Тарихге таянып, алгъа барывну ёлунда
Тарихге таянып, алгъа барывну ёлунда
Тарихден гёрюнеген кюйде, не заманда да адамдан хыйлы зат гьасил бола. Ёлбашчы гьаракат этеген, халкъы учун жаны авруйгъан адам буса, айлана якъгъа ону ишинден бек пайда болажакъ.
Адамланы башын тутгъан гишиден я алгъа барыв, я артда къалыв гьасил бола. Жамият учун уллу насипдир уьстюндеги адам загьматгъа берилип, уьстюнлюклеге етмеге бажарса. Юртлуланы гьайын этип, белсенип ишлейген адам булан охувчуларыбызны таныш этмеге сюебиз. Балыкъчылыкъ ва загьматгъа берилгенлиги булан сав Дагъыстангъа танывлу халкъы булангъы Солакъ посёлокну башчысы Бадрудин Суюндуков булан лакъыр этебиз.
– Бадрудин Алиевич, лакъырыбызны башында оьзюнгню гьакъында айтып, не иш булан машгъул экенингни, нени ушатагъанынгны ачыкъ этгенни арив гёрер эдик.
– Мен Солакъда тувгъанман ва мундагъы ерли орта школаны охуп битдиргенмен. Сонг Дагъыстан Технический университетде «инженер» касбугъа охудум.
Тамаша гёрюнсе де, мени мурадым – халкъгъа, жамиятгъа, республикагъа болгъанчакъы пайда гелтирмек. Не булан машгъул боласан, деген сорав ойлашдыртды. Нени булан машгъул болагъаным умуми гьалгъа гёре къыйышывлу, тек бир минутну да зая этме сюймеймен. Масала, бир вакъти башымдагъы ойлар кёплюгюне гёре бир-бирине пуршав эте эди. Не иш алда, не иш сонг этилме де ярай дегенни англама герек эдим. Яхшы кюйде ойлашгъан сонг, ишлени уллулугъуна гёре гьал англашылагъан болду. Бир башлап юртубуз учун остановка этмеге тарыкъ эди. Акъча ёкъ саялы, бу масъала нечесе йыл чечилмей къалып тура эди. Нечик де спонсорлар тапмагъа болдум. Бинаны тизилишин, ичиндеги къурулушун, мебелин ва проектин оьзюм этдим. Муна шолай Солакъда остановка бар болду. Топ ойнамакъ учун, арив майдан онгардыкъ. Узакъ къалмай юртну ортасында балыкъчылагъа эсделик салынажакъ.
Загьматгъа берилив – ойланы ёрукълашдыра, баш майны чалт ишлейген эте ва гьакъыллы пикрулар тувмакъгъа себеп де дюр, деп айтма боламан.
Хасиятыма гёре, мен бары да зат яхшы болажакъгъа инанаман. Шо саялыдыр бу къуллукъда мунчакъы ишлейгеним. Юртну башын тутгъан гиши жаваплыкъны бойнуна алып, халкъына, жамиятына пайда бермеге деп ишлемесе, натижа гёрсетме болмас.
– Сав Дагъыстангъа балыкъ батагъалары булангъы белгили Солакъ посёлокну башын тутгъансан. Юртугъузну тарихини, мундагъы халкъны гьакъында айтгъанны сюер эдим.
– Посёлокну тарихини гьакъында айтагъанда, гьалиги Солакъны ювугъунда 40 ногъай юрт болгъанны айтмагъа тарыкъ. Елевчю душман гелгенде, оьжетли давлардан сонг, шо юртлардагъы халкъ гьалиги шу ерге гёче. Башлап юртубузну аты Хизровка болгъан, сонг Солакъ деп такъгъан. Мунда дагъыстанлы кёбюсю халкълар яшай.
