Халкъына гьалал къуллукъ этеген мухбир
Гьар ким де миллети учун къолундан гелеген пайдасын этмеге болагъаны кёп айтыла. Бугюн шолай ачыкъ уьлгюню гьакъында язмагъа сюебиз. Гертиден де, къумукъланы бютюн яшавун, тарихин, къылыкъларын ва оьзге янларын эсгереген ва аявлап сакъламакъ учун кёп иш этеген адам булан лакъыр этебиз. Иса Агьматов ким экенни танытмагъа тарыкъ тюгюлдюр, ону билмейген, тавушун эшитмеген, берилишлерин гёрмеген къумукъ адам ёкъдур. Буса да, ону оьзюню ва касбусу булан охувчуларыбызны ювукъдан таныш этмекни дурус гёрдюк.
– Иса, инг башлап оьзюгюзню гьакъында ва телевидениеге гелген кюйню айтгъанны сюер эдик.
– Къумукъланы бырынгъы юртларыны бири Таргъуда ишчини агьлюсюнде тувгъанман. Атам Ягьия Агьматов оьз оьмюрю иш булан машгъул болуп, халкъгъа пайдасы тийсин учун, Аллагьны I алдында да зувап къазанмакъ муратда ёлларда асфальт сала туруп заводда ишлеген. Загьматгъа берилип, макътавлагъа лайыкълы болуп, оьзгелеге уьлгю гёрсетип, загьматгъа абур этип, гьар касбуну да сыйлап ишлеп гелген адам эди.
Анам Муъминат да, алдан берли гьар къайсы дагъыстанлы агьлюде токъташып гелген кюйде, уьй къуллукъланы кютюп, авлетлерин тарбиялап, оьсдюрюп яшагъан. Биз сегиз авлет бар эдик, экиси герти дюнягъа гёчдю (яхшы женнетлерде болсунлар), Аллагь I санамасын, мен гиччисимен, яшланы арасында бираз шашып да, балики эркеде оьсгенмендир.
Билимлени дюнясына оьзюме 8 йыл битип аякъ басдым. Таргъу юртну ортасында ерлешген гиччирек тахта школада биринчи класда охума башладым. Школагъа кёп сююп, уллу гьасирет болуп бара эдим, гьатта ял алагъан гюнлени де, рази тюгюл эдим уьйде бошуна йиберме, амалдан геле туруп тюрлю чараларда ортакъчылыкъ этмек учун къаттыгюнлер де бара эдим школагъа.
Гьар тюрлю кружоклагъа, жамият ишлеге къошулма кёп сюе эдим. Школа чагъымдан берли эки касбуну танглап, ушатып юрюймен. Муаллим касбуну да, журналист касбуну да. Мен муаллим болажакъман деп токъташып, оьзюмню уллу класларда охуйгъан замандан тутуп гьазирлей эдим, демек, къошум дарслагъа юрюп, о йылларда педагогика институтда «Яш муаллимлени школасы» деген под курсларда да охума башлап, оьзюмню шо мурадыма етишме талпына эдим.
Школада тюрлю жамият ишлерде, чыгъышларда ортакъчылыкъ эте туруп кёп шиърулар, хабарлар охума тюше эди, шо саялы телевидениеде сёйлейген дикторланы сёйлевлерине кёп тергев бере эдим. Мисал учун, Къазбек Къараев йимик дикторну касбусун бек ушата эдим. Ону дагъыстан берилишлени юрютеген кююне бек кепим геле эди. Школада гьар тюрлю байрамлагъа онгарылагъанда, магъа берилген текстлени Къазбекни сёйлевюне ошатып охума къарай эдим. Шо гьалда школада охув йылларым тамамланып, 10 класны болжалы битгенни билмей къалдым десем къопдурув болмас деп ойлашаман.
