Масъалалар маслагьат ёлда чечилмеге герек
Масъалалар маслагьат ёлда чечилмеге герек
Сюйсек де, сюймесек де яшавда эришивлю гьаллар, арада бир-биревню англамайгъанлыкъ бола. Шолай гезиклерде адамлар масъаланы чечмек учун пачалыкъ суддан кёмек излей, арза язылгъан сонг тувулунгъан гьалгъа къарала ва закон ёлда ихтиярлар якълана. Амма эришивлю масъаланы ёрукълу кюйде чечмек учун эки де якъ сёйлешип, пеленче биревге тапшурмагъа да бола. Бусурманлар дин ёлда маслагьатгъа гелмеге сюегенде ругьанилерден кёмек къаравуллай. Шолай кёмек этиле ва шону учун хас кюйде чалышагъанлар да бар. Бугюн эсгерилген темагъа гёре Дагъыстан муфтиятны маслагьат бёлюгюню къуллукъчусу Зайнулла-гьажи Атаев булан лакъыр этебиз.
– Зайнулла-гьажи, белгили йимик, муфтиятны ярашдырыв, маслагьат бёлюгю бир вакъти ишлемеген сонг, янгыдан чалышагъан болду. Шолайлыкъ не себеп булан байлавлу?
– Гертиден де, адамланы ярашдырагъан маслагьат бёлюк бир вакъти ишлемей турду, тек масъалалар арадан тайгъан эди деп айтмагъа болмайбыз. Шо саялы янгыртылгъан гьалында гьали-гьалилерде бёлюк ишге гиришди.
– Дагъыстанны муфтиси шайых Агьмат-афанди бир жыйында маслагьат бёлюкню гьакъында айтгъан кюйде: «Адамланы ярашдырагъан бёлюкню япса да ярай деп тургъан эдик, амма яшав гёрсетгени йимик, огъар этмеге кёп иш бар…» Бёлюк ишлемей тургъан вакътини ичинде хыйлы масъала топлангъандыр
– Адамланы ярашдырагъан бёлюк хас кюйде ишлемесе де, маслагьат этив токъталмагъан эди. Ерлердеги имамлар тувагъан масъалалагъа къарап, шариат ёлда шоланы нечик чечмеге герекни англата эди.
– Янгыртылгъан бёлюкню ишин тюбюкъарадан кюйлемеге тюшдюмю яда алдагъы къалипде узатылдымы?
– Алда ишлеген маслагьат бёлюк хыйлы сынав топлагъан, шону аяп сакъламагъа герек. Амма янгы-янгы къайдаланы, ёлланы къолламакъ да ишге пайда гелтирмеге бола. Масала, къаралагъан масъалаланы бир ёрукъгъа гелтирмек, ишибизни системалы этмек бек агьамиятлы. Олай да, о-бу ишге къаралып битген сонг, шону себеплери ахтарыла, къайдан баш алагъаны тергеле. Эришивлю гьал неден тувгъанны билгенде гележекде шону алдын алмакъ учун, шо масъаланы гьакъында оьзюбюз де айтабыз, имамлагъа да етишдиребиз. Демек, эришген адамланы ярашдырып къойгъан – бир иш, шолайлыкъ дагъы болмасны гьайын этмек – бирдагъы иш. Аналитика иш тувмагъа болажакъ эришивлю гьаллагъа таъсир этмеге, шолар болмас учун пайда этер деп умутубуз бар. Ярашывлукъ этилеген кюйге байлавлу да бир-бир ишлер этилмеге гёз алгъа тутулгъан. Мурадыбыз – шо узакъ заманны алмай, эки де ян бир-бирине гьюрметли янашагъан болмакъны этмек. Бизин халкъны сабурлукъну тас этип, алгъасап йибереген хасияты бары белгили. Биз буса, ярашывлукъгъа жыйылгъанлар саламат кюйде масъаланы чечерге чакъырабыз ва шону учун бизден болагъан гьаракатны этебиз.
– Ярашывлукъ бёлюкню ясалгъан кюю нечикдир?
