Къумукъ поэзияны инче асил тавушу
Артдагъы гюнлерде Супиянат Магьамматовна Мамаевагъа Дагъыстанны халкъ шаири деген ат берилди деген шат хабар барыбызны да сююндюрдю. Бизин республикада, савлай уьлкебизде ва гьатта тыш пачалыкъларда яшайгъан адабиятны сюеген, поэзияда англаву барлар бу янгылыкъны алдан берли къаравуллай эди, неге десе Супиянат Мамаеваны яратывчулугъу охувчуланы юрегине ёл тапгъаны хыйлы йыл бола.
Ону пагьмусу, гьар шиърусундагъы инче гьислени уятагъанлыгъы, оьзтёречилиги танывлу хатгъа айлангъан. Герти яратывчулукъ, терен поэзия инсаннны ойлашдыра къоя, гючлю таъсир эте. Муна шолар барысы да Супиянат Магьамматовна яратгъан гьар асарда билине, охувчуну тамаша гьалгъа гелтире, сёзлер ойланы хозгъай, юрекни исиндире. Бугюн уллу шаирибизни къутлайбыз ва яратывчулукъну гьакъында хабар этебиз.
– Супиянат Магьамматовна, инг башлап сизге Дагъыстанны халкъ шаири деген абурлу ат берилгенлик булан къутлайбыз! Къумукъланы, гертиден де, кёп сюеген гьакъ герти шаирисиз. Миллет сюеген яратывчугъа гьукумат да тийишли абур этди, дагъы да уллу оьрлюклеге етмеге ёрайбыз.
– Баракалла.
– Поэзия юрегигизге гелген кюйню айтгъанны сюер эдик. Лирика, инче гьислер, яратывчулукъ ёл тангламакъ нечик башланды?
– Билмеймен, поэзия гелдими магъа яда мен гелдимми поэзиягъа. Биринчи шиърумну язгъан заманда, магъа тогъуз йыл бола эди, поэзия не, шиъру языв не – олардан мени англавум да ёкъ эди, амма тилге, айрокъда чебер сёзге сююв бар эди. Неге тюгюл де, биз гиччиде бизин гьайран макъамлы, бай ва гёзел къумукъ тилибиз, тап-таза ана тилибиз бары ерде: уьйде де, къырда да чалына эди. Адамлар ана тилинде сёйлей эди, ана тилинде охуй эди, йырлай эди, къумукъ оюнланы ойнай эди… Балики, биз тюшлерибизни де ана тилибизде гёре болгъанбыздыр. Уянгъанда буса, бизин эртенибиз къумукъ радиодан: «Сёйлей Магьачкъала.Танг яхшы болсун, аявлу радиотынглавчулар!» – деген сёзлерден башлана эди. Радиодан шиърулар, чебер асарлар, спектакллерден гесеклер бериле эди. Дёртюнчю класгъа ерли бары дарс ана тилибизде юрюле эди. Сонг да биз кёп охуй эдик, айрокъда чебер китапланы, газетлени, журналланы, гёнгюбюзден шиърулар уьйрене эдик.
Поэзиягъа, чебер сёзге сююв бизин къаныбызгъа, балики, улланаларыбыз бизин бешигибизни чайкъай туруп айтгъан гьайлек йырлардан, ушанывлардан, оланы алгъышлы сёзлеринден таба сингедир. Халкъ авуз яратывчулугъу – бек уллу хазна. Уллуларыбыз буса бизге шо байлыкъны балын гьар сёйлевюнде бизин юреклерибизге, эсибизге, оюбузгъа тамдыра гелген.
– Гьалиги заманда да, алда да герти поэзия булан янаша «шиъру» языв, къапия къыйышдырыв «усталыкъ» да болгъан ва бар. Кёплер шону англамай деп эсиме геле. Инсанда гьислерин белгилеме, ачыкъ этме уьйретме боламы яда шо тувмадан гелеген пагьмуму?
– Тюз айтасыз, герти поэзия булан янаша «шиъру» языв, «къапия къыйышдырыв», «усталыкъ» – балики, бажарывлукъ буса да ярай, гьар девюрде де болгъан. Гьали шолар бизин девюрде айрокъда кёп деп эсиме геле. Герти пагьмулар кёп болмай. Пагьму оьрден, Яратгъаныбыздан геле – Есибизни савгъаты! Къапиялашдырып къойгъан булан ондан герти чебер асар болмай, онда адамны оюна, гьисине, ругьуна, ону дюньясына, табиатына гюч береген, юрегин жымырлатагъан, эсин хозгъайгъан, гёзеллик къошагъан, талпындырагъан сигьрулу гюч, шавлалы ярыкъ болмагъа герек.
– Сиз охуп битдирген Адабият институт мен англайгъан кюйде яратывчуну чеберлик усталыгъын артдырмакъ учун яратылгъан. Пагьмусу ёкъну уьйретме маънасы да ёкъдур?