10 класны битдиргенде, муаллим касбугъа ес болмакъ учун Дагъыстан педагогика институтгъа тюшме документлеримни бердим. Уьчюнчю экзаменден оьтюп болмадым (оьзлер айтгъанны бермеген саялы). Мени охума тюшмегенимни англап, муалимим Паризат Батыровна, оьзюм битдирген школагъа вожатый болуп гел деп чакъырды. Шолай 1989-нчу йыл сентябрьде оьзюм охуп битдирген школама янгыдан, янгы къуллукъда старший вожатый гьисапда аякъ басдым. Муаллим касбугъа гьасиретлигимден, умутумну уьзмей, Ватанымны алдындагъы сыйлы борчумну кютюп, асгерде къуллукъ этип гелип, 1993-нчю йыл педагогика университетни тарих факультетине охума тюшдюм, ишден айрылмай заочно охуп битдирдим. Сонг муаллим болуп, директорну тарбиялав ишлерине къарайгъан заместителини къуллугъунда 2018-нчи йыл болгъанча ишлеп, 2018-нчи йылдан башлап Янгы Таргъу юртда ачылгъан 60 номерли янгы школада директорну къуллугъунда чалышып тураман.
Телевидениягъа чыкъгъанча мен Дагъыстан радиону къумукъ редакциясында диктор болуп ишлеме башладым. Школада ишлей туруп радиогъа баргъан кююмню гьакъында айтсам…
Мени булан бирче охугъан Давут Гьажиев радиода музыкалы берилишлени редактору эди. Ол бир гюн: «Радиода дикторгъа конкурс билдирилген, сен гелме сюймеймисен?» -- деп сорады. Ичимде, юрегимде тезден берли бар диктор болмагъа сюеген умутларым янгыдан тувуп, янгырып йибергендей, «къайнап» йибердим. Бардым, конкурсда ортакъчылыкъ этдим, бир ерге 11 адам бар эди. Тюрлю тестлени берди студиягъа гирип охума, гьазирлене де турмай, охудум, сонг ишиме, дарсларыма етишейим деп школагъа къайтдым. Арадан ай да гетип тура, школагъа о заман къумукъ радиону ёлбашчысы мисгин Абдуллабек Абдуллабеков гирип гелди. «Конкурсдан оьтгенсен, неге гелмейсен? Биз сени къаравуллайбыз, вёре гелмей къалма», – деп гетди. Шо гюн-бугюн радиода диктор да дюрмен, яшдан берлиги умутум яшавгъа чыкъды. Шолай 1996-нчы йылда муаллим касбу булан янаша радиода диктор болуп ишлеме башладым. Белгили къумукъ халкъны пагьмулу дикторлары Пайзурагьман Мантаевден, Галя Бекболатовадан сынав алма, бирге ишлеме, уьйренме имканлыкъ болгъангъа сююнемен, касбусуна амин, бажарывлу адамлар эди.
2009-нчи йылда РГВК каналны о заман генеральный директору Азнавур Гьажиев чакъырып къумукъ берилишлени юрютме таклиф этди, мен де – къысматымны бирдагъы бир имканлыгъы, мурадымны яшавгъа чыгъармакъ учун деп, рази болуп, 2009-нчи йылда оьзюмню янгы къайдада да – тележурналист гьисапда сынама, оьз уьстюмден ишлеме башладым.
– «Халкъ ва заман» деген берилишни билмейген, гёрмеген къумукъ ёкъдур. Бу берилишни бизин миллетибиз не саялы ушата ва сюе деп эсигизге геле?
– Озокъда сиз шолай, бу берилишни гёрмеген ва билмейген къумукъ ёкъдур деп айтгъанда сююнмей де, оьктем болмай да болмайсан, неге тюгюл де «Халкъ ва заман» алда «Заманлар гете, халкъ гетмес» деп юрюлеген бу берилиш, гертиден де, халкъны арасында оьзюне кёп тергевюн тартагъан, сююп къарайгъан, шону булан бирге тергевлю талаплары да артагъан берилишлени бири. Не саялы ушата ва сюе деген соравгъа жавап берме магъа бираз къыйын тие, неге тюгюл, мен оьзюмню макътайгъан кюй болуп къалажакъ, олай гьалдан сакъ болмакъны яныман. Мени эсиме гелеген кюйде, бу милли берилиш, бугюнгю милли ана тиллени гьалына къарагъанда адатларыбыз, мердешлерибиз унутула барагъан вакъти ругь байлыгъыбызда оьсюп гелеген бошлукъну толтурагъан бир аламат болуп токътай. Берилишлерде ана тил, къумукъ макъамлар чалына, къаравчуну милли эсин ачма, тарихи булан, белгили адамлар булан таныш болма кёмек этеген бир имканлыкъ.
