Эки тилде бир йимик пагьмулу язагъан шаир
Биз бугюн лакъыр этеген адам къумукъ ва орус тиллерде бир йимик арив язагъан шаир Латип Гьажакъаев. Саламатлы яратывчу бир-нече китап язгъан, ону шиъруларын халкъ таный, оьзюн яхшы танымаса да. Ана тилинде де, башгъа тилде де оьр даражалы асар яратмакъ сийрек ёлугъагъан пагьму, бизин халкъда шолай гьюнери булангъы адамлар баргъа сююнмей болмайбыз.
– Латип-агъай, лакъырыбызны башында оьзюгюзню яшав ёлугъузну ва шиъру язма нечик башлагъаныгъызны гьакъында айтгъанны сюер эдик.
– Мен бырынгъы къумукъ юрт Яхсайда тувгъанман, огъар шаирлени юрту деп де айтыла. Школаны охуп битдиргенде, ата юртума ишлемеге бираз замангъа къайтдым, тек сонг Магьачкъалагъа гёчдюм ва гьалиге ерли мунда яшайман.
Ана тилимде (къумукъча) шиъру язмагъа тезден, школа чагъымда башлагъанман. Тек шиъруларым печатдан чыкъмагъа эс тапгъанда, Дагъыстан университетде охуйгъан вакътиде къумукъ газетде, къумукъ журналда чыгъып башлады. Ташдырып айтсам, гетген девюрню 60–70-нчи йылларында шиъруларым печат этилип башлады.
Гьалигилер йимик, язгъан асарларымны китап этип чыгъараман деп чабып айланмадым. Себеби де булай. Мен, мен тюгюл, савлай къумукъ халкъ яхсайлы Магьаммат Атабаевни, къакъамахили Бадрутдин Маьамматовну (жанлары яхшы женнетде болгъур), оьтемишли Залимхан Абдулкеримовну атларын бал татып эсгереген йылларда, оьзюм язгъан затланы кёп осал гёрдюм. Дагъы язмайгъан да болуп къалдым. Бадрутдин ювугъум бетлей де турду. «Ленин Ёлу» газетни маданият (культура) бёлюгюню башчысы – язывчу Микайыл Абуков, мен гирип гелсем: «Бир деген бир сен барсан шиъруларсыз бизин гёрмеге гелеген», – деп гьаман мени кюлеп къаршылай эди.
– Сиз бир-нече адабият асарны авторусуз ва шоланы аслу яны орусча язылгъан. Шолай болмакъ недендир: орусча язма тынчмы яда къумукълардан къайры оьзгелер де сёзюгюзню эшитгенни сюемисиз?
– Сексенинчи йылларда, Аллагьутаала илгьам берип, рус тилде язмагъа башладым. Рус тилде язмагъа тынч гёремен. Беш-алты шиъру ва эки повестли проза китапларым басмадан чыкъгъан. Гелеген йыл да басмадан рус тилде янгы китап къаравуллайман.
Мен рус тиде язагъанны себеплери... Яхсайдан Магьачкъалагъа чыкъгъанлы 66 йыл битди. Мунда буса посагъадан чыкъанлы рус тил къоллана. Бары ишибиз рус тил булан кютюле. Ана тилибизни ялыны, бизден ихтиярсыз, сёнюп бара.
Хабардан хабар чыкъгъанда, къумукълар алты юз мингден де артыкъ барбыз дейбиз. Шоланы нечеси къумукъча сёйлеп бола? Нечеси къумукъ тилде охуп бола? Нечеси къумукъ тилде язып бола? Бу соравлагъа инамлы жавап ёкъ.
Янгыз биз тюгюлбюз, озге миллетлерде де шолай гьал. Эртен ата-аналар яшларын яслилеге, школагъа алып бара. Яшлары булан русча сёйлей туруп. Ана тилинде сёйлейгенлер юзден бир ёлугъа.
Шагьарныки – шагьардыр. Юртдагъылар да артда къалмагъан. Кёп-кёп ожакъларда яшланы тили рус тилде ачыла деп айтсакъ, ялгъан болмас деп эсиме геле.
Къумукъча язмакъ учун, оьюзюню халкъы булан яшама, сонг да тилни бизин уллу язычуларыбыз Анвар Гьажиев, Аткъай Гьажаматов, Шарип Албёриев йимик мекенли билмеге герек. Мен де, рус тилде язсам да, къумукъ тилге ят тюгюлмен. Масала, рус тилдеги къумукъ халкъны талигьи гьакъындагъы «Плаха» деген уллу поэмамны, «Къысмат» деген ат булан къумукъ тилде де (гёчюрюп тюгюл) язып, рус китаплрымны бирисинде чыгъардым. Шо кюйде рус тилде анама багъышлангъан асарны да къумукъча чыгъаргъанман
– Бу темагъа гёре арты булан таржуманы масъаласы чыгъа. Латип Гьажакъаев пагьмулу таржумачы да дюр ва къумукъ шиъруланы орус тилге кёп гёчюрген. Ана тилибизде язылгъан асарлар орус тилге гёчюрюлсе яхшыдыр, нечик эсигизге?