– Башында белгили алим Магьамматрасул-гьажи Саадуев булан бёлюкде беш адам ишлей. Эки ёлдашыбыз алдагъы маслагьат бёлюкде чалыша болгъан, мен ва бирдагъы улан Фатава бёлюкде ишлей эдик. Магьамматрасул-гьажи ва къалгъан къуллукъчулар барысы да халкъ булан къатнап уьйренген адамлар, бай сынаву да бар. Фатава бёлюк маслагьат булан тыгъыс байлавлу экени де англашыла, неге десе гьукму чыгъармакъ учун илмуну теренине тюшюнмеге герек бола.
– Маслагьат бёлюк адамланы ярашдырагъан кюйню гьакъында билмеге сюер эдик. Масъаласы бар адам сизден кёмек гёрмек учун не этмеге тарыкъ?
– Гьар сюйген, тийишли гёреген адам бизге гелмеге бола, шогъар, озокъда, бир пуршавлукъ да ёкъ. Шону учун эки де якъ гёнгюллю кюйде бизге гелип, масъаласын чечмеге сюегенни билдирмеге герек. Олар алданокъ сыдрагъа язылмагъа тийишли болур, неге десе гелегенлер кёп ва шо саялы тептерге язылмаса бажарылмас. Сонг, заманы гелгенде, эришивлю масъаласын эки де якъ бизге хабарлай, болгън кюйню суратлай. Биз буса, эшитгенибизге гёре, шариат ёлда гьукму чыгъарабыз.
– Артдагъы гюнлерде Магьамматрасул-гьажи Саадуев дагъыстанлылагъа чакъырыв этген эди. Шогъар гёре, Магьачкъалагъа гелгенче бир башлап яшайгъан ериндеги имамдан кёмек излемеге яхшы болур, неге тюгюл имамлар да о-бу масъалагъа тийишли багьа бермеге ва гьукму чыгъармагъа бола.
– Тюз, шолай чакъырыв этилди. Ойлашып къараса, Дагъыстандагъы бары да масъалаланы бир бёлюкню чечмеге чоласы ёкъ, арзалар шонча да кёп. Шо саялы ерли имамлар да мунда шайлы къошум этмеге бола. Бизден кёмек излейгенлер олай да кёп ва бары да халкъ янгыз бизге гелмеге башласа, сыдрагъа язылгъанланы санаву узун саялы олагъа хыйлы заман токътамагъа тюшежек. Амма адамлар алгъасай, токътамагъа болмай, масъаласын тез чечмеге сюе. Белгили йимик, масъала узакъ заман чечилмей бар кююнде къалса, адамлар къарсаламагъа башлай. Натижада алгъасавлу чаралар гёрюп, тюзмен деп ойлашып адамлар бир-бир яман ишлер этип къоймакъ бар.
– Зайнулла-гьажи, не йимик масъалалар арада кёп ёлугъа, дагъыстанлылар не саялы эрише?
– Далапчы аралыкълар биринчи ерде деп айтар эдим. Ёлдашлар ортакъ иш башлай, тек тийишли ва толу кюйде дыгъарлар байламагъан саялы, сонг эришивлю гьал тувмагъа бола. «Инанып къалгъан эдим», «Олай болар деп ойлашмай эдим», «Шо гьакъда сёйлешмеген эдик» йимик сёзлер сонг кёп чалына. Шолай болмас учун алданокъ мекенли ойлашып дурус дыгъар байламагъа тарыкъ. Сатыв-алыв аралыкъларда да кёп эришивлю гьаллар бола. Мисал учун, пеленче бирев машин сатып ала, сонг ачыкъ болгъан кюйде ону о-бу кемчиликлери билине. «Шолай неге бола?» – деп сораса, мен инг биринчи себеплер гьисапда бир-бир адамларда намусу ёкълукъну, сёзюне табылмайгъанлыкъны, алдатывну эсгерер эдим. Шо да иманны осаллыгъындан баш ала.
– Сизге маслагьат учун гелип, сонг гьукму оьзлени пайдасына чыкъмай къалгъанда бир-биревлер ачувланып гетеген гезиклер болагъанны эшитебиз. Булай алгъанда, олар ярашмагъа деп гелегенде гьукму олай да, булай да болмагъа бола деп юрегинде тутмагъа ва Аллагьны ﷻ дини гёрсетегенге рази къалмагъа герек эди.
