Тарбия гёрмеген наслудан пайда болмас
Тарбия гёрмеген наслудан пайда болмас
Жамиятны гележеги – яш наслуда: шо тюзелген ва яхшы буса, гележек учун пашман болма тюшмей, амма бузукъ буса, иш арив болмас. Яшланы дурус тарбиялавуна, юртну гьалына ва оьзге тюрлю масъалалагъа гёре бугюнгю баянлыкъда Темиравул юртну (Хасавюрт район) имамы Давут-гьажи Аджиев булан лакъыр этебиз.
– Белгили йимик, Темиравул загьматгъа берилген, ишден къоркъмайгъан халкъ яшайгъан юрт. Давут-гьажи, дин булангъы гьал сизде не даражададыр?
– Сёзюмню Есибиз Аллагьгъа ﷻ макътавлар булан, бийибиз Мугьамматгъа ﷺ салават салыв булан башлар эдим. Къысгъача суратласа, ата юртубуз Темиравулда дин булангъы гьал гюнден-гюн артагъан гьалда. Аллагьны ﷻ калимасын жумадан-жума айта туруп, мажлисден-мажлисге эсгере туруп, Пайхаммарны ﷺ жавгьар болгъан сёзлерин эсге сала туруп, иманыбыз арта, гьалыбыз ёрукълу бола. Шо саялы да Яратгъаныбызгъа битмес макътавлар этебиз.
– Юртдан чыкъгъан белгили, атлары танывлу адамлар кёп барны да билебиз. Шолар булан охувчуланы да таныш этсенг арив болар эди.
– Гертиден де, бизин юртдан кёп белгили адам чыкъгъан. Шоланы бирлери: хыйлы ахтарыв юрютген тарихи илмуланы доктору Муратбек Мансуров; Дагъыстангъа белгили шаир Микайыл Абуков; алимибиз Магьарам Алигьажиев (биз ондан о-бу масъалагъа байлавлу даим гьакълашып, сорашып, пайда алып уьйренгенбиз); оьмюр бою динге къуллукъ этип гелген, масъаланы теренине къарайгъан, халкъны намусун кютеген, шаир Бозигит Элмурзаев (юртлулар огъар Девлетмурза деп де айта); айрыча абургъа лайыкълы, къоччакъланы-къоччагъы, эренлени-эрени, оьзю оьлсе де, аты сав – Абакар-гьажи Атар (Къазакъ деп де айтыла эди огъар). Бу адамлар бизге бек таъсир этмеге болгъан уланлар, юртну оьктемлиги.
Мени охутгъан, магъа ва мени агьлюме охумагъа ёл ачгъан, хыйлы оьзгелеге де илмуну сюймеге кёмек этген атамны атын да эсгермесем болмай. Аявлу атам Завур-гьажи оьзю де охугъан, башгъаланы да охувгъа юреклерин бакъдырмагъа бажаргъан адам, ону яхшылыгъындан оьр билимли болдукъ, шу даражалагъа етишдик. Ол Темиравул школада ишлеп, яшланы тарбиялап, кёплени динге бакъдыргъан, дурус ёлгъа кюйлеген.
Булай яхшылыкълагъа ёл ачгъанланы атларын шу ерде эсгермесем тюз болмас деп эсиме геле. Арсланали дадам, Сайит-афанди – юртубузгъа, районубузгъа ва савлай Дагъыстангъа Ислам динни сюймеге, Аллагьны ﷻ ёлун юрютмеге уьйретген уллу алимлерибиз, насигьатчыларыбыз. Озокъда, республикабызны муфтиси Агьмат-афандини чалышыву, гьаракаты юрекни рази этмей болмай, ондан алда болгъан Сайит-Мугьаммат-гьажи ва шолай даражалы алимлер, ругьани ёлбашчылар бизин якъларда дин оьсмекге себепдир десе къопудурув болмас.
– Инсан оьр къылыкълы болсун учун не зат агьамиятлы, тарбияны неден башлама герек деп айтар эдинг?