– Къумукъ халкъны бары да янларын ачыкъ эте «Халкъ ва заман»: тарих, адабият, маданият, инче саният, спорт ва оьзгеси. Сизин учун лап ювукъ тема къайсыдыр, нени гьакъында айтмагъа бек сюесиз?
– Соравларыгъыз биринден бири къужурлу. Берилишни этегенде мен бизин халкъны тюрлю янларын гёрсетме къаст этемен. Мени учун къайсы тема да агьамиятлы ва герекли, тек магъа тарих, бизин адат къылыкъларыбыз, мердешлерибиз ва ана тилибизни масъалаларын ювукъ гёремен, булай дейгеним оьзге темалар ягъада къала демек тюгюл, янаша юрюмекни англата. Ондан къайры да, мен патриот темаланы, медицина, билим берив, социал тармакъны, яшёрюмлени масъалаларын да гётерме ва гёрсетме къаст этемен.
– Белгили адамларыбыз ва оланы яшав ёлу, этген ишлери гьакъда этилген берилишлер айрыча агьамиятлы деп эсиме геле, неге десе оланы аты тарихде къалмакъ учун сиз уллу къошум этесиз.
– Гертиден де, бизин халкъны арасында, биз оьзлер булан оьктем болма болагъан, оьзлерден уьлгю алма, сынав алышдырма ярайгъан хыйлы белгили адамларыбыз бар. Амма арасында оьзлени саламатлыгъындан халкъ арагъа тёшюн къагъып чыкъмай оьз ишин этип, пайдасын халкъгъа тийдирип иннемей турагъанлар да аз тюгюл, муна шоланы да мен ахтарма къаст этемен. Биз нечакъы сюйсек де сюймесек де, заманлар гете, девюрлер алышына, адамларыбыз дюньядан гете, герти дюнягъа гёче. Шолардан ва бизден сонгулагъа бизин берилишлерде язылып тавушу болсун, сурат келпети болсун, сёйлевлери болсун, гьатта эсге алывлары болса да – булар бары да тарих учун, милли варислик учун уллу байлыкъ. Сиз де эсгерген кюйде, бу берилишлени агьамиятлыгъы артыкъ ва бизин милли байлыгъыбыз учун да уллу къошум болуп токътай.
– Юртларыбызны тарихин, яшав гьалын суратламакъ да бек тарыкълы иш. Шолайлыкъ булан бир-бирибизни таныйгъанлыкъ, ювукъ болагъанлыкъ арта деп айтма ярайдыр?
– Арив ва тарыкълы сорав. Юртланы гьакъында берилиш этме деп мен урунгъанда юртну янгыз тарихин гёрсетип къоймай, къысгъача буса да бугюнгю яшав гьалын да гёрсетме къаст этемен. Юртланы тарихин, яшав гьалын суратлай туруп биз огъар юртну оьзтеречилигин, тарихи байлыгъын гёрсетме къарайбыз. Къаравчуларыбызны арасында да шолай берилишлени ахтарагъанлар кёп бола. Айрокъда, Дагъыстандан гетип тышда яшайгъан къумукъларыбыз юртланы гьакъындагъы берилишлеге кёп сеслене, балики сагъынч гьислерин тувдурадыр. Ондан къайры да, бу юртлуланы бирикдире, бир-бири булан къатнавун артдыра, гючлендире. Гьали де гёз алгъа тутулгъан кюйде, шолай темаланы узатмакъ бар, неге тюгюл, телевидение кёп сийрек аякъ басагъан юртларыбыз да ёкъ тюгюл.
– Къумукъланы адатларын, мердешлерин, къылыкъ хасиятларын билмек ва сакъламакъ учун да «Халкъ ва заман» ажайып къошум эте. Шо саялы да сизге халыкъыбызны атындан уллу баракалла айтаман.
