Ярыкъландырывгъа багъышлангъан яратывчулукъ

Ярыкъландырывгъа багъышлангъан яратывчулукъ

Гьар язывчуну танглагъан ёлу, кёп сюеген темасы бола. Белгили шаир ва язывчу Багьавутдин Гьажаматов ярыкъландырыв къуллукъну бойнуна алгъан. Ол къыркъдан артыкъ китап язгъан ва шоланы темалары тарихни, динни, игитлени гьаракатын, маданиятны къуршай. Аслусу – охувчугъа унутулуп барагъан агьвалатланы эсине салмакъ, янгы маълуматланы арагъа чыгъартмакъ булан адамланы ярыкъландырмакъ, маданиятын оьсдюрмек. Ял билмей ишлейген язывчу гетип барагъан йылны ичинде бир-нече янгы китап язып басмадан чыгъартгъан. Шоланы гьакъында Россия язывчуланы Союзуну члени Багьавутдин Гьажаматов булан бугюн лакъыр этебиз.

– Багьавутдин Арсланалиевич, яратгъан асарларыгъызгъа къарап, тамаша боласан: ончакы тема, ончакъы китап! Илгьам (вдохновение) гелмек бир иш, тек ону яшавгъа чыгъармакъ башгъа масъала. Тангдан къара гечеге ерли ишлеймисиз, кёмекчилеригиз бармы, савлукъ ва гюч къайдан геле яда яшыртгъын башгъа сырыгъыз бармы, булай загьмат тёкмек учун?

– Бир гьакъыл тёбе айтгъан сёзлер эсиме гелди: уьстюнлюк 1 процент пагьмудан ясалгъан, къалгъан 99 проценти буса, къайратлы загьматгъа асаслана. Шолай дюр де дюр, неге десе нечакъы пагьмунг болса да, тек тийишли, демек оьзюнгню къызгъанмай къаныгъывлу кюйде, иш этме бажармай бусанг, натижа гёрмессен. Айтардай уллу даражалагъа етишгенмен деп эсиме гелмей. Биз Есибизни пурманы булан юрюйгенлербиз, дагъы зат ёкъ. Агьлюмде тарбия алгъан кююм, ата-анам гиччиден тутуп эринмей, ишлеме уьйретгени, ишден къоркъмайгъан этгени – шодур мени ишлеп болагъанымны сыры. Гёз алгъа тутгъан мурат учун этилежек ишни гёз алгъа гелтирип, бир ёрукъгъа гёре алгъа барма къаст этемен.

Есибиз Аллагьдан ﷻ гьакъыл бермекни, иманымны къатты этмекни тилеймен ва шолагъа таянып, бары да умутларымны шу пана дюньяда аслу муратгъа – Яратгъаныбызны разилигин къазанмагъа бакъдыраман.

– Арымай-талмай йылдан йыл хыйлы китап язасыз. Шоланы темаларын нечик сайлайсыз, охувчу ушатажагъын, къужурлу болажагъын къайдан билесиз? Масала, мен гьар заман бек сююп охуйман ва, гертиден де, гьариси заманында язылгъан асар деп ойлаша къаламан.

– Мени эсиме гелеге кюйде, язывчу нени гьакъында язайым деп ойлашагъанда, оьзю учун не агьвалат агьамиятлы деп къарама тарыкъ тюгюл. Ол инг башлап халкъгъа не тарыкъ, не зат ону талчыкъдыра экенни гёз алгъа тутма тийишли. Миллетге ювукъ темалар шо кюйде сайлана: тарих маълуматлар, адамлар оьзюнден уьлгю алма болагъан халкъ игитлер, арагъа чыкъгъан агьамиятлы масъалалар – мени учун алдынлы ерде. Ал заманларда халкъны оьзеги, намусу саналагъан (интеллигенция деп алайыкъ) оьзден уланлары миллетини къайгъысын ва масъалаларын юрекге ювукъ алып, шолай яшай эди. Гьалиги заманда да, энниден сонг да шолай болмагъа герек деп ойлашаман. Биз яшайгъан девюр бек къыйын ва четим заман. Алдыбызгъа авур масъалалар чыгъа, шолагъа жавап бермеге тарыкъбыз. Бизин орнунда шоланы башгъалар гелип чечмес.

Аллагь ﷻ берген Ислам динде, Къуръанда ва Пайхаммарны ﷺ сюннетинде бютюн бары да масъалагъа жавап тапмагъа бола. Биз динибизни ахтарсакъ, Есибиз гёрсетген ёл булан юрюсек, алдыбыздагъы не къыйын масъаланы да чечмеге болажакъбыз, шогъар шеклик ёкъ. Шу гьакъны айлана якъгъа яймакъ – бизин борчубуз, деп эсиме геле.

– Сизин яратывчулукъ къылыкъ, дин ва тарих булан тыгъыс байлангъаны билине. Шо негьакъ тюгюлдюр ва биринден-бири чыгъагъандай гьис этиле. Шо пикру дурусму?

– Тюппе-тюз, озокъда, бу темалар бир-бирине тыгъыс кюйде байлангъан ва бири болмаса, башгъасы толу болмас. Китапларымда тарих ва дин алдынлы ерде: шолардан таба гьалиги масъалалагъа гёз къаратмагъа, гьалыбызгъа багьа бермеге болабыз. Гертиден де, тарихден уьлгю алмагъа бажарыла, дин буса, яшавну нечик онгарма герегин англата. Бир гьакъыллы адам айтгъан кюйде, тарихин билмейген халкъны гележеги тюзелмес. Миллетибиз ёкъ болуп, гележеги уьзюлгенни сюймейбиз чи!

Маршал Рокоссовский айтгъан шу сёзлени де эсге алар эдим: «Игитлерин абурламайгъан халкъ уллу даражагъа етмеге болмас». Тарихибизни ахтарагъанда, биз оьзюбюзню билеген болабыз, неге десе ата-бабаларыбызны варислерибиз, олардан болгъанбыз, олагъа ошайбыз.

– Гетген йыл нече китап яздыгъыз, охувчуну къолуна не китаплар тюшдю?

– Гетген йыл кёп иш этилди: басмадан етти китабым чыкъды. «Великий полководец Султан-Мут» деген бу китап къумукъланы къагьруманы гьакъында язгъан экинчи асарым. Биринчи чыкъгъаны илму-документли эди буса, экинчиси – чебер адабиятлы. Янгыз къумукълагъа тюгюл, сав Кавказгъа оьктем болмагъа ярайгъан Солтан-Мутну гьакъында бир китап язмакъ, озокъда, аз. Шо саялы, игитибизни келпетин толумлашдырмакъ ва оьсюп гелеген наслугъа пайда болсун учун, чебер асар язмакъны тийишли гёрдюм.

Сонг шиъруларымны жыйымы чыкъды.

«Тюркская топонимика Северного Кавказа» деген китап кёплени агьамиятын тартды, тамаша этди.

О кюйде «Имена и фамилии народов Северного Кавказа тюркского происхождения» деген асарда берилген маълуматлар да хыйлылагъа янгылыкъ болду, тарихине тергев бакъдырагъан этди.

Алдан берли дин тема магъа ювукъ ва «История распространения Ислама в Дагестане» деген китабым бизин якъларда Аллагьны ﷻ каламы яйылагъан кюйню суратлай.

«Балкарцы, карачаевцы, крымские татары, кумыки – один народ, ветви одного дерева» деген китапны атындан англашылагъан кюйде, халкъыбыз учун бу агьамиятлы ва англавлу тема.

«Россия и тюркский мир» деген китап биревлени кепине гелмесе де, тек тамуруна къараса, бу уллу эки «дюньяны» тарихи теренге гетген ва бир-бирине тыгъыс кюйде байлангъан.

– Бырын адамлар тав бетлерде этген суратлагъа багъышлангъан артда чыкъгъан китап ажайып иш. Дагъыстанлылар шолай суратлар барны биле болгъандыр, тек шулай ювукъдан таныш болгъан деп эсиме гелмей. Бу ахтарыв узатылажакъмы, арты болажакъмы?

– «Древние наскальные рисунки Дагестана» деген китап ачыкъдан, далиллер булан гёрсетеген кюйде – бизин бойларда, ватаныбызда адамлар яшайгъаны нечесе минг йыл бола. Тав ташларда этилген суратлар тюрклени, гуннланы суратларына, тенгири белгилеге ошайгъаны буса, бу якъларда къумукълар лап бырын заманлардан берли яшайгъанын исбат эте.

Бу ёлда дагъы да хыйлы иш этилмеге бола ва имканлыкъ болса узатарбыз, Аллагь ﷻ буюрса.

– Лап артда, бугюнлерде дегенлей басмадан чыкъгъан Гьайдакъ уцмийликге багъышлангъан китапгъа алдан берли кёплер къарагъан десек къопдурув болмас. Шонда не язылгъанны гьакъында айтгъанны, маълумат бергенни сюер эдик.

– «Кайтагское усмийство» деген артда чыкъгъан китапда «усмий» ким болгъаны, «кайтаг» деген не зат экени англатып ачыла. Къумукълар учун бу бек агьамиятлы тема, деп эсиме геле. Шо саялы китапда уцмийлени тахшагьары къайда болгъаны, олар кимлер экени, къайда яшагъаны ва къайсы топуракъда гьакимлик сюргени гёрсетиле. Ондан къайры, документли далиллер булан Гьайдакъ уцмийлер миллетине гёре къумукълар болгъаны токъташдырыла. Китапда охувчуланы агьамиятын тартажакъ дагъы да хыйлы маълумат бар.

– Яратывчу адамгъа берилеген соравну да берейик: гележекде не темалагъа язмагъа хыял бар, не китапны уьстюнде ишлемек гёз алгъа тутулгъан?

– Бир китап битгендокъ, шоссагьат башгъасын башлайман. Энни халкъыбызны бай тарихине багъышлангъан, ону игитлерин суратлайгъан архивлерде маълумат жыйыв юрюле. Янгы маълумат табылагъанда бек сююнемен, шону къоллама гьасиретмен. Гьалиге хыйлы иш этилген ва дагъы да кёп зат этилме герек. Тарыкъ чакъы маълумат жыйылып битгенде, шоланы ишлетип, бир ёрукъгъа гелтирмеге тарыкъ. Сонг тийишли ат тагъып, китап ясалажакъ, Аллагь ﷻ буюрса.

Баянлыкъны Азиз Мичигишев алгъан