– Тарбиягъа бакъгъан якъда Мугьаммат Пайхаммарны ﷺ булай гьадиси бар: «Ислам динни оьрлюгю – жагьиллерде». Осюп гелеген наслуну къолунда болажакъ бизин гележегибиз. Шо саялы гележегибиз онглу, талайлы болгъанны сюе бусакъ, бугюн ва даим де яшланы гьайын этмеге, оланы дурус тарбияламагъа герекбиз. Жагьиллер – гележегибиз йимик, Ислам динни ругь байлыгъы да дюр. Неге тюгюл, тарихден шогъар хыйлы уьлгю бар. Зайд ибн Сабит , Анас ибну Малик ва бир-бир башгъа асгьабалар Пайхаммарны ﷺ янында тургъан, динибиз учун чалышгъан оьзгелер жагьил чагъындагъы адамлар болгъан. Олар лап жаваплы къуллукъларда ортакъчылыкъ этген, гьатта асгербашчылар да болуп бажаргъан. Демек, Пайхаммар ﷺ жагьил адамлагъа аркъа таямагъа ярайгъанын гёрсетген.
Шону булан айтмагъа сюегеним, яшланы гиччиден тутуп жаваплыкъгъа уьйретмеге тарыкъ, олар яш деп къарамай о-бу ишлени тапшурма къоркъмайыкъ олагъа. Озокъда, оьзюбюз нечик дурус, нечик терс болагъанны ачыкъдан уьлгю гёрсетмеге де тарыкъбыз.
– Тарбия масъалада Пайхаммарны ﷺ уьлгюсюн, яшав ёлун гёз алгъа тутмаса уллу уьстюнлюкге етмеге болса тамашадыр?
– Тарбия масъалагъа байлавлу Есибиз Къуръанда булай айтагъаны бар (маънасы): «Гьей, Пайхаммар ﷺ, сен оьр къылыкъны есисен, инг де сыйлы къылыкълы адамсан». Пайхаммар ﷺ дегенде, юреклерибиз огъар бакъгъан сюювден, гьашыкълыкъдан янып йибере. Аллагь ﷺ Оьзю ону сыйлагъан, макътагъан, салават салгъан. Пайхаммарны ﷺ атын эшитгенде огъар салават салмайгъан адам къызгъанчдыр, юреги ярлы адамдыр ва бизин болмакълыгъыбыз, барлыгъыбыз, бу дюньяны яралмакълыгъы – Пайхаммар ﷺ себепдир. Шо саялы гьар этеген абатыбызны, ишибизни Пайхаммар ﷺ булан тенглешдирип этсек, ол этеген кюйге ювукъ болмагъа къарасакъ, къалгъан бары да зат тюзелер эди, ёрукъгъа гелер эди. Пайхаммарны ﷺ сюе бусакъ, огъар ошамагъа къаст эте бусакъ – ону сюннетин жанландырмагъа къарайыкъ, ондан уьлгю алайыкъ.
– Оьтген мавлет ай да Пайхаммарны ﷺ яшавун эсге алмагъа бирдагъы себеп болгъандыр?
– Мавлет – Пайхаммарны ﷺ тувмакълыгъын англата. Алимлер айтагъан кюйде, мавлет – Пайхаммарны ﷺ асил къылыкъларын эсгереген ер, сыйлы мажлис, Къуръан аят охуп, Пайхаммарны ﷺ танытагъан, ону сюннетин аян этеген жыйын. Асгьабалар да Есибизге гьар берген ниъматы учун шюкюрлюк эте болгъан ва адам урлукъ учун лап уллу ниъмат буса – Мугьаммат Пайхаммар ﷺ оьзю. Шу айда бирден-бир жагь кюйде алдыбыздагъа Пайхаммарны ﷺ уьлгюсюн гёз алгъа гелтирип, шогъар ошамагъа къарасакъ лап ери болур.
– Юртлулар мавлет айны нечик оьтгерди, къумукъ халкъны уллу мажлисинде ортакъчылыгъы нечик болду?
