Халкъны айрылмас ёлдашы
Халкъны айрылмас ёлдашы
Атындан да ачыкъ йимик, «Ёлдаш» газет – къумукъланы сырдашы, оьмюр боюндагъы ёлавчусу. Анадаш газетибизни тарихи, бугюнгю гьалы ва гележеги гьакъда ону баш редактору Гебек Къонакъбиев булан лакъыр этебиз.
– Сиз ёлбашчылыкъ этеген «Ёлдаш» газет къумукъ халкъны аслу маълумат къуралы, энни о 100 йылдан уллу болгъан тамаза. Газет оьтген ёлну, етишген оьрлюклени гьакъында охувчуларыбызны эсине салгъанны сюер эдик.
– «Ёлдаш» газетге бу йылны апрель айында 105 йыл битди. Гертиден де, тамаза чагъында. Кёбюсю, гьатта бары да дегенлей къумукъ язывчулар ва шаирлер газетни яхшылыгъындан арагъа чыкъгъан, белгили болгъан. Олар мунда ишлеген, загьмат тёкген. Аткъай Гьажаматов, Абдулвагьап Сулейманов, Анвар Гьажиев, Магьаммат Атабаев, Абзайдин Гьамидов, Агьмат Жачаев ва дагъы да, дагъы да белгили ва пагьмулу адабият усталар газетни мухбирлери болуп ишлеген.
Дагъыстанда лап биринчи чыкъмагъа башлагъан газет къумукъ тилде чыкъгъан, тек гьалиги заманда алдынлыкъны тас этип барабыз, неге десе язылыв осал болгъан, охуйгъанланы санаву кемий. Редакцияда ишлейгенлени оьмюр даражасы орта гьисапда уллу чагъындагъылар. Жагьиллер етишмей, мухбир болуп ишлемеге сюегенлер гелмей. Охуйгъанлар аз йимик, язагъанлар да аз болуп бара.
Шогъар да къарамайлы, редакциябыз янгы-янгы къайдаланы къабул эте, электронный кюйде де ону охумагъа бажарыла. Яшавдан артда къалмагъа бирт де кюй ёкъ. Юрек авуртдурагъан ян – язылывны азлыгъы. Редактор болуп ишлемеге гелгенде тиражыбыз уьч мингге де етишмей эди, артдагъы йыллар буса шону санавун дёрт мингден артыкъ этмеге бажарылды. Санаву 500 мингден оьтген халкъ учун бу санавлар бек аз.
Кёп яздыртмакъдан эсе, газетни кёп охуйгъан этмек алдынлы. Шо саялы «Ёлдаш» газетни охуп пайда алагъан кюйде этмеге тарыкъбыз.
– Гетген асруну башындагъы ва гьалиги девюрдеги газет бир йимик тюгюлдюр. Аявлу ва абурлу «Ёлдашыбыз» не ёл тутгъан, къайсылай бара?
– Гьалиги девюр булан тенглешдиргенде, гетген асруну башында халкъны англаву, билими аз эди. Гьатта охуп, язып болмайгъалар кёп эди. Шо заманларда газет адамланы охутагъан, уьйретеген къурал болду. О вакътиде, гьали йимик информация къураллар да кёп ёкъ эди. Сонг бара-бара радио, телевидение арагъа чыкъды.
Гьалиги девюрню бирдагъы башгъалыгъы: адамлар охумагъа сюймей, тынгламагъа, къарамагъа сюе. Телевидениени таъсири артгъан. Адамлар охуп башын авуртдурмагъа сюймей, къарап билмекни тынч гёре. Амма къарап билген де, охуп билген де бир йимик таъсир этмей. Охуп билгени башында узакъгъа къала. Масала, социальный сетлерде маълуматны къысгъартып бир жумла булан бермеге къаст эте. Амма бир жумла булан нени англатмагъа бола? Аналитика, гёзден гечирив онда ёкъ зат, масъала да гётерилмей. Янгыз билдирив булан тамамлана.
Газет буса, адамланы ишин гёрсетмек учун кюрчюленген ва биз де шо ёлну тутгъанбыз, шо бизин касбубуз.
– Жамият-политикалы информация къурал, сюйсе де, сюймесе де халкъны масъалаларын эсгермей болмай, адамланы юреги авуртагъанын да яза. Сизин эсигизге гелеген кюйде, шу девюрде къумукъланы алдында лап четим тургъан масъала недир?
