Этилеген гьаракат пайда гелтирегенлерден болсун
ДР-ны транспортгъа ва ёл хозяйствогъа къарайгъан министерликни иши булан ватандашлар гьар гюн ёлугъа, шондан пайдалана. Ёллар экономиканы ва бютюн пачалыкъны «къан тамурлары» санала. Шолар яхшы кюйленген, арив ишлей буса, уьлкедеги айланыш ва умуми процеслер натижалы, гёрмекли бола. Бу уллу тармакъны гьалын ва гележекде этилмеге гёз алгъа тутулгъан ишлени гьакъында эсгерилген министерликни министри Жанболат Салавов булан лакъыр этебиз.
– Жанболат Шапиевич, оьтген йылны натижалары нечикдир, этилген гьаракат рази къалдырагъан кюйде болдуму?
– ДР-ны транспортгъа ва ёл хозяйствогъа къарайгъан министерлик 2024-нчы йыл этген ишлери белгили, гьасиллери чыгъарылгъан. Натижалар гёрмекли болду деп айтма ярай. Гетген йыл гьар тюрлю тармакъларда уьстюнлюклеге етишмеге болдукъ деп оьктем кюйде айтма болабыз.
Биринчилей, республикада транспорт онгайлыкъланы болдурагъан бир нече уллу ишлер кютюлдю. Шону яхшылыгъындан ёлланы сан янын къолайлашдырдыкъ ва ёлавчулар ёлдагъы заманын да шайлы къысгъартагъан болду.
Экинчилей, жамият транспортну ишин яхшылашдырмакъ учун да кёп иш этдик. Натижада ёлавчулагъа жамият транспорт дагъы да бек онгайлы ва къоркъунчсуз болду. Бу ишде янгы къайдаланы кёп къоллайбыз.
Етишген уьстюнлюклеге къарамайлы, гележекде дагъы да кёп иш этилме тарыкъны англайбыз. Халкъгъа онгайлыкълар болдурмагъа негет булан, транспорт тармакъны бирден-бир яхшылашдырмакъ учун, янгы къайдаланы излейбиз ва шоланы къоллама къаст этебиз.
– Гелеген йыл дагъыстанлылагъа не яхшылыкълар болажакъ? 2025-нчи йылгъа гёз алгъа тутулгъан ишлени гьакъында айтгъанны сюер эдик.
– 2025-нчи йылны ичинде гетген йыл башлангъан уллу ишлени узатмагъа хыялыбыз бар. Шо ишлер Дагъыстандагъы транспорт гьалны ва ёлланы яхшылашдырмагъа кёмек этежек.
Инг башлап, ёлланы ярашдырмагъа ва янгыларын къурмагъа деп гёз алгъа тутулгъан ишлер узатылажакъ. Шогъар гёре, 484 чакъырым ёл ва 13 кёпюр нормалы гьалгъа гелтирилижек ва, озокъда, хыйлы янгы ёллар, янгы кёпюрлер тизилежек. Этилежек къалгъан ишлени де эсгерейим:
– «Инфраструктура для жизни» деген милли проектни 2025-нчи йылгъа гёз алгъа тутгъан ишлерин яшавгъа чыгъармакъ
– Дагъыстан республикадагъы муниципал еслигиндеги ёлланы, орамланы онгармакъ учун маялар чыгъармакъ
– Магьачкъаладагъы сатыв-алыв денгиз портгъа элтеген машин ёл къурмакъны ва Магьачкъаланы темиркъазыкъ боюндан федерал къайдадагъы айланч ёлну проектлерин башламакъ
– «Дагестанавтотранс» деген пачалыкъ автотранспорт къурумну янгы машинлер ва оьзге тарыкъ-герек булан таъмин этмек
– уьлкени ичиндеги ва тышдан гелеген самолётлар кёп гелеген этмек учун, аэропортну экинчи тиретиндеги янгыртыв ишлерин узатмакъ ва янгы Терминал-А тизмек
– Магьачкъаладагъы портда йылда 1,5 миллион центнер будай ишлетме болар чакъы янгы терминал тизмек ва гемелени къабул этеген ерлени ярашдырып онгармакъ
– шагьарланы арасында янгы эки электропоезд юрюйген этмек.