– Юртлулар Пайхаммарны ﷺ сюегенин гёрсетмеге себеп болуп, уьйлеринде гьар ким арив ашлар этип, тепси къуруп, охуйгъан-бажарагъан имамланы, моллаланы, тамазаланы, тухум-тайпасын чакъырып, мавлет охуду. Жума межитибизде Пайхаммар ﷺ тувгъан гюн уллу юрт мавлет оьтгердик. Сонг авул межитлерде де, къатынгишилер учун да айрыча мавлет жыйынлар болду. Салигьат дейген дин къызардашыбызгъа этген гьаракаты учун айрыча баракалла айтар эдим, Аллагь ﷻ рази болгъур огъар.
Ругьани Центрда уллу межит къурулмакълыгъы, ватаныбызны бары да миллетлери къуршалып, биригип иш гёрегени юрекни сююндюрмей болмай. Бизге етишмейген татувлукъну гёрмеге болдукъ къумукъланы шо уллу мавлетинде, дуа ахшамында. Энниден тутуп да шо бирликни, сыкълашывну сакълап ва дагъыдан-дагъы ювукъ этмек учун барыбыз да гьаракат этмеге тарыкъбыз деп эсиме геле.
Пайхаммарны ﷺ макътайгъан мажлисде ортакъчылыкъ этмеге имканлыкъ болгъан саялы айрыча шюкюрлюк этмеге яхшы болур. Асил, юрекге балгьам тиеген кюйдеги алимлени сёзю бизин жаныбыз учун савгъатдыр. Шулай мажлислер, жыйынлар бизге ругь бередир, иманыбызны къаттырадыр.
– Гьалиги булай халкъара гьал четим заманда бирлик, татувлукъ бирден-бир агьамиятлы болду. Адам аралыкъланы яхшы этмек учун не етишмей деп эсинге геле?
– Есибиз Къуръанда булай айта (маънасы): «Гьей, бусурманлар, гьей инангъанлар, Аллагьны ﷻ динини айланасында жыйылыгъыз, Аллагьны ﷻ динини айланасында бир болугъуз, айрылмагъыз, якъ-якъгъа чачылмагъыз». Пайхаммар ﷺ да оьз гьадисинде бизге бир болмагъа, айрылмай турмагъа чакъыра. Башгъа гьадисде: «Аллагьны ﷻ рагьмусу – бирликдедир, халкъны арасындадыр», – деп айтыла. Буссагьатгъы вакътиде бизге етишмейген зат – татувлукъ, бирлик, деп эсиме геле. Шо болса, гьар-бир ишибиз бажарылар, алгъа барар эди.
– Имканлыкъдан пайдаланып охувчуларыбызгъа не айтар, не ёрар эдинг?
– Аллагьу таала гьар бир затны яратагъанда шогъар берген оьз заманы да бар. Шо кюйде адамны да тувмакълыгъы ва оьлюмю де бар. Инсан ахыраты нечик болургъа ойлашмагъа герек. Бу дюньяда нечик яшайгъаныбызгъа тергев бермеге тарыкъбыз. Кеп чегебизми, ахырат учун «къазанмакъны» гьайындабызмы деп тергевню тюбюнде сакъламагъа тийишли. Гьакъылы бар адам бу дюньяны «безенчиклерине» алданмас, герти дюнья учун гьазир болмагъа къаст этер. Къышгъа ягъарлыкъ жыйып онгарылагъанда йимик, шо кюйде, гележек яшавубуз учун да азыкъ жыйып онгарылмагъа тарыкъбыз. Гьадисде эсгерилеген кюйде, адам оьлген сонг да огъар пайда гелтирмеге болагъан уьч иш бар: биринчиси – садагъа жария, о дюр бусурманлагъа пайда гелтиреген ва токътамайгъан садагъа (шону арасына мадраса, межит къурмакъ, булакъ ачмакъ, ёл этмек ва шолай яхшы ишлер гире); экинчиси – халкъгъа къоюп гетген билими, илмусу; уьчюнчюсю де – ата-анасы учун дуа этеген авлети. Бизден сонг балабыз дуа-алгъыш этсе, гюнагьларыбыздан гечсин деп Аллагьдан ﷻ тилесе яда Къуръан охуп, зувабын бизин ругьубузгъа тапшура буса, шо уллу байлыкъдыр.
Бары да бусурман уьмметге Аллагьгъа ﷻ таби болмакъны, Ону динин юрютмекни, Есибизни тангламакъны ёрайман.