– Мен Москвадагъы А. М. Горькийни атындагъы Адабият институтну поэзия бёлюгюн битдиргенмен. Сав дюньягъа белгили, оьзюню асарларына гёре кёп йырлар йырланагъан шаир Л.И. Ошанинни семинарында эдим. Шо институт савлай дюньяда биргине-бир Адабият институту болгъан.
Шолай институт сонггъа таба Германияда 1955-нчи йылда бизин институтну къалибине гёре ачылгъан. Оларда уьч бёлюк бар: поэзия, проза ва драма. 1959-нчу йылда огъар И.Р Бехерни аты берилген.
Адабият институтгъа тюшмек учун башлап адабият конкурсдан чыкъма герек эди, шондан оьтсенг, шо заман сени экзаменлеге чакъыра эди. Институтгъа янгыз да пагьмулу яшланы къабул эте эди, кёп адам да алынмай эди, студентлени санаву лап аз оьр охув ожакъланы бириси эди. Дарс беривчюлер, яратывчу семинарланы ёлбашчылары белгили язывчулар, шаирлер, адабият ахтарывчулар, алимлер эди. Олар къайсы студент къайдан гелгенни биле эдилер. Биринчи курсда барыбыз да дегенлей, оьзюбюзню «генийлеге» санай эдик, башлап «Мен! Сонг Пушкин!» деп масхара эте эдик. Сонг-сонг семинарларда бары язгъанынгны «пата-пурхун» чыгъаргъанда, ойлашма башлайсан. Шолай анализден сонг, оьзюнгню къолгъа алып, «уватылгъан гесеклерингден» оьзюнгню жыйып бажарсанг, бир сатыр сама язып болсанг, шо заман сен яратывчулукъгъа башгъа гёзден къарап башлайсан. Адабиятгъа янашывунг бюс-бютюн алышына. Айтылгъан, чайналгъан сатырлардан, суратлавлардан тайып, оьзтёрече яратыв ёлун сайлайсан.
Биринчи шолай семинардан сонг мен къангъынча йыладым. Дагъы бир сатыр язып боларман деп эсиме гелмей эди. Амма… Сонг-сонг… Герти поэзиягъа элтеген сокъмакъны ярыгъы бара-бара гёнгюлге шавла къошду, янгы йырлагъа гюч берди.
Бизин Адабият институтда тыш пачалыкълардан гелген пагьмулу яшлар да охуй эди. Уллу уьлкебизни кёп тюрлю миллетлерини вакиллери бизин институтда да, ону Оьр курсларында да оьзлени пагьму даражасын артдыра эди. Оьзге халкъланы адабияты, пагьмулу адамлары булангъы къатнав, яратывчу семинарларда гьарибизни язгъанларыбызны арагъа салып, ону анализ этив, кёп затгъа уьйрете эди, амма биревню де шо институт не шаир, не язывчу этмей эди. Бар пагьмуну оьсдюрмеге, биревге де ошамайгъан, оьз ёлунгну, оьзюнгню оьз хатынгны, оьзтёречелигингни болдурма кёмек эте эди.
– Яшав да алышына, жамият да бир ерде турмай. Нечик эсигизге геле къалам усталар: шаирлер ва язывчулар гьалиги девюрде не роль ойнай? Максим Горький айтгъан кюйде, яратывчулар – инсан жанны инженерлери кюйдеми?
– Яшав алышынагъан йимик, адамлар да алышына. Жамият да тюрлене. Дюнья гьалы да алмашынывлагъа тарый. Башгъа талаплар арагъа чыгъа. Маданиятгъа, адабиятгъа, билим алывгъа, ругь янындан оьсювге, къылыкъ-тарбиягъа бакъгъан янашыв осаллаша. Жандан эсе малгъа артыкъ талпыныв, талашыв алгъа чыгъа. Шолай заманда адамлыкъны, адилликни, тюзлюкню, аривлюкню, къылыкъны сакъламакъ учун герти адабият асарланы, чебер сёзню уллу маънасы бар. Бу ерде байракъчылар болуп, ругь байлыкъны вакиллери – билимли ва пагьмулу адамлар, язывчулар, шаирлер, алимлер ярыкъгъа ва оьсювге ёл гёрсетме герек. Инсанны юрегини лап назик къылларына шаирни сёзю йимик таъсир этеген дагъы не гюч болмагъа бола?!
– Оьсюп гелеген наслуну гьакъында не айтар эдигиз? Охувчуну агьамиятын тартар йимик яш пагьмулар бармы, янгы атлар, янгы хатлар арагъа чыгъамы?
