Айтылагъан сёзден эсе, этилеген иш кёп болма тарыкъ
Айтылагъан сёзден эсе, этилеген иш кёп болма тарыкъ
Бизин газетибиз ана тил сакълавгъа байлавлу кёп агьамият бере, шо гьакъда яза, пикру алышдыра. Миллетни бар болмакълыгъы инг башлап оьзтерече, ана тил сакъланмакъдан гьасил бола деп ойлашабыз. Бу масъалагъа гёре илму ахтарыв булан машгъул алимлени, жаны авруйгъан оьзгелени къуршама къаст этебиз. Муна, бу гезик де къумукъ тилни гьайын этеген, огъар юреги авруйгъан, Герценни атындагъы Россия пачалыкъ университени баш илму ишчиси Ругьаният Мусаева булан лакъыр этебиз.
– Ругьаният, инг башлап оьзюгюзню гьакъында айтгъанны сюер эдик, къайда охугъансыз, ишлейсиз.
– Мен 1974-нчю йылда Къарабудагъгент юртда муаллимлени агьлюсюнде тувгъанман. 1991-нчи йыл ата юртумда орта школаны битдирип, Дагъыстан пачалыкъ университетни Дагъыстан филология факультетине охума тюшдюм. Биринчи абатларымдан башлап сынавлу муаллимлени, алимлени алдында охума насип болду. Н.Х.Оьлмесов, Къ.Ю.Абдуллатипов, А.М.Солтанмуратов мени тилге, адабиятгъа, методикагъа сюювюмню артдырды, илму-ахтарыв ишге къуршама бажарды. 1996-нчы йылда университетни тамамладым. Шо замангъа уягьлюм де, эки яшым да бар эди, тек оланы барлыгъы магъа охувуму сан янына бир де пуршав этмеди. Насипге, гьар абатымда кёмеклешеген атам-анам да бар эди, уягьлюм четимликлер салмады. О саялы да 1998-нчи йыл билимимни артдырмакъ муратда Дагъыстан пачалыкъ университетни аспирантурасына соискатель болуп белгилендим, кандидатлыкъ сынавлардан оьтдюм. Шо йыллардан башлап кандидатлыкъ илму ишимни топлама башладым. Илму ёлбашчым гьисапда Нуранмат Хайруллаевич Оьлмесов белгиленди. Диссертациямны якълагъан гюн болгъунча да, ондан сонг да ата юртумда Гимназияда муаллим ишимни узатып турдум. 2008-нчи йылда, филология илмуланы кандидаты деген атгъа ес болдум. Шо йылдан башлап 2022-нчи йылгъа ерли директорну илму-методика ишлеге къарайгъан заместители болуп ишлеп турдум. 2022-нчи йылдан башлап Россия пачалыкъ Герценни атындагъы университетни баш илму ишчиси болуп чалышаман.
– Сиз хыйлы йыллар ана тил масъалаланы уьстюнде ишлейсиз, шоланы гьакъында илму ахтарыв иш юрютесиз. Не теманы ахтарасыз, ишигиз не масъалагъа багъышлангъан?
Мени диссертациямны темасы къумукъ антропонимикагъа, адамланы атларына, тагъылгъан атлагъа, тухумланы атларына, къысгъартылып айтылагъан атлагъа, оланы формаларына багъышлангъан эди. Ондан сонгу язгъан илму макъалаларымда шо теманы узата туруп, тилни де, маданиятны да аралыкъларын ахтарма башладым. Тарихде, маданиятда, жамиятда болагъан алышынывлар тилге нечик таъсир этегени, маданият, жамият яшавгъа тилни таъсири – буссагьатгъы вакътиде мени тергевюмню тартагъан темалар. Артдагъы 1 йылны ичинде язгъан, халкъара конференцияларда аян этген макъалаларымны темаларын эсгерип къояйым:
– Къумукъ халкъ йырларындагъы хас атланы анализи
– Абусупиян Акаевни яратывчулугъунда «иман» деген англав
– Янгы охув шартларда ана тил дарсланы юрютюв
– Ана тиллени дарсларында ономастиканы ахтарыв
– Къумукъланы ва ногъайланы къанна къазакъ йырларыны оьзтёречилиги
– Гьалиги заманда дюнья оьлчевде де, шону ичинде Дагъыстанда да аз санавлу халкъланы тили къоркъунчлу гьалда деп гьисаплана. Республикадагъы гьалгъа не багьа берер эдигиз?
– Милли тиллер булан байлавлу масъалаланы кёбюсю ана тилни муаллимлерини бойнуна тюшген деп айтсакъ, янгылыш болмасбыз. Тек оланы ишин кёп тюрлю шартлар четимлешдире. Мисал учун айтгъанда, яшлар учун тийишли даражадагъы охув китаплар ёкъ, артдагъы йылланы узагъында ана тиллени муаллимлерине методика якъдан кёмек болардай басмадан чыкъгъан китаплар ёкъ, сагьатлар йыл сайын кемий.