Алдагъы йылларда йимик, район центрлар бир-бири булан асфальт ёллар булан байланмакъ учунгъу ишлер узатылажакъ. Юрт хозяйство, промышленност ва туризм тармакълар онгайлы ишлесин учун янгы ёллар къурулажакъ.
Гёз алгъа тутулгъан бу бары да ишлер дагъыстанлыланы ёл юрюшюн хыйлы онгайлы этежегине биз шекленмейбиз, неге десе плангъа гёре ишибизни санлы ва заманында кютебиз.
– Дагъыстанда ёл тизмек булан байлавлу лап уллу къурулушлар Хасавюртну ва Дербентни айланч ёллары экени белгили. Сиз бу ёллагъа айрыча агьамият берегенигизни билебиз. Оланы къурулушу гёз алгъа тутгъан болжалдан чалт барагъан шо саялымы?
– Гертиден де, бу эки айланч ёл Дагъыстангъа алдан берли тарыкъ. Къурулуп турагъан шу ёлланы масъаласы бары кёп бола, тек артдагъы заманда «Север-Юг» деген транспорт ёлну агьамиятлыгъы бек артгъаны саялы, шо масъала бирден-бир оьрчюкген эди. РД-ны минтрансы бу масъаланы чечмек учун федерал гьакимликни къурумлары булан кёп иш эте. Эсгерилген проектлер РФ-ны Гьукуматыны ёл къурулушну беш йыллыкъ планына гирген.
Хасавюрт шагьарны айланч ёлу гетген йылны март айында башлангъан ва гьалиге 9 чакъырым гесеги битген деп айтмагъа ярай. Бу ишлер учун 24 миллиард манат гёрсетилген ва 2028-нчи йыл шо ёл тамамланма герек.
Дербент шагьарны айланч ёлун башламакъ учун гетген йыл ноябр айда дыгъарлар байланды. Бу йыл ишлер башланып, 2028-нчи йыл битежек деп гёз алгъа тутулгъан. Бу ёл учун акъча маяланы оьлчевю 51,3 миллиард манат болажакъ.
– Республиканы тахшагьарында ёллар тыгъыслыкъдан эркин болмакъ учун Магьачкъаланы айланч ёлу кёмек этер деген умут бар. Мундагъы гьал нечикдир?
– Хасавюртну ва Дербентни айланч ёллары республикабыз учун бек агьамиятлы ва шолардан артда къалмай Магьачкъаланы айланч ёлу да. «Астрахань-Махачкала» деген федерал ёлдагъы шо айланч ёл къурмакъ учун министерлигибиз кёп иш этген, этип де тура. Гёз алгъа тутулгъан кюйде, 31 чакъырым ёлда о якъгъа эки сыдра, бери якъгъа да эки сыдра булангъы оьр санлы генг ёл болажакъ. Ёлну башланыву бу йыл болсун деп бизден болагъан бары да ишни этип турабыз. Аллагь буюрса бу йыл башланып, 2028-нчи йыл тамамланажакъ деген хыял бар. Харжланажакъ акъчаны оьлчевю – 31,1 миллиард манат.
Эсгерилген бу уьч де проект республикадагъы федерал ёллардагъы гьалны, озокъда, бютюнлей алышдыражакъ. Бу гьаракат Магьачкъаланы, Хасавюртну, Дербентни орамларын бир къадар къолай этежек, транспорт юрюмекге енгил болажакъ. Натижада юрюш рагьат ва чалт болажакъ, ёллардагъы хатабалагьлар кемижек ва гьатта гьава да бираз буса да таза болар.
– Жанболат Шапиевич, оьрде де айтылгъан кюйде, портгъа машин ёл къурулма башлагъан, шо да бек агьамиятлы иш. Бу къурулуш белгиленген заманында тамамланажакъ деп айтма боламысыз?
– Бу якъда да министерлигибиз Дагъыстан республиканы Гьукуматы булан 2023–2024-нчю йылларда кёп иш этген. Документлер гьазирленген, экспертлени разилиги алынгъан. Бу йылны январ айыны 30-нден берли къурулушну ким юрютежеги гьакъда сайлав оьтгерилип тура. Иш башлажакъ къурум айрылып битгенде, шону булангъы дыгъар бу йыл март айны 5-нде байланма герек. Алданокъ айтма боламан, къайсы къурум иш башласа да, ёлну узунлугъу 6,2 чакъырым, эки кёпюр, яяв юрюйгенлер учун переходлар, аякъмашинлер учун айрыча ёл, автобуслар токътайгъан ерлер де болажакъ. Ёл оьр санлы ва гьалиги талаплагъа гёре этилежек.