– Бизин оьсюп гелеген наслубуз бек яхшы наслу. Динин де, тилин де, халкъыны, элини тарихин де билме, уьйренме сюеген наслу. Намусну, ёлну, эдепни билеген, уллугъа гьюрмет этеген, гиччиге сый булан янашагъан наслу. Эгер сиз магъа шоланы арасында янгы адабият асарлар яратагъанлар, язагъанлар бармы деп сорай бусагъыз, айтайым – ёкъ! Язагъан яш адамлар кёп аз, кёбюсю олар уллу чагъындагъы адамлар. О да себепсиз тюгюл. Башлап бары затны бузуп, талап, талам-такъыш этип, адамланы умутун сёндюрюп, тангаласына инамлыгъын оьлтюрюп, лап да инсанлыкъ учун болмаса болмайгъан жан азыгъын ёкълап, касбучуларын учуз, абурсуз этип, кепеклеге олтуртуп, сонг ону янгыдан къуруп, алдынгъы даражасына сама гелтирмек – тынч иш тюгюл. Гьар адамны юрегинде тангаласына инаныв болма герек. Бары халкъ малгъа ябушгъан, бай болма сюе, ругь байлыгъыны багьасы буса, шо баягъы, шайы кюйде.
– «Тангчолпан» журналны баш редакторусуз, халкъыбызны биргине-бир адабият журналы не гьалдадыр? Шаирлени, язывчуланы сёзюн адамларыбыз охуйму? Журналгъа язылма, алма нечик бола?
– Халкъ интернетге, телефонгъа ябушгъан девюр. Охуйгъанлар аз. Журналлагъа язылыв бек осал, шо иш юрюлмей деп айтса да ярай. Журналлагъа язылмагъа, охумагъа сюегенлер олагъа язылып болмай, язылса, алып болмай. Юртларда почталар ишлемей, поч уьлешегенлер аз акъчалагъа ишлеп болмайгъангъа, ишинден тая. Язылывну гьайы да, редакциягъа язылгъанланы журналларын олагъа етишдирив де, журналны онгарма герек редакторну бойнунда. Бу масъала тез арада чечилмесе ярамайгъан уллу масъала. Бары ишни редакторлагъа юклеп къоймай, шо къурумланы жаваплы къуллукъчулары бу ишни барыбызгъа да пайдалы болагъан ёлларын излемесе, гьал тюзелмежек. Сетлер янгы-янгы гюплерден толгъан. Барысы да, халкъны чечилмесе ярамайгъан масъалаларын чечебиз дей. Язылывдан башлагъыз, охугъуз ана тилигизде чыгъагъан китапланы, журналланы, газетлени. Охуп болмайгъанлар авлетлеригизге гёрсетме сама гёрсетигиз халкъыгъызны не йимик печат къурумлары барны. Гьайсыз болмагъыз!
– Къумукъ тил масъала… Гележегибиз нечик деп эсигизге геле? Ана тилибизни сакъламакъ учун не чара гёрме герекбиз?
– Тил масъаласына гелгенде, юрегинг авуртуп гете. Гьалигилер ана тилинде сёйлемейлер дей.
Тилни аздыргъаныбызгъа янгыз бизин оьсюп гелеген наслу гюнагьлы тюгюл. Огъар биз барыбыз да гюнагьлыбыз. Уллу уьлкебиз тозулгъанда, бары халкъны умутлары увалды, эл де, халкъ да кёп уллу тас этивлеге тарыды. Къылыкъ азды. Тилибиз тергевсюз, къаравсуз, сюювсюз къалды. Ону сюймеге бизин ким къоймай?
Ана тилине гьюрмет этмейген адам ким болма герек? Агьлюде неге биз ана тилибизде сёйлемейбиз? Тил билмейгенлер, билме, уьйренме неге къарамайбыз? Тил болмаса, халкъ болмай. Шунча арив тилибизни гёмгенлерден, гёмдюргенлерден болма бизге эрши тюгюлмю? Озокъда, соравлар кёп. Амма шолагъа жавап излемек ва тапмакъ – гьар къумукъну борчу, – деп ойлашаман.
Ана тиллени уьйренивге уллу имканлыкълар берилгени ва шоланы къоллама гереги гьакъында уьлкебизни президенти кёп керенлер айтып тура, къарарлар къабул этиле. Гьакъыкъатда буса алышынагъан зат гёрюнмей. Школаларда ана тил дарсалары 1-2 сагьат, шоланы санавун артдырывну гьайын ким этме герек? Барыбызны унутуп, тилибизни ташлап, халкъыбызны аздырып, неге биз «мангхуртлагъа» айланмагъа герекбиз? Бизге уянма, эс тапма заман болмагъанмы? Мени гьисабымда, оьтюп де бара.
Гелигиз, барыбыз да ойлашып, айсениликни, гьайсызлыкъны къоюп, ёкъну табып, барны аяп, оьсеген, оьрленеген наслуну тарбиялап, оьзден къумукъ болайыкъ!
– Баянлыкъны ахырында охучуларыбызгъа не айтар эдигиз?
– Охувчулагъа да, оьзге бары да адамлагъа да парахат яшавлукъ, савлукъ, арада татывлукъ ёрайман. Ана тилибизни аявлама, оьсюп гелеген наслугъа асил къумукъ тилибизни тапшурмагъа герекбиз. Бу масъалагъа агьамият бермесек бизден сонггъулар миллет байлыгъыбыздан магьрюм къалмагъа бола, Аллагь ﷻ сакъласын шолай болмакъдан.