Тек сайлагъан касбусуна даим амин турагъан, бай сынаву булангъы, ону да яшлар учун къоллайгъан, тилни, миллетни гележегин ойлашагъан муаллимлерибиз де, пагьмулу яшларыбыз да бар туруп, гележегибизге умут булан къарамагъа имканлыгъыбыз бар деп ойлайман.
– Къумукъ тилни таза билегенигиз, огъар юрегигиз авруйгъаны яш йыллардан геледир, анагъыз Умсалимат Абсаламовна къумукъ тилден дарс берегени булан байлавлуму?
– Озокъда, бары гьислер, гьаракатлар яшлыкъдан баш ала. Мени яшав ёлумну танглайгъанда магъа анамны, атамны бек таъсири болду. Оланы охувчу яшларына, иш ёлдашларына, гьатта яшавгъа янашыву магъа гьар заман уьлгю болуп гелген. Ондан къайры да муаллим касбуну, филология илмуну сырларына тюшюнювюне 11 класда мен юрюген Дагъыстан пачалыкъ университетде Георгий Константинович Сивриди ёлбашчылыкъ этеген «Школа юного филолога» деген бирлешив себепли болду. Оьзюм йимик тилни, адабиятны сюеген къызлар булан къатнашыв, белгили алимлер булан гьакълашыв танглагъан ёлумда мекенли токъташма кёмек этди
– Ата юртугъуз Къарабудагъгентде ана тил сакълавгъа гёре, яшлар къумукъча сёйлейгени сукъландыра. Бу уьстюнлюкню, булай даражалыкъны себеби недир?
– Ана тилни сакълав мурат булан Къарабудагъгент районда кёп гьисапда иш этилип тура. Алданокъ белгиленген плангъа гёре, феврал ай ана тиллерден дарс береген муаллимлени сынавун гёрсетеген айлыкълары оьтгериле. Шо айлыкъны ичинде ачыкъ дарслар этиле, стендлер онгарыла. Ачыкъ дарслардан къайры да, этилинген бек къужурлу мероприятиелер яшланы иштагьын артдырагъан, къумукъ тилни гёзеллигин, бай имканлыкъларын, теренлигин исбат этеген кюйде оьтгериле. Озокъда, шолай ишлер этилмесе, охувчуланы ана тиллеге бакъгъан якъдагъы сюювю теренлешмей ва муаллимлер гёрмекли натижалагъа етишмей.
Гьар йыл республика оьлчевде оьтгерилеген олимпиадада бизин охувчуларыбыз алдынлы ерлер къазана. Яшланы олимпиадагъа гьазирлевде Къарабудагъгент Гимназияны, Къарабудагъгент 5 номерли школаны, Къакъашура 1 ва 2 номерли школаланы, Параул 2 номерли школаланы муаллимлерини даражасын оланы охувчулары алагъан алдынлы ерлер исбат эте.
Ондан къайры да, Дагъыстан пачалыкъ университетде оьтгерилеген Абитуриент ДГУ олимпиадада ана тилден ва адабиятдан алдынлы ерлер бары да бизин районлу яшланыки бола десек, къопдурув болмас.
Шолай пагьмулу яшларыбыз баргъа, оланы арагъа чыгъарып, аян этмеге эринмей-талмай ишлейген муаллимлерибиз баргъа сююнмей болмайсан. Артдагъы йылларда оьтгерилеген «Ана тиллени инг яхшы муаллими» деген конкурсда бизин муаллимлерибиз район оьлчевде де оьзлени бажарывлугъун гёрсетип, республикада да алдынлы ерлер къазанма бажаргъан.
Биринчи ва оьр даражалы категориялы, янгы охутув къайдаланы, компьютер технологияланы уьстюнлю кюйде къоллайгъан бажарывлу муллимлени методика бирлешивлерине бютюнлей ишине берилген, яшавун яшланы охутувгъа багъышлагъан муаллимлер ёлбашчылыкъ эте. Къарабудагъгент Гимназия Дагъыстан пачалыкъ университет булан дыгъар байлагъан. Шогъар байлавлу болуп 30 йылланы узагъында ДГУ-ну къумукъ бёлюгюню студентлерин практикагъа къабул этип тура, оланы муаллим касбуну терен сырларына тюшюндюре, сынаву булан пайлаша.
Бай сынаву булангъы муаллимлерибиз оьзлени методикасын, илмуну уьстюнде ишлейген гьаракатын республика, бютюнроссия, халкъара оьлчевде оьтгерилеген конференцияларда аян эте.
