Къумукъ халкъны гьакъ юрекден сююп къалгъан муаллим
Совет пачалыкъ амалгъа гелген йылларындан башлап билим алывгъа, адамланы охутувгъа ажайып агьамият берген, авамлыкъны ёкъ этмеге бажаргъан. Шо муратлагъа къуллукъ этмек учун, муаллимлер етишмейген ерлеге гьукумат яш касбучуланы йибере болгъан. Бизин ватаныбыз, Дагъыстангъа да гетген асруну ичинде орус миллетли муаллим тиштайпалар кёп гелген, хыйлы яшны охутма, язма уьйретген. Уллулар шо гьакъда унутмагъан, билим берив тармакъда этилген уллу къошумну хадирин биле. Алда йимик болмаса да, гьалиги заманда да Дагъыстангъа тюрлю себеплеге гёре гелген муаллимлер загьмат тёге, ерли халкълагъа гьюрмет булан янаша ва юреги булан сююп де къала. Бугюн шолай асил адамланы бириси, пагьмулу педагог, Ботаюртдагъы орта школаны муаллими, тап-таза къумукъча сёйлейген Ирина Капарова булан лакъыр этебиз.
– Ирина Ричардовна, лакъырыбызны башында, къайда тувгъаныгъызны, охугъаныгъызны ва яшав ёлугъузну гьакъында билме сюер эдик.
– Мен оьзюмню гьакъымда айтма болагъан хабарны, СССР-де тувгъан ва оьсген гьар ким де айтма болар эди. Шо девюрню кёплер сагъына ва интернетде о замангъы яшавну гьакъында хыйлы роликлер бар. Мен Белорус ССР-ни гюнбатар боюнде тувгъанман ва оьсгенмен. Бу бойда не замандан берли де поляклар яшай. Мени ата-анам да шо миллетли. Школада нече де бек черчение дарсны сюе эдим. Шо саялы да Ростовдагъы ВТУЗ деген технология институтгъа охума тюшдюм. Къалгъан яшавум да оьзгелерден къалышмай: эрге чыгъып агьлю къурдум, яшлар тувду, загьмат ёлум башланды. Ишимни кёп сюемен деп айтма боламан. Яшав шулай гетип бара…
– Дагъыстангъа гелген кююгюз айрыча къужурлу хабар деп эсиме геле. Бизин якълагъа къысмат сизин нечик бакъдырды?
– Бизин Дагъыстаныбызда Россиядан гелгенлер кёп бар. Гьар ким оьз къысматы, оьз ёлу булан гелген. Мени къысматым оьзгелерден къалышына деп эсиме гелмей. Болажакъ эрим булан биз башгъа-башгъа охув ожакъларда охуй эдик, тек практикабыз бир ерде башланды. Язда Ростсельмаш деген дюньягъа белгили заводда ишлей эдик. Мен конструктор бюрода, ол буса, производство тармакъда. Заводгъа гиреген ёл бир, шо саялы онда бир-бирибизни биринчи гезик гёрдюк, шолай таныш болдукъ. Башлап бир-нече йыл Ростовда яшадыкъ, сонг мунда, Дагъыстангъа гёчмеге токъташдыкъ. Бары да зат тынч ва енгил эди деп айтма болмайман. Янгы ерге уьйренме къыйын эди десем дурус болар.
Башгъа халкъны адатлары, мердешлери, тили… Булар барысы да мени учун англашылмай ва ят эди. Амма эримни кёмеги булан гьар зат ерли-ерине гелди. Яшавда оьз еримни тапмагъа кёмек этген адамланы атларын баракалла булан эсгерме сюемен. Шолар – Фарида Муратхановна Къазбекова ва Бюрлият Мурзаевна Закариева: мен иш башлагъан заманда школаны директору ва завучу. Шоланы яхшылыгъы булан Н.П. Жердевни атындагъы Ботаюрт орта школада ишлейгеним 30 йыл бола. Шолагъа гьакъ юрекден баракалла билдиремен! Школаны коллективи мени бек арив къабул этди ва агьлюм болду десе бирт де къопдурув болмас. Магъа сораса, дюньяда шо лап яхшы коллектив. Ери гелгенде мени булан бирче ишлейген бары да муаллимлеге оланы сюемен ва бек гьюрмет этемен деп айтаман. Яшавум тюзелген, яшлар оьсген ва энни къысматым Дагъыстан булан байланмагъан эди буса, нечик боларны гёз алгъа гелтирип де болмасман. Мени учун лап аявлу ва тарыкълы адамларым янымда, мунда.
– Къумукъ тилни таза билегенигизге гёре, дагъыстан яшавгъа уьйрендигизми-уьйренмедигизми деп сорамаса да ярай. Янгы ватаныгъызны юрек булан алгъаныгъыз билинип тура. Бизин адатлагъа, къылыкълагъа къыйышма къыйын болдуму?