Совет Союзну заманында бизде «Рыбокомбинат» ачылды ва ерли халкъ чабакъ тутмагъа уьйренди. Чёлде яшап тургъан ногъайлар энни балыкъчылыкъсыз туруп да болмас. Адамларыбызны гьакъында шулай айтар эдим: солакълылар къонакъны бек сюеген халкъ, тек къурдашлыкъ юрютме бажарагъанда йимик, душманлыкъгъа бакъса – къатты къаршылыкъ билдирмеге бола. Шо саялы бизинкилер булан давлашмай, татувлукъда яшагъан къолай.
– Юртну башын тутма къыйынмы? Мен билеген кюйде, сен даим билим алывну уьстюндесен, охуйсан. Аслу касбунгда уьстюнлюклеге етишмек учунму мунча гьаракат этегенинг?
– Ишингни гьакъ юрекден сюеген заманда, ишлеме къыйын болмай. Гьар касбуда уьстюнлюкге етмек учун, билимин артдырмагъа тарыкъдыр. Адамлар булан къатнап болмакъ, тарыкъ-герегин билмек, юреги булан оланы масъалаларын къабул этмек учун, инсаплы адам болмаса, пайда ёкъ. Мен шолай болма къаст этемен. Гьалиге уьч оьр охув ожакъны охуп битдиргениме диплом алгъанман. Юрист касбудан охуп, дёртюнчю оьр охув ожакъны битдирмеге хыялым бар, Аллагь ﷻ буюрса. Билим алмагъа багъышлангъан бары да къастым ишимни тетиксиз этмек учун бакъдырылгъан.
– Юртугъузда не йимик масъалалар бар ва инг башлап къайсыларын чечмеге герек, деп эсинге геле?
– Аслу мурадыбыз юртну яшавлукъ гьалын онгармакъ. Бу якъдан гьал бек бузукъ эди. Ойлашып къарагъыз, 7 йыл алда юртда янгыз бир орамгъа асфальт салынгъан эди. Шо да чонкъ-чонкъ эди. Эки орамгъа жакъа тёгюлюп, къалгъанларында шо да ёкъ эди. Гьали буса, калош гийип юрюйген заманларыбызны унутгъанбыз. Этилген хыйлы ишни гьакъында айтып турмакъны маънасы ёкъ. Бир масъала да тергевсюз къалмагъаны – шо аслусу. Нечакъы къаст къылсакъ да, бугюнге чечилмей турагъан ва ичибизни бушдурагъан бир масъала къалып тура. Шо да Солакъда Спорт комплекс ёгъу. Шону чечмеге деп бары да гючюбюзню салып чалышабыз. Озокъда, бизин яшларыбыз гьазирленмей тюгюл, школаны спортзалындан пайдалана. Юртубузну оьктемлиги Юсуп Батырмурзаев Парижде оьтгерилежек Олимпия оюнларда гьюнерин гёрсетежек. Уьстюнлюк булан къайтмагъа ёрайбыз огъар.
Посёлок чечекленсин учун, ишибизге инвесторланы къуршайбыз. Юртну башын тутгъан сонг, мен бизде экономика оьсмекни гьайын этемен. Солакъда балыкъчылыкъ булан байлавлу бир-нече завод къурмагъа гёз алгъа тутулгъан. 600 миллион манатгъа иш этилежек деп ойлашылгъан. Бу гьаракатыбыз юртдагъы балыкъ тутувну оьсдюрерге, адамланы гелимин артдыраргъа умут этебиз.
Юртубузгъа гиреген ерде биз тамаша майдан онгаргъанбыз. Демек, чёлде гёчюп яшагъан тюрк къавумланы гиччирек юрту (стойбище) къурулгъан. Этилген ишлеге гёз къаратсакъ, этилгени аз тюгюл.
– Бир ойну, бир пикруну айланасында халкъ чалт биригегени белгили. Ногъай чёлден Солакъгъа атлылар чабып гелгени гьакъда Дагъыстандан тышда да кёплер эшитди. Шо не учун этилген иш эди? Мурадыгъызны ачыкъ эт ярай буса.