– Озокъда, лап биринчи тил масъала. Сонг – маданият, гетип барагъан адатларыбыз. Биз шоланы гьакъында кёп айтабыз. Шону булан бирче, адамланы ячшав гьалы да бек агьамиятлы. Бу якъ осал гьалда деп мюкюр болмагъа тюше. Халкъны янын тутагъан социальный ишлер этилмей де тюгюл: артдагъы йылларда юртлардагъы орамларда асфальт салына, сув тартыла, янгы школалар этиле, яшлар баву ачыла. Амма таман чакъы тюгюл буса да ярай. Айтагъаным, юртларда бав сугъармагъа татавул сув етишмей, къыт болгъан. Оьз башына ишлемеге сюегенлеге, сабанчы хозяйство юрютегенлеге толу кюйде якълав ёкъ. Харжлар берилеген, янгы программаланы оланы англатагъанлар да ёкъ, кёплер шо гьакъда билме де билмей къала. Халкъны талчыкъдырагъан бирдагъы зат – бир-биревлер кёп-кёп топуракълар алып, башгъалагъа шо етишмейгенлик.
Газетни бетлеринде оьрде эсгерилген масъалалагъа гёре ярыкъландырыв иш этмеге къарайбыз, англатыв береген макъалалар язабыз.
– Тил сакъламакъ – халкъ бар болмакъ деп айтагъан даражагъа чыкъгъандыр. Менлигибизни, барлыгъыбызны сакъламакъ учун, тилибизни оьсдюрмек учун не этмеге герек деп ойлашасыз?
– Тил масъала бизин газет учун аслу масъала деп айтмагъа ярай. Гьалиги заманда Дагъыстандагъы бары да миллетлер учун тил масъала бек четим ва къоркъунчлу гьалда. Шагьарланы айтмагъанда (мунда ана тилин унутгъан деп айтмагъа ярай), бу масъала юртлагъа да гёчген. Мисал учун, уьч йыллыкъ яшымны яшы тап-таза орусча сёйлей. Неге десе, уьюнде орусча сёйленип къала. Мен шону гёрсем: «Къумукъча сёйлегиз», – деп айтаман. «Ата-ана, айлана якъдагъылар барысы да къумукъ болгъан сонг, неге ана тилигизде сёйлемейсиз?» – деймен. Гиччипав къумукъча англай, анасы ону алдатып ашатагъанда орус тилдеги мультиклер сала, яшлар бавунда да орус тил, школада да шолай. Айтагъаным, айлана якъда ана тил ёкъ. Шолай болгъанда уьйде къумукъ тилде сёйленмесе бирт де ярамас.
Бу масъалагъа ичибиз буша, не этмеге герек дегенни айланасында алимлени чакъырып, бир-нече керен пикру алышдырыв да этгенбиз. Амма масъала гётериле, шо гьакъда айтыла, газетде языла, гьатта охулма да охула, тек алышынагъан зат айтардай гёрюнмей. Шо биревге де тарыкъ тюгюл йимик гёрюнюп къала. Февраль айда ана тиллеге багъышлангъан агьвалат бола, тек шо да бир гюнлюк байрам йимик.
Масала, школаны алып къарайыкъ. Онда элли къумукъ муаллим ишлей буса, шолардан 5–10-ву анадаш газетине язылгъан, къалгъанлары къолуна да алмай шону. Ана тилден дарс берегенлер де къумукъ газетни охумай буса, дагъы не айтарсан?! «Ёлдашны» охуйгъан адам республикада болуп турагъанны биле, экономика, спорт, дин, жамият яшав булан таныш бола. Ондан къайры, адабият, яшлар учунгъу бет, ажайып ишлер языла. Дарс юрютмек учун мундан толу кюйде маълумат алмагъа бажарыла. Шолай болгъанда, къумукъ тилден дарс бере болгъан сонг, дарсны башында «Ёлдаш» газетни обзор этип чыкъмагъа неге ярамай?
Нечик айлай да, тил масъала йыл сайын эниш гетип бара. Дарс бермеге адамлар етишмей, охув ожакъларда бу касбучуланы оьр даражада гьазирлей деп айтмагъа да къыйын. Шогъар охумагъа барагъанлар да бек аз. Амма Татарстанда, Башкъыртстанда бу масъалагъа ажайып агьамият берилегенге гёре, ондагъы гьал къолай ва биз де шолардан кёп затгъа уьйренмеге болабыз.
– Инсанны талайлыгъы дин булан байлавлу, Есибиз Аллагьны ﷻ буйругъун кютмекден ва гьакъ юрекликден гьасил бола. «Ёлдаш» газет бу якъгъа нечик янаша, бетлеринде динге ер бармы?
– Газетде «Дин ва яшав» деген бет бериле. Шонда Пайхаммарны ﷺ яшавуну гьакъында ва гьадислерин язабыз, ислам дюньядан янгылыкълар бола, намазны вакътиси салына. Халкъны тергевюн тартардай бу бетни арив этмеге къаст къылабыз, ону да бёлюкню редактору Насрулла Байболатов юрюте. Олай да, юртларда болагъан мажлислени, оьтгерилеген конкурсланы гьакъында язмай къоймайбыз.
