Ислам динде миллетчиликге ер ёкъ
Ислам динде миллетчиликге ер ёкъ
Агьамиятлы бу теманы айланасында сёз юрютмек учун, лезги тилде чыгъагъан «Ас-Салам» газетни редактору Гьасан Амаханов булан лакъыр этмеге тийишли гёрдюк. Дагъыстанда бир заманда да миллет тюртюшюв, питне болмагъаны белгили. Къардаш халкъны алими булан бу масъалагъа Ислам дин янашагъан кюйню гьакъында бугюн сёз юрютебиз.
– Гьасан-гьажи, лакъырыбызны башында оьзюнгню гьакъынгда бир-эки сёз айтсанг арив болар эди.
– Айтайым. Мен 1988-нчи йыл Сулейман-Стал райондагъы Аламише (гьали Эминхюр) деген юртда тувгъанман. 2005-нчи йыл орта школаны охуп битгенде, дин илмугъа охумакъ учун, СКИУ-гъа (гьали ДИУ) охума тюшдюм. Шо вакътиде ДГИ-де охуп теологиядан магистр болдум. 2010-нчу йылдан берли лезги тилде чыгъагъан «Ас-Салам» газетни редактору болуп ишлеймен. 2010–2013-нчю йылларда Магьачкъаладагъы ДИУ-ну бёлюгюнде дин илмудан дарс бердим. 2014-нчю йыл Къыбла Дагъыстанда муфтиятны вакилини кёмекчиси болуп ишледим. 2016-нчы йыл Сулейман-Стал районну имамларыны председатели этип белгилендим. Шонда 6 йылны узагъында ишледим. Уьйленгенмен, эки авлетни тарбиялайман.
– «Ас-Салам» газетге гелген кююнг нечик болду?
– Газетге гелген кююмню хабары узакъ болажакъ, тек къужурлу деп эсиме геле. Бирче охуйгъан яшлар булан лезги тилде чыгъагъан «Ас-Саламны» о замангъы редатору Ярагьмат Ханмагьамматов булан ёлукъгъан кююбюз ва ол бизге макъала языгъыз деп айтгъаны гьали йимик эсимде. О заман институтну 4-нчю курсунда охуй эдик. Амма редакторну сёзлери магъа таъсир этмеди, неге десе жагьил адамлар макъала язмагъа онча да ушатагъан иш тюгюл, мен де шолай эдим. Къурдашым буса язмагъа сюйдю ва мени кёмегим булан (ондан эсе ана тилни мен яхшы биле эдим) макъала язды.
Сонг бир гюн Ярагьмат-гьажи ёлугъуп, язгъан макъаласы саялы къурдашым Рамазанны макътады ва кисесинден чыгъарып гонорар акъча да берди. Арты булан бурулуп, сайки «сагъа да язма ярай» деп айтагъанда йимик, магъа да къарады.
Шо ёлугъувдан сонг: «Къурдашым язды, мен де боларман – Ярагьмат-гьажи тилегенни этермен», – деп ойлашдым. Шолай пикругъа гелген сонг, тувгъан яшлагъа бусурман ат бермекни агьамиятлыгъыны гьакъында «Лезги атлар» деген биринчи макъаламны яздым. Редактор макъаланы ушатды ва дагъы да язмакъны тиледи. Шолай язып турдум ва бираздан ол магъа мен ону орнунда редактор болажакъман ва шо чечилген масъала деп билдирди. Шо янгылыкъ магъа тамаша тийди ва мен редактор болмакъны ушатмадым: копмьютерни алдында олтуруп турмакъ ва уллу жаваплыкъ кепиме гелмеди. О заман Ярагьмат-гьажи: «Бу масъала чечилип битген, бираздан муфтини янына баражакъбыз», – деп гесип къойду.
Бир йылдан сонг, редакторну ишин кютмеге башладым. Газетни оьзюм онгаргъанда, редактор магъа: «Энни сен гьазирсен!» – деди. Сонг бизин булан муфтибиз Агьмат-афанди ёлукъду, оьзюню орнунда адам гьазирлеген ва загьматы саялы Ярагьмат-гьажиге баракалла билдриди, бизге дуа этди. «Энни газетге сени башынг авуртсун», – деп редактор шолай мени «сююндюрдю».
– Гьасан-гьажи, миллет ва дин аралыкъланы гьакъында бугюн лакъыр этсек, нечик гёресен?
– Гертиден де, бу ажайып агьамиятлы масъала, айрокъда кёп миллетли Дагъыстан учун. Миллетлер – байлыкъ ва къоръунчлукъ. Есибиз Аллагь ﷻ Къуръанда булай айта (маънасы): «Сиз Аллагьны динин (Исламны) юрютюгюз ва бёлюнмегиз, неге десе Ислам гелгенче сиз душманлар эдигиз, о буса сизин (къардашлар этип) бирикдирди!» («Али Имран» деген сура, 103-нчю аят). Бир гезик белгили алим: «Душманлар Дагъыстангъа питне салмакъ учун кёп акъча харжлай. Амма не этсе де, бир зат да этип болмай, йа Аллагь ﷻ болма да болмасын», – деген.
– Амма, нечакъы яман тийсе де, эсгерилген масъала бизде ёкъ тюгюл.
– Гертисин айтса, бар. Дагъыстандагъы гьар халкъ оьзюн оьр гёре. Гьар халкъны менмен деп тутагъан району бола, районну ичинде де айрылагъан юртлар табыла, юртда тухумлар хохая ва гьар инсан да кекелин гётерме гьазир. Муна шулайлыкъны кюрчюсюнде эришивлер тува. Эгер биз гьакъ юрекли бусурманлар эди бусакъ, шу гьал болмас эди. Есибиз булай айтгъан (маънасы): «Гьей адамлар! Гьакъ кюйде, Биз сизин эргишиден ва къатынгишиден яратгъанбыз ва бир-биригизни танып болсун учун, халкълар ва къавумлар этип яратгъанбыз ва арагъыздан Есибизни алдында лап абурлусу – Аллагьдан лап бек къоркъагъаны. Гьакъ кюйде, Аллагь – Билегени» («Аль-Хужурат» деген сура, 13-нчю аят).