– Дагъыстан – берекетли ер! Мунда яшайгъан адамлар да – дюньяда лап яхшылары! Мен олай негьакъ айтмайман, оьзге ерлер булан тенглешдирип айтаман. Не болса да, мен мунда кёмексиз, ян тутувсуз къалмажагъымны бек яхшы билемен. Мундагъы гьар ким де, бир зат да тилемей, кёмекге гелмеге гьазир. Шо буса, бек къыйматлы гьал! Оьрде де айтгъаныма гёре, мен школада ишлеймен. Технологиядан дарс беремен. Къызланы уьй къуллукъ юрютмеге уьйретемен. Оьзюмню класым да бар. Энни шо мени бешинчи выпускум болажакъ. Биз Дагъыстанда ва Кавказда кёп гезейбиз. Хунзах районда болдукъ, гёлентгиси къалгъан Гамсутл юртну гёрдюк, къарлы Чиндерчеро чана чапма арив ер экенин билдик. Гьали-гьалилерде Осетияда да болдукъ. Гёргенлерибизни ушатмай болмай. Дагъыстанны адатлары, къылыкълары, маданияты – мени учун аявлу ва сююмлю болгъан. Булай аривлюкню, табиатны гёзеллигин, адамланы чомартлыгъын ва яхшылыгъын сюймей боламы дагъы?! Булар барысы да магъа бек аявлу.
– Ирина Ричардовна, бусурман динни къабул этген кююгюз нечик болду? Гьалиги заманда Ислам динге гелегенлер аз тюгюл ва гьар шолай адамны къысматы бек къужурлу деп эсиме геле.
– Агьлюм булан Дагъыстангъа биз 1990-нчы йылларда гелдик. О заман уьлкебизге де, адамлагъа да къыйын вакъти эди. Нечакъы авур девюр буса да, адамлар намусун, инсаплыгъын тас этмеген эди. Негер шону эсге алагъанымны англатайым. Бизин лап кёп сюеген байрамыбыз – Ораза-байрам. Яшама нечакъы къыйын буса да, бу не заманда да байрам эди. Ораза-байрамны жаныбыз булан сююнюп, шюкюрлюк эте туруп къаршылай эдик. Ислам – янгыз дин тюгюл, жанны гьалы. Гьакъ юрекден башгъалагъа языкъсынмагъа, кёмек этмеге ва сююнмеге имканлыкъ береген ёл. Мунда алдатывгъа, ялгъангъа ер ёкъ. Гьар ким де шо негьакъ тюгюлню англайдыр. Дагъыстанны асрулар бою гелеген асил къылыкълары Ислам динге кюрчюленген. Бу – тазалыкъны ва яхшылыкъны юрекден гелеген дини. Бусурман болмакълыгъым хапарсыздан гелген гьукмум тюгюл. Ислам динге гелгеним – яшавумда болгъан лап яхшы иш. Магъа шолай буюргъан, шолай къысмат берген саялы, Яратгъаным Аллагьгъа ﷻ даим шюкюрлюк этип яшайман.
– Сиз школада ишлейсиз, гьар гюн яшланы гёресиз. Оьсюп гелеген жагьиллер нечикдир, шолардан не къаравуллама болабыз? Гьалиги яшлар – бизин тангалабыз, гележегибиз чи.
– Оьрде де айтгъан кюйде, мен школада ишлейгеним 30 йыл бола. Гьали мени алдымда биринчи охутгъан охувчуланы яшлары охуй. Оьктем болмагъа чакъы себеп бар, деп айтма боламан. Жагьиллерибиз бизин гьали болгъанча уялтмагъан, энниден сонг да осал болмажакъ. Биз нечик бусакъ, яшларыбыз да шолай. Олар яхшы амаллы, кёмек этмеге гьазир турагъан, токъташгъан инсанлар. Школаны битегенге олар яшавунда ким болма сюегенни билип битдире. Муаллимни, педагогну тарбиясы булан оьсген яшлар ойлашагъан адамлар болуп оьсе, гёз алгъа тутгъан муратларын яхшы биле.
– Шу бережек соравумну сизге берегеним саялы тамаша болмагъыз. Бизин учун ана тилибиз, къумукъ тилни, шону булан бирче адатларыбызны, къылыкъларыбызны аяп сакъламакъ учун не этмеге тарыкъ деп эсигизге геле?
– Гьар адамны яшав ёлу агьлюден ва школадан башлана. Эдеп-къылыкъны гьакъындагъы биринчи тарбияны инсан ожагъында ала. Биринчи сёзлерин де адам агьлюсюнде айта. Сёйлеп башлагъан сонг, инсанны биринчи калималары да ата-анасыны тилинде айтыла. Школада буса, муаллимлер яшлагъа милли маданиятына ва ана тилине бакъгъан сюювню артдыра, беклешдире. Мени авлетлерим Агьмат Жачаевни асарларын охуп оьсген. Ону шиъруларындагъы масхараланы гьали де кёп сююп эсге аламан. Уллу къызыма ана тилден Али Гьажиевич Гьажиев дарс бере эди. Ол къызыма ана тилин бирден-бир бек сюймеге кёмек этди. Къызым къумукъ тилде кёп охуй эди ва натижада ана тил дарсдан республикан оьлчевдеги олимпиадада биринчи ерни алды. Шону булан байлавлу тамаша иш болду. Школада ол ана тилден биринчи ер алгъан дегенге бирев де инанмай эди. Къызым шогъар бек пашман болуп турду. Гёресиз школаны таъсирин! Гертиде де, школадагъы ана тилден ва адабиятдан берилеген дарслар уллу болгъан яшлагъа анадаш тилин сюймеге ва оьмюр бою унутмай аявлап сакъламагъа кёмек эте.
– Ирина Ричардовна, имканлыкъдан пайдаланып, охувчуларыбызгъа не айтар эдигиз?
– Газетни охувчуларына да, оьзгелеге де юреклери булан яхшы болмагъа, насип, савлукъ, сююнюп яшамагъа ёрар эдим. Озокъда, барыбызгъа да сав дюньяда парахат яшав ёрайман.