Къурулуш ишлер учун 7,9 миллиард манат гёрсетилген ва федерал бюджет булан къабул этилген.
– Денгиз порт, аэропорт, машин ёллар, кёпюрлер – булар барысы да республиканы умуми ёл хозяйствосуну тармакълары. Шоланы барысыны да иши нечик къурула, булар ёрукълу ва натижалы ишлемек учун не этме тарыкъ? Башлап, инг алда этилмеге герекли ишлер боламы?
– Ёл юрюш ишлени планлашдырыву министерлигибизни айрыча тергевюнде. Янгы ёлланы къурмагъа яда эсгилерин янгыртмагъа план гьазирленегенде, инг башлап шо ишлерден социал-экономикагъа нечик таъсир болажагъы ахтарыла. Бираз алдын айтып гетген кюйде, о-бу ишлер гёз алгъа тутулагъанда район центрлар машин ёллар булан таъмин этилегенлик гьисапгъа алына. Янгы ёллар, озокъда, асфальт тутулуп, оьр санлы болмагъа герек: шолардан юрт хозяйство, промышленност, туризм тармакълар асувлу пайдаланып болагъан кюйде.
Олай да, тав ва дазугъа ювукъ районлагъа айрыча къарала. Сонг да, не иш этмеге гереги гьакъда ойлашылагъанда адамланы арзаларына, депутатланы чакъырывларына къарала ва гьисапгъа алына. Дагъыстанны Башчысы Сергей Меликовдан да бу масъалагъа гёре тапшурувлар бола. Инандырып айтма боламан, бары да тилевлер (обращениелер) гьисапгъа алына ва тезокъда этилип болмаса да (маялар алданокъ белгилене чи), сонг-сонг буса да бары да арзалагъа гёре гьукму чыгъарыла, иш этиле.
– Мен билеген кюйде, ишигиз нечакъы кёп заманыгъызны алса да, гиччи ватаныгъызны, бырынгъы Эндирейни унутмайсыз. Юртда боласыз, ерли халкъ ва оьзге юртларда яшайгъанлар булан да ёлугъасыз, масъалаларын чечмеге кёмек этесиз. Простой халкъгъа кёмек этмек, олагъа ювукъ болмакъ юрекни сююндюредир? Булай алгъанда, яшавну маънасын неден гёресиз?
– Озокъда, бир адам да тувгъан ерин, элин унутмагъа герекмей. Унутмай эсде сакъламакъ – бир, тек гиччи ватанына табылмагъа, кёмек этип болмагъа дагъы да бек агьамитлы. Бырын юртубуз Эндирейге герек чакъы агьамият бериле. Юртлу бир адамны да тилевю, канты, ёраву къаралмай тюгюл, бириси де ерде къалмай. Янгыз Эндирей юртну халкъыны тилевлерин айтмайман, оьзге юртлулар да оьгей тюгюл.
Бизден кёмек излейген гиши яда арза этмеге сюегенлер уьстюбюзге гелмейли де сюегенин етишдирмеге бола. Маълумат-аналитика бёлюгюбюз телеграм каналны, оьзге соцсетлени тергей, ким не яза деп къарай ва министерликге тиеген бир масъаланы да агьамиятсыз къоймай. Герекли чаралар гьар заман этиле.
– Жанболат Шапиевич, заман табып, соравларыбызгъа жавап бергенигиз саялы уллу баракалла. Дагъыстанылаланы яшавун яхшы этмек учун ишлеп, гележекде дагъы да уллу уьстюнлюклеге етишмеге гьакъ юрекден ёрайман. Дагъыстангъа пайдалы ва тарыкълы болмагъа Аллагь ﷻ даим кёмек этсин сизге.
– Сиз де кёп савболугъуз. Ишибиз, къурулушларыбыз бары да адамгъа пайдалы болсун. Ислам дин де, оьзге динлер де ёл къурмакъгъа оьр къыймат бере. Этеген гьаракатыбыз дагъы да кёп пайда гелтирегенлерден болма Аллагь ﷻ насип берсин барыбызгъа да.