Пайхаммар ﷺ ахырынчы гьаж къылывунда: «Иманны къаттылыгъындан башгъа, арапны арап тюгюлден артыкъ ери ёкъ», – деген (Агьмат). Бу масъалагъа гёре мен кёп язгъанман ва халкъымны (лезгилени) айыплайгъан гезиклер де болгъан. Шолай этме ярамайгъанны дин далиллер булан гёрсетгенмен.
– Белгили йимик, Ислам бу масъалагъа къатты янаша. Динибиз шо гьакъда не айта, нечик уьйрете бизин?
– Миллетчилик – ёл къойма ярамайгъан жиргенч иш ва жагьилияны авруву. Бусурманлар шо аврувдан сакъланмагъа ва бир-биревню миллетге бёлме герекмей. Пайхаммар ﷺ булай деген: «Миллетчиликге чакъырагъан – бизден тюгюл, миллетчилик учун дав этеген – бизден тюгюл, миллетчилик саялы оьлген – бизден тюгюл» (Абу Давуд). Башгъа гьадисде: «…Гьар ким я иманлы, я оьз-оьзюн макътайгъан гюнагьлы адам. Сиз – Адамны авлетлерисиз, Адам буса, топуракъдан яралгъан», – деп айтыла (Абу Давуд, ат-Тирмизи).
Пайхаммарны ﷺ булай сёзлери де бар: «Тухум-тайпагъыз оьзгелени хатирин къалдырмагъа себеп тюгюл. Сиз барыгъыз да Адамны авлетлерисиз ва имандан къалышсагъыз тюгюл, дагъы башгъалыкъ ёкъ» (Агьмат).
Адамны акъ, къара деп айырмакъ – жамият учун бек къоркъунчлу иш. Ислам дин шолайлыкъны алдын ала. Къуръан аятлар, Пайхаммарны ﷺ гьадислери гёрсетеген кюйде, адамны тюсю, тухуму, миллети инсанны айырма герекмей.
– Тюз, тек бир-бир бусурманлар бу къайданы унутуп къаламы экен? Адамлар дин гёрсетегенге гёре неге юрюмей?
– «Унутуп» къалма тынч кюй. Шолай неге болагъанны себеплери кёп, тек кёбюсю гезик оьктемлик ва оьз гьайындагъы миллетчилик. Оьктемликни гьакъында Пайхаммарны ﷺ: «Юрегинде чанг чакъы да оьктемлиги бар гиши женнетге гирмес», -- деген (Муслим). Миллетчиликни яманлыгъын мисал булан англатайым.
Лезги районларда ругьани къуллукъчулар етишмей, шо гьакъда район имамлар муфтиятдан кёмек тилей. Муфтият да дин илмугъа охугъан уланланы имамлар, имамланы кёмекчилери этип, районлагъа бакъдыра.
Бир гезик, мени шолай тилевюме гёре, районубузгъа табасаранлы уланны йиберди. Пелен юртгъа имамны кёмекчиси этип ону салма сюйдюк. Шо юртда илмугъа охумагъан уллу чагъындагъы адам имамны ишин кюте эди. Межитни жамияты аслу гьалда вагьабилер эди ва олар лезги юртда табасаранлы ишлегенни ушатмады. Бизин уьстюбюзде шо гьакъда районну башчысына арза этди. Таза бусурманбыз деп тёшюне къагъып юрюйген адашгъан къавум миллетчилик масъаланы гётерди. Охуп билим алгъан башгъа миллетли адам тарыкъ тюгюл олагъа, оьзлени миллетинден авам буса да къайырмай.
Шу эрши гьал оьзге тармакъларда да бары биревге де яшыртгъын тюгюл.
– Эсгерилген «аврувдан» къутулмакъ учун не этме герекни гьакъында ёравлар бармы?
– Миллетчи оьзюн оьр гёре, башгъаланы тёбен этме къарай. Бусурман гиши халкъын сюймеге тарыкъ, халкъын сюеген адам буса, миллетине пайда гелтирмеге гьаракат этеген адам, шолайлыкъ булан халкъын оьр этеген бола. Оьз халкъына этмеге болагъан лап уллу пайда – адамларыны арасында Ислам динни яймакъ.
– Имканлыкъдан пайдаланып, газетни охувчуларына ва сав къумукъ халкъгъа не айтар эдинг?
– «Ас-Салам» газетни яхшылыгъы булан билим топлагъыз, шогъар язылыгъыз ва адам арада яйыгъыз. Бир гьакъыл тёбени сёзлерин гелтирейим: «Билим сени сакълай, малынгны буса, сен оьзюнг сакъла». Дюнья байлыкъны артындан чапмай, билимни, ислам илмуну гьайын этсек яхшы болур.
Сонг да, мажлислерде анадаш халкъыма булай чакъырыв эте боламан: «Гьей лезги халкъ, ана тилигизде чыгъагъан биргине-бир дин газетни янын тутмасагъыз, ким тутар? Башгъа халкъланы оьз газетлери бар». Къардаш халкъгъа сёз айтма имканлыкъ тюшген сонг, къумукълагъа да шолай айтар эдим. Бир-бирибизни яхшылыкъгъа чакъырайыкъ ва яманлыкъдан сакъланайыкъ. Есибиз Аллагь ﷻ бары да бусурмангъа эки де дюньяда талайлыкъ берсин!