– Шолай кюйлер болмай къалмай. Гертиден де, бир-бирде инсан оьзюню пайдасына чыкъмагъан гьукмуну ушатмай къала. Шогъар тамаша болма да тюшмейдир, неге десе эки де якъ бир йимик рази болуп болмайдыр. Адамлагъа мюкюр болуп, борчун къайтармагъа яда сёзюн яшавгъа чыгъармагъа авур тие. Ушатмаса да, рази къалмаса да, бизге ачувланып яда хатири къалып гетегенлер кёп деп айтмас эдим. Бизге гелгенче, бизден къарар умут этгенче эки де якъ, аслу гьалда алданокъ сёйлешип, не гьукму чыкъса да шогъар рази къалмагъа рази бола. Мунда бир затны эсгерер эдим. Гьукму ачыкъ болгъан сонг, бирбирде шону кютмеге герекли якъ авур гьалгъа тарый. Шолай гезиклерде биз «утгъан» якъгъа тёлев болжалны бираз созмагъа, артгъа тебермеге яда бола буса, алынагъан гьакъны кемитмеге имканлыгъы бар буса, гелишли янашмагъа тилейбиз. Маслагьат олай зат чы: «Сен шуну этмеге борчлусан», – деп къоймакъ булан битип къалмай чы.
– Зайнулла-гьажи, имканлыкъдан пайдаланып охувчуларыбызгъа ва оьзге дагъыстанлылагъа не айтар, не ёрар эдинг?
– Озокъда, эришмей, урушмай яшамагъа ёрайман. Амма яшавда биз сюеген кюйде даим болмай. Шо саялы эришивлю гьаллар тувмас учун алданокъ гьаракат этмеге, тийишли кюйде гьазирленмеге ой берер эди. Сонг чабып айлангъанча башын мекенли башламакъ тюз болур. Шону учун, дыгъар байлайгъанда, бирче иш этегенде гьалны дурус кюйде багьаламагъа, гьар кимни борчларын, этмеге герекли ишин тюппе-тюз ачыкъ этмеге тарыкъ. Шо якъдан башында герек чакъы иш этилсе, сонг аваралар аз болур. Гьар ким де бары да затны билмеге болмай, шо саялы билегенлеге сорамагъа яхшы, уялмагъа тарыкъ тюгюл. Гьар тюрлю тармакъларда билеген касбучулар ва дин якъдан да алимлер, имамлар бар чы: билмейгенигизни сорагъыз, масъаланы ахтарыгъыз, маълумат жыйыгъыз. Адам тамаша жан, ол тез заманны ичинде кёп акъча къазанаман деп шариатны гьакъында ойлашмай къоя. Гелимни уллулугъуна сукъланып, биревлер дыгъарланы алгъасап байлай, хата бола. Сонг буса, уллу хайырны орнунда, ажайып масъала къопгъанда башын тутуп, ари-бери чапмагъа башлай. Айтгъан сёзюмню жамын чыгъара туруп, не иш эте бусагъыз да, не гьаракат башламагъа уруна бусагъыз да, бир башлап ругьани къуллукъчу, алим не айтаргъа, не багьа берерге къулакъ ассагъыз, билегенлеге тынгласагъыз бирт деп яман болмас ва соравлагъа берген заманыгъызгъа гьёкюнмессиз деп айтар эдим.
– Кёп савбол, тындырыкълы кюйдеги ёравларынг пайдалы болур, Аллагь ﷻ буюрса.
– Нечакъы ёравлар этсек де, амма сюйсек де, сюймесек де, дагъыстанлыланы битимин алышдырмагъа болмасбыз. Эришивлю гьаллар бютюн ёкъ болур деп айтмагъа къыйын, эришивлю гьаллар жамиятдан тайып да къалмас. Буса да оьз гьаракатыбызны, ярыкъландырыв ишибизни токътатмагъа герекмейбиз. Эгер де халкъыбыз, дин уьйретеген кюйде, оьзюне сюегенни дин къардашына ёрап уьйренсе, яшавубуз шайлы-шайлы енгил ва яхшы болур эди.
БАЯНЛЫКЪНЫ АЗИЗ
МИЧИГИШЕВ АЛГЪАН
