Суал-жаваб

Суал-жаваб

Даран-базар гьабулаго бичулес ва бичун босулес данде кколарел шартIал лъезе бегьулищ? Масала, бичулес лъолеб буго шартI, нагагь гьас бичулеб къайи хадубги бичизе ккани, гьесие гурони бичугеян ва ялъуни бичун босулес абулеб буго дица духъа ххам босулеб бугин хадуб дуца гьелъул ретIел букъи шартIгун.

Даран-базар лъугьараблъун рикIкIине ккани, аслияб шартI ккола бичулес ва босулес къайи бичулаго ва босулаго шартI лъунгутIи, ай къотIи гьабулаго даран-базаралъе данде кколареб шартI лъезе ихтияр гьечIо кIиябго рахъалъул.

Бичулес абуни: «Дица дуе гьаб машина бичулеб буго дуцаги дие дурго машин бичи шартIгун», - абун, ялъуни «дихъа босун хадуб бичизе ракIалде ккани диего гурони бичизе бегьуларо», - абун. Гьединго бичулес абулеб буго: «Дица духъа гьаб тIорщел босулеб буго, дуцаго гьеб бакIари шартIгун ялъуни «Дица духъа ххам босулеб буго, амма гьелъул ретIел дуцаго букъизе ккола», - ян. Гьединал шартIал лъураб даран рикIкIунаро.

(«МажмугI шархIул Мугьаззаб», «Мугънил МухIтаж»)

Как балаго гьеб биххизе абун ният гьабуни, как биххулищ? Биххулеб батани, гьединал пикраби гьоркьор къотIичIого ботIролъе рачIунев чияс щиб гьабилеб?

ГIузру гье-чIого паризаяб как биххизе гьукъараб буго.

Как балелъул чияс ният гьабуни гьеб биххизейин абун яги щакдарулