Суал-жаваб
Аллагьасул гурони, цогидаб цIаралдалъун гьедизе бегьулищ, мисалалъе, Аварагасул ﷺ, эбел-инсул цIар бахъун?
ТIадегIанав Аллагьасул ﷻ цIар яги Гьесул сипатал гуреб цоги сундалъун яги лъил бугониги цIаралда гьеди рикIкIунаро, хIатта мунагьлъунцин бугин рикIкIунел гIалимзаби руго.
Мисалалъун бачине бегьула ТIадегIанав Аллагьасул ﷻ цIаралдалъун гьедиялъул къагIидаби: «Аллагьасдалъун ﷻ гьедула», яги «Дунял-гIаламазул БетIергьанасдалъун гьедула», ялъуни «Дун гьедула Жиндир хIалкIолъиялда дир гIумру бугесдалъун», - абун.
Аварагасул ﷺ хIадисалда буго: «Аллагьасул ﷻ цIар гуреб жоялдалъун гьедарав чи купруялде ккола», - абун. Цогидаб хIадисалда буго: «... ширк гьабуравлъун лъугьина», - абунги (ХIаким).
Амма хIадисалда хас гьабураб буго Аллагьасул ﷻ гуреб цIаралдалъун гьедарав чияс жиндалъун гьедулеб жо ТIадегIанав Аллагьасул ﷻ кIодолъиялде бахинабиялъул къасд гьабураб мех.
ГIалимзабазул цIикIкIун кьучIаб пикруялда рекъон, Аллагьасул ﷻ цIар яги гьесул сипат гуреб цогидаб жоялдалъун гьеди рикIкIуна тIубанго гьукъараблъун гуреб, карагьатаблъун.
(«ТухIфатул МухIтаж»)
ТIаваф гьабулаго какичури биххани, щиб гьабизе кколеб?
ТӀаваф гьабулаго какичури (гьитӀинаб яги кIудияб) биххун батани, гьес какичуризе ккола ва тIаваф какичури биххараб бакIалдасан байбихьила. МухIканлъиялъе лъикӀаб букӀуна гьеб бакӀалдаса цо-кӀиго гали нахъехунги тIамун, тӀаваф байбихьизе.
Амма гьеб суалалда хурхун гӀалимзабазда гьоркьоб хилаф буго. Цо-цо гӀалимзабазул пикру буго КагӀбаялда тӀаваф гьабулаго какичури биххани тӀаваф тӀубанго холин ва гьеб цӀидасан гьабизе кколин абураб. Гьебги хӀисабалде босун, гьесие лъикӀаб буго тӀаваф цӀигьабизе.
(«ТухIфатул МухIтаж», бутIа 4)
Свадарулеб (кьижун кколеб) хIалалда вугев чиясул какичури биххулищ?
Кьижи ккола чури биххиялъе сабаблъун ругел гIиллабазул цояб. Какичури биххулеблъун гьечIо чи гIодов чIараб бакIалда гьури бачIунаредухъ щула гьабун гIодовчIедал.
Кьижун ккеялдаги ворчIиялдаги гьоркьосеб хIалалда свадарулев чи вугони, аскIор ругезул кIалъай жинда рагIулеб бугебгIан заманалъ, мухIканго щиб бицунеб бугебали бичIчIичIониги, гьесул какичури биххуларо. Щайин абуни, гьезул калам рагIиялъ кьола гьев ворчIун вукIиналъул магIна. Жинда аскIор кIалъалел гIадамазул кIалъай рагIулареб хIалалде чи ккараб мехалъ, гьесул какичури биххула.
Нагагьлъун щаклъи ккани кьижун вукIанищ, яги кьижараб хIалалдейищ ккун вукIарав абун, яги кьижараб къагIидаялъулъ щаклъани, нахъисеб рахъ щула гьабун гIодов чIунищ вукIарав, яги щулалъичIогойищ абун, гьединаб хIалалда какичури биххараблъун букIунаро, щайин абуни, гьесда якъинго лъалеб буго жиндир какичури букIараблъи, щаклъи ккун буго гьеб бихханищ, биххичIищ абураб жоялъулъ. Гьединаб хIалалъулъ тIокIлъи кьола мухIканалъе, какичуриги биххараблъун рикIкIунаро.
(«ТухIфатул МухIтаж»)
Чиясул бугони кидаго гIумру гьабун вугеб чанго бакI, сапаралъул как къокъ гьаби тIаде босиялъул хIукмабазе, гьезул кинаб рикIкIунеб сапар лъугьунеб бакIлъун, ай гьев чIолеб ватIанлъун.