– Мен арт вакътиде гьалиги къумукъ шаирлени шиъруларын рус тилге гёчюремен. Айрокъда, Агьмат Жачаевни, женнет агьлю болгъур Жаминат Керимованы, Гёгюрчюн Атаеваны, Рукъуят Устарханованы, Нурьяна Арсланованы ва башгъаларыны кёп таржума этгенмен. Аллагь буюрса, къумукъ шаирлени шиъруларындан айрыча китап чыгъарарма гёз алгъа тутгъанман.
Къумукъ язывчулар оьз къазанында къайнап тургъан учун болмай. Оланы чебер асарлары булан оьзге миллетлени де таныш этмеге герек. Сыйлы Къуръанны да, башгъа тиллеге гёчюрмеген буса, савлай дюнья охумас эди.
– Биз билеген кюйде, Латип-агъай, сиз гьали драматургия жанрда да яратасыз, халкъыбыз алдан берли къаравуллагъан Солтан-Мутну гьакъында пьеса язгъансыз ва шону Къумукъ театр учун онгарып турасыз. Шо иш не гьалдадыр?
– Къумукъ халкъны унутулуп къалгъан къагьруманы Солтан-Мут Тарковскийни гьакъында поэма язып печатдан чыгъаргъан эдим, гьали ону гьакъындан пьеса язып башлагъанман. Материал бек къыт. Барлары да уьстденсув язылгъан. О девюрден бизин девюрге ерли 600 юз йыл гетген.
Язгъаным тюзевли болуп чыкъса, шо пьесагъа гёре Къумукъ театрны сагьнасында спектакль салынма умут бар. Узакъ къаравулланагъан затгъа къумукълар «Гелинни бетин гелгенде гёрербиз», – дей.
Къумукъ театрны директору, пагьмулу режиссёрубуз Скандарбек Тулпаров булан гьакълашылгъан кюйге гёре, иш юрюле, узакъ къалмай пьеса язылып битежек ва артистлерибиз шоссагьат шону уьстюнде ишлеме башлажакъ.
– Къумукъланы къагьруманы, айтылгъан игитибиз Эндирей бийи Солтан-Мутну гьакъында маълумат жыйма къыйын болдуму, шону гьакъында тарихи асарлар бармы?
– Оьрде де айтгъаным йимик, Таргъу шавхалланы наслусу, Эндирей бийи Солтан-Мутну гьакъында маълумат бек аз, чебер асарлар да кёп тюгюл буса да, бар-ёкъ маълуматны жыйып, амал этмеге къарадым. Гьалиги жамиятда тарихибизге, игитлерибизге ва бырын заманлардан гелеген ишлеге агьамият бек уллу, яшлар да, уллулар да бу масъалаланы билме сюе, излеп тапма къарай. Бу якъдан алгъанда да язып турагъан пьесабыз бир-бир сама да соравлагъа жавап берер. Гележекде тарихчилерибиз, оьзге ахтарывчулар къарангылыкъда къалып турагъан тарихи бетлени ярыкъ этер деп умут этебиз.
– Бырын девюрде болгъан ишлени суратламакъ учун эсгиленип барагъан сёзлени кёп къоллама тюшгендир, шо себепден къаравчу спектаклни толу кюйде англамай къалар деген къоркъунч бармы?
– Драматургияда бырын агьвалатланы да суратлай буса, автор гьалиги (современный) тилни къоллап яза, эсгиленген сёзлер де аз-маз къолланмай къалмай. Шо саялы, биз язгъан ва язып онгарып турагъан пьесада англашылмайгъан зат болмас, къаравчулар сагьнада болу турагъанны, игитлени лакъырын англажакъ.
– Ана тилибизни сакълама герекбиз, шону учун маълумат къураллар, театр уллу роль ойнай, агьлю де жаваплыкъны тюбюнде. Къумукъ тил болсун, сёнмей чалынсын учун дагъы да не этме герек деп эсигизге геле?
– Ана тилибиз, кёп сюеген къумукъ тилибизни сакъламакъ учун имканлыкълар бар. Китаплар да, маълумат къураллар да чыгъа, ана тилде берилишлер де бар. Масала, Къумукъ театрыбызны алайыкъ. Мунда къаравчу сагьнада болуп турагъандан къайры – спектаклден леззет аламы, пашман боламу – ана тил билмекге де уллу иш этиле. Къолубуздагъы шу бар имканлыкъланы къоллап йиберсек де, къумукъ тил сакълавгъа шайлы кёмек болар эди. Сонг да, озокъда, ожакъларыбызда къумукъ тил чалынагъанны гьайын этмесек болмай, ана тил шондан баш ала.
– Латип-агъай, баянлыкъны ахырында охувчуларыбызгъа не айтар, не насигьат берер эдигиз?
– Инг башлап барыбызгъа да савлукъ булан узакъ оьмюр ёрайман. Иманыбызны, намусубузну, ягьыбызны, аталардан къалгъан адатларыбызны тас этмей яшайыкъ. Миллет гьисапда бар болма сюе бусакъ, гележегибиз чечекли болгъангъа умут эте бусакъ оьсюп гелеген наслуну арив тарбиялама герекбиз. Арив дегенде ана тилибизни билеген болуп, къылыкъларыбызны аяп, абур-сыйны юрютюп болагъан демек.