– Атлыланы о якъдан бери геливю – ногъайланы арасында ат чабывну сюегенин артдырмакъ, халкъны маданиятыбыз булан таныш этмек, оьсюп гелеген наслуну тарбияламакъ учун этилген иш эди. Биз тамурларыбыздан айрылмагъа герекмейбиз, ата-бабалардан гелген къылыкъны сакълама тарыкъбыз. Бырын заманларда ногъайлар ат оьсдюрюв булан бек машгъул эди. Орусланы ат оьсдюрюв тармагъына къараса, ногъай жынслы ат болмай къалмай. Гьатта москва кинязлыкъ йылда 70 минг ногъай ат сатып алагъаны белгили. Болгъан ишни гьакъында айтсакъ, мурадыбызгъа етишмеге болдукъ, деп айтма ярай. Биз бир минг адам чакъыргъан эдик, гелгенлени санаву беш керен артыкъ болду.
– Халкъны тарихин сюймек, ата-бабалардан гелеген адатланы ва яшагъан кюйлерин ахтармакъ оьсюп гелеген наслугъа не бермеге бола?
– Мени эсиме гелеген кюйде, халкъ тарихин сюе, бырын адатларын ахтара ва шоланы яхшы биле буса, оьсюп тербейген наслуну гележеги саялы парахат болмагъа ярай. Тарихни кёмеги булан биз гьалиги яшавну яхшы англайбыз, герти байлыкъларыбызны къыйматлайбыз. Тарихден дарс алмакъ булан, биз гележегибизни гьайын этеген болабыз.
– Устаханалары, аш этеген ерлери булан сиз къурмагъа болгъан ногъайланы юрталары – ажайып иш. Бу аламат къыйын не себепге къуллукъ эте, маънасы недир шону?
– Биз этмеге болгъан юрталар, тюрк къавумланы стойбищеси не учун этилгени онча да агьамиятлы тюгюл, муратларыбыз агьамиятлы. Шону къурагъанда тарихибизни, маданиятыбызны теренине чомулдукъ, гьатта бир-бир дав гьиллаланы билеген болдукъ. Масала, юртгъа гиреген ёл айланч экени негьакъ тюгюл, шолай этилсе, душмангъа къаршылыкъ билдирмеге онгайлы экен. Нечик де, гьар затны оьз маънасы ва оьз ери болгъан. Шолар барысы да ата-бабалардан гелеген сынавгъа асаслангъан. Тарихни яхшы билмек учун, кёп китап охудукъ, гьалиги алимлер де шайлы кёмек этди. Интернетден де кёп-кёп къужурлу маълумат тапмагъа болдукъ. Артда да биз англагъан кюйде, тюрк халкъланы маданияты ватаныбызда онча бек гёрсетилмеген. Шо саялы ногъайланы адатлары ва маданияты булан адамланы таныш этмек учун, бу кюйде иш гёрме токъташдыкъ.
– Дагъыстан республикабыз алгъа бармакъ учун не этмеге герек, деп эсинге геле?
– Дагъыстан кёп миллетлер яшайгъан тамаша ер. Мундагъы адамлар бир-биринден къалышса да, тек ортакъ хасиятлары кёп бар. Уьстюнлюкге етмек ва алгъа бармакъ учун бизин бары да имканлыкъларыбыз бар. Масала, ногъайланы тарихинден уьлгюлю дарс алмагъа бола. Ногъайлар оьз пачалыгъын къуруп, алгъа не заман баргъан? Олар бир башчыны артына тюшгенде, Эмир Эдигени заманында чечекленип йиберген. Ол буса, оьз гезигинде супу ярыкъландырывчу Баба Туклесге къулакъ асып, тынглап юрюген. Сонг буса, гьар ногъай бий яда мурза менмен, деп хан болмагъа сюйгенде, ишибиз осал болма башлай. Шо саялы, бизини учун инг аслусу иш – эришивлюклени къоюп, бирикмек.