Ана тиллени халкъара Гюнюне багъышлангъан мажлислер де бизин районда адатлангъан мердеш болуп токътады. Онда бизин белгили алимлерибиз, шаирлерибиз, жамият чалышывчуларыбыз, Къарабудагъгент районну бары да идараларыны ёлбашчылары, школаланы охувчулары чакъырыла.
– Ана тилни сакълама сюеген оьзге юртларыбызгъа не таклиф берер эдигиз?
– Агьмат Жачаевни:
«Мен къумукъман, къумукъ тилде тап-таза
Сёйлеп болар авлетлерим бар чакъы»,
– деген сатырларына тергев бергенни сюер эдим. Шу сатырлагъа гёре гьар къумукъман деген адам оьзюне багьа бермекни таклиф этер эдим. Ана тилни сёнме, дёнме къоймайгъан ер – инг биринчилей агьлю.
Къумукъман деген адам башлап оьзюню ожагъындагъы авлетлени къумукъча сёйлеме уьйретме, къумукъ ругьда тарбиялама герек. Дагъы ёгъесе оьзге шаирибиз Акъай Акъаев айтгъанлай: «Кютмей бусанг кютегенни гьар миллет, Кимге гьажат бугюн сени къумугъунг?!»
– Дагъыстанда ана тил булан масъала авур гьалда деп айтма ярай, школаларда шогъар янашыв да макътардай тюгюл. Белгили йимик, сиз школаларда ана тилден ЕГЭ яда ОГЭ сама болма герекни янысыз. Шо нечик таъсир этер деп эсигизге геле?
– Артдагъы вакътилерде ана тиллени масъалаларыны гьакъында гьукумат идараларда кёп гьисапда сёзлер айтыла. Тек оланы аслу оюн мекенли ахтарып къарасанг, бары да арагъа чыгъагъан амаллар орус тилни якълавгъа, ону Россияны халкъларыны арасында айрыча даражасын артдырывгъа бакъдырылгъанны англайсан. Милли маданиятланы, тиллени якълайгъан тюрлю законлар тувулуна, тек бир-бирде этилеген ишден айтылагъан сёзлер кёпдюр деген ойлар да тува. Нечакъы арив сёзлер айтылса да, ерине етишгенде гёрмекли чаралар яшавгъа чыкъмаса, инг де арив сиптелени ахыры пайдалы болмайгъанны тарих исбат этип тура.
Шолай тийишли чаралардан бири – 9 класны битегенге ана тилден ОГЭ-ни аслу экзамен этип салмакъ болур деп ойлашаман. Тек мени гьисабыма гёре, буссагьат ана тиллеге, адабиятлагъа берилген аз сагьатлар булан охувчуланы ОГЭ-ни талапларына гёре экзаменге гьазир этме болмай. Шо саялы да инг башлап, охутув планлардагъы сагьатланы алдагъы оьлчевюне гелтирме герек.
– Эсгерилген къайдалардан къайры ана тил сакълавгъа байлавлу башгъа ёллар да бардыр. Дюнья сынав не дей, шондан бизин якъларда пайдаланма бажарыламы?
– Цифровое образование – янгы девюрню талабы. Гьалиги замангъа гёре янгы къайдаланы, интернетни, онлайн платформаланы къоллав биринчи ерге чыгъа. Шо якъдан Телеграм каналны, Ватсапны, оьзге къуралланы къоллап бизин къумукъ уланлар-къызларыбыз гьаракатын болдура. Оланы гьариси этегенни оьз къошуму яман тюгюл, тек шо азлыкъ эте. Шо саялы да къумукъ тиллени муаллимлер учун бир айры арив онгарылгъан интернет сайт, билим берив платформа этме герек деген ойну арагъа салагъаным нече йыл бола. Бизин сынавлу, ишине чебер янашагъан муаллимлерибизден шо сайтны толтуруп болардай материал да жыйгъанман. Тек шо сипте акъча маяларсыз яшавгъа чыгъып болмайгъаны бары ишни токътата. Бизин къумукъ уланларыбызны арасында да болмады о гьаракатны харж янындан бойнуна алып болагъан адам.
– Имканлыкъдан пайдаланып, охувчуларыбызгъа не айтар эдигиз?
– Ана тилни адамны ругь байлыгъы, ич дюньясы булан тыгъыс байлаву барны дюнья оьлчевдеги кёп алимлер токъташдырып айтгъан. Шоланы бириси уллу алимибиз Абусупиян Акаев «Тил масъала – жан алып, жан салагъан масъала» деп, бизге оьз тилибизни сакъламакълыгъыны агьамиятын англатып, ону аямакъны, наслулагъа уьйретмекни васият этген. Шо асил сёзлеге амин болайыкъ.