– Баракалла болсун сизге де! Арив тие этилген ишни билип, тергев этилегенде. Гертиден де, бу берилишни оьлчевюнде бизин къумукъ халкъны адатларын, мердешлерин, къылыкъ хасиятларын янгыртмакъ, оланы ахтармакъ ва сакъламакъ муратда этилген берилишлерибизде къаравчуланы арасында кёп тергевню тарта ва сесленивлени тувдура. Оланы арасында булкъа, индыртюп, къумукъ той, Дагъыстандагъы къумукъ тойну ва Темиркъазыкъ Осетияда яшайгъан къумукъларда оьтгерилеген тойланы тенглешдирип анализ этилип де гёрсетилген. Олар булан янаша милли опуракъларыбызгъа, милли бийивлерибизге, музыка алатларыбызгъа ва олай кёп оьзгелерине байлавлу да. Бу темагъа байлавлу ойларыбызда бар, айта турмайым, гележекде яшавгъа чыгъарма умутлубуз.
– Иса, тил масъалагъа юреги аврумайгъан адам ёкъдур. Журналист ва муаллим гьисапда бары да къумукълар ана тилин билсин учун не этмеге яхшы деп ойлашасыз?
– Бу масъалагъа байлавлу кёп айтылгъан, сёйленген ва айтылып да тура, бир-бирде шу тил масъаланы кёп чайнамайбызмы экен деп де эсиме геле. Озокъда, агьамиятлы масъала, тек мен ойлашагъан кюйде биз нечакъы къычырыкълы сёйлесек де, нелер этебиз деп айлансакъ да бири де пайда бермежек, эгер, яш тувуп агьлюде ана сютю булан бирге баласына ана тил сингмесе. Демек, ата-ана агьлюде авлетлери булан къумукъ тилде сёйлемесе, бир-бири булан ана тилинде гьаллашмаса, агьлюден оьтюп биз оьзюбюз бир-биревге ёлукъгъанда къумукъ тилде сёйлемесек шу масъала чайналып туражакъ. Гьар ким оьзюнден башлама герек: уьйде авлетлери булан сёйлеме, ишде болсун, ёлда ёлукъгъанда болсун бир-бири булан къумукъ тилде сёйлеме, къумукъ газетлер, журналлар охумагъа ва къумукъ йырлагъа тынгламагъа, берилишлеге къарамагъа, къумукъ театргъа бармагъа ва онда да, Къумукъ театрны бинасында да – къумукъ тилде сёйлеме тюше. Мен неге бу масъала чайнала деп айтаман, бир мисал гелтирейим. Магъа кёп тюрлю адамлар булан ёлукъма, гьаллашма тюше. Мени талчыкъдырагъан ва тамашагъа къалдырагъан бир зат рагьат къоймай, о да -- тил, ана тил деп оькюрюп, къычырыкълы сёйлейгенлени ожагъында къумукъ тил чалынмай, яшлары сёйлей буса гьаран сёйлей, кёбюсю гезиклерде сёйлеме де сёйлемей. Артын узатмайым, сиз оьзюгюз анализ этип, ойлашып къарагъыз…
– Адамны ругь яшаву, дин масъалалар гьакъда айтагъаныгъыз юрекни сююндюрмей болмай. Эки де дюньяда талайлы болмакъ учун иманлы болмаса пайда ёкъ, бу ярыкъландырыв ишигизни Аллагь I зувапгъа язсын.
– Аллагь I рази болсун! Бизин берилишибиз аслу гьалда оьрде де эсгерилген кюйде чебер берилишлени оьлчевюне гире, о саялы дин ва политика масъалалар кёп аз гётериле, тек шолай болса да ругь байлыгъыбызны, динге байлавлу темаланы да ягъада къоймай юрюме къаст этебиз. Мисал учун, бизин къумукъ устазларыбызгъа, шайыхларыбызгъа, аслу бусурман байрамларыбызгъа байлавлу берилишлени де беребиз ва дагъы да генглешдирме, байлашдырма да гёз алгъа тутгъанбыз.
– Иса, ишигизде дагъыдан-дагъы уьстюнлюклеге етишмеге, халкъгъа пайда этеген кююгюзде энниден сонг да чалышмагъа Аллагь I гюч ва кёмек берсин.
– Кёп савболугъуз, сизге де уьстюнлюклер ва кёп-кёп охувчулар болсун.