Цоцаздаса рикIкIад бугеб кIиго бакIалда чиясул кIиго мина-рукъ бугони, гьеб мехалъ гьесул ватIанлъун рикIкIуна гьес цIикIкIун заман балеб бакI (кинаб бакIалда гьесул лъимал-хъизаналъ гIумру гьабулеб бугебали ва боцIи-мал киб бугебали балагьичIого). КIиябго бакIалда гIумру гьаби цого къагIидаялда букIунеб батани, ватIанлъун рикIкIуна гьесда хьихьизе тIадаб гьесул хъизаналъ гIумру гьабулеб ва гьесул боцIи-мал бугеб бакI. КIиябго бакIалда хъизанал ва боцIи-мал рукIунел ругони, гьел кидаго рукIунеб яги гIемерисеб мехалъ рукIунеб бакI рикIкIуна ватIанлъун.
Хъизан цо бакIалда, боцIи-мал цогидаб бакIалда бугони, гьеб мехалда хъизан бугеб бакI рикIкIуна.
Рехсанщинаб кIиябго бакIалда цого къагIидаялда бугони, кIиябго гьесие ватIанлъун рикIкIуна, гьесул сапарги, киналде цеве щваниги, гьениб лъугIараблъун рикIуна.
(«ТухIфатул МухIтаж», «Мингьажу Талибин, «Мугънил МухIтаж»)
ЦIар тIамиялда тIасан хилаф ккани, кинаб хIукму бугеб?
ЧӀужуялъ цIар тIамунин абуни ва росас инкар гьабулеб бугони яги лъабабго нухалда цIар тIамунин лъадуца, цо ялъуни кӀиго гурони тIамичIин росас абулеб бугони, чӀужуялъул нугӀзалги гьечӀони, рос гьедун хадуб гьесул рагӀи къабул гьабула.
Амма лъадул нугӀзал ругони, гьелъул рагӀаби къабул гьарула.
Гьелъие далиллъун ккола Аварагасул ﷺ хӀадис: «Жинца дагIба гьабулев чияс нугӀзал рачине ккола, инкар гьабулев чи гьедизе ккола», - ян.
Нагагьлъун чӀужуялъ абуни росас цIар тIамунин, жинда гьебги рагӀанин, яги кӀиго ритӀухъав чияс жинда гьеб бицанин абуни, росас гьелдаса инкар гьабулеб бугониги, гьей росасдаса рикӀкӀалъизе ккола, гьев аскӀове виччазе бегьуларо. Щайгурелъул, гьелъул пикруялда рекъон, гьезул тIубанго цIар ккун букIиналъ ва гьев гьелъул рослъун рикIкIунаро.
Росас гьедизе инкар гьабуни, гьедизе ихтияр чIужуялъухъе уна.
(«МажмугI шархIул Мугьаззаб»)
Кинабго гьекъолеб жойищ лъикIаблъун рикIкIунеб лъабцIул хIухьел босун гьекъезе яги гьеб гIицIго лъеда хурхарабищ бугеб?
Лъим гьекъезе ккола дагь-дагьккун, лъабго гьитӀинаб къулчIиялдалъун, байбихьизе Бисимллагьги цӀалун, ахиралда АлхIамдулиллагь абун. Щибаб къулчIиялдалъун лъел къадар цӀикӀкӀине ккола. Гьелдаса хадуб лъабабилеб къулчIиялдалъун къеч лъугӀизабизе ккола. Нилъеда лъазе ккола гIемераб лъим цадахъ гьекъеялъ ракIалъе зарал гьабизе рес букIин. Щайин абуни, гьелъул бидурихьал загIипал рукIиналъ.
Рахь цо къулчIиялдалъун гьекъезе лъикӀаб букӀуна байбихьуда Аллагьасе рецц гьабун ва ахиралда АлхIамдулиллагь абун. Лъиналда релълъун, рахь гьекъей рикӀкӀуна хӀинкъи гьечӀеблъун ва черхалъе лъикӀаблъун. Гьединлъидал цогидал гьекъолел жал лъеде данде кквезе ккола.
(«Фатавал Фикъгьия ал-Кубра»)
Какилъ лъачIого салам кьуни, как биххулищ?
КIалалъ абулел, ай къавлиял рукнаби цоцада хадур ккечIолъиялъ как биххуларо, байбихьуда бугеб такбирги ва саламги хутIизегIан. Такбиратул тахIримги саламги бокьун абуни, как биххула. Амма такбиратул тахIримги саламги лъачIого яги кIочон тун абуни, как биххуларо.
Имамасда нахъа вугесда ракIалде ккани имамас салам кьунин ва гьесги кьуни, амма имамас кьун батичIони, гьесда тIадаб буго как байбихьизе хадуб ва имамас салам кьедал саламги кьезе. Гьеб бакIалда гьесул как биххуларо.
(«ТухIфатул мухIтаж», бутIа 2)