Гележекде буса, къумукъ юртлардагъы межитлени суратларын салажакъбыз, англатыв булан. Масала, Эндирейде Ташав-гьажи 16 йыл моллалыкъ юрютген межит бар. Совет девюрде Эндирейдеги межитлер барысы да бузулмай, бар кююнде сакъланды. О замангъы колхозну председатели Алихан Алиханов (бек гьакъыллы адам болгъан, гюнагьларындан Аллагь ﷻ гечсин) райкомдагъы жыйында межитлени бузмай, халкъны пайдасына къоймакъны гьакъында айтгъан болгъан. Ибадат учун къолланмаса да (складлар, спортдан гьазирленмек учун къоллангъан) межитлер бузулмай, гьалиге ерли сакълангъан, янгы девюрде буса, олар барысы да къайтып межитлеге айлангъан. Эндирейде шолайлыкъ булан бырын тогъуз межит сакълангъан. Муна шулай ишлени гьакъында газетде язсакъ, охумагъа къужурулу болажакъ деп эсиме геле.
– Газет хыйлы-хыйлы масъала гётере, шо гьакъда кёп язма да яза. Охувчулар дагъы да нени охумагъа сюегенни ахтарамысыз, олардан кагъызлар гелеми? Биз билеген кюйде, ал заманларда охувчулар булангъы байлавлукъ жагь кюйде юрюле эди, гьали нечикдир?
– Ал заманларда, совет девюрде газетге йылда беш минг кагъыз геле эди. Гьали айда беш кагъыздан артыкъ гелмей, йылда буса, шону санаву юзге де минмей. Охувчулар биз кемчиликлени гьакъында язмайбыз деп кант эте. «Къуру макътап язасыз», – дей. Масала, гьали-гьалилерде Къазанышдан кагъыз гелип, шонда бир врачны эрши ишлер этген деп айыплай эди. Биз олагъа шолайлыкъны исбат этеген далиллер гёрсетмекни гьакъында тиледик, тек шолардан о болмады. Болмагъан сонг, адамлар айта деп, биз биревню де айыпламагъа да, сёкмеге де болабызмы, шолай этмеге ихтиярыбыз бармы? Ёкъ. Сонг газет танкъыт этмей деп айтылып къала. Охувчулар булай макъалаланы охумагъа сюегенни де билебиз, тек ерсиз танкъыт этмеге бажарылагъан иш тюгюл.
Адамлар гьукуматгъа къаршы язылгъан макъалаланы ушата, амма биз газетде тарихибизни, адабиятыбызны, маданиятыбызны, адатларыбызны, яхшы адамланы уьлгюсюню гьакъында язма сюебиз, шолайлыкъны артыкъ гёребиз.
Пачалыкъ идара газет чыгъармакъ учун харж бере, мунда ишлейгенлер иш булан таъмин этилген, оланы бизге салагъан талабы – биринчи, экинчи, уьчюнчю бетлерде республикада болуп турагъан ишлени аян этмек. Гертисин айтса, тахшагьарда ва районларда этилеген иш аз тюгюл ва биз де шону гьакъында маълумат беребиз, язабыз.
Сонг да, «Ёлдаш» газет масъалалар гётермей деп айтмагъа бирт де бажарылмай. Нечакъы да гётеребиз ва гьар номерде азында эки масъаланы гьакъында язабыз.
– Заман табып, бизин булан лакъыр этгенигиз саялы баракалла. Сёзню ахырында охувчуларыбызгъа не айтар эдигиз?
– Инг башлап халкъыма миллетибизни, тилибизни сююгюз деп айтар эдим. Адатларыбызны, къылыкъларыбызны ташламагъыз, унутулмагъа къоймагъыз. Шоланы гьакъында газетлерде, журналларда билмеге бола. Озокъда, социальный сетлер гьалиги заманда генг яйылгъан ва олардан да кёп затны охуп билмеге бола, тек оларда язылгъаны охулду, гетди. Амма кагъызда язылгъан китап, газет юз йыллар булан сакълана. О саялы печат этилеген информация къураллагъа агьамият бермеге чакъыраман, неге десе, мисал учун, газетге язылса ва шону жыйып сакъласа, о – китап да, насигьатчы да болажакъ. Арт вакътилерде кёбюсю агьлюлерде орусча сёйленип къала, тек ожакъда къумукъ тилде чыгъагъан газет болса, шону гьарпын, сёзюн гёрсе де ана тилге бакъгъан тергев, шону билмекге амракълыкъ артар эди.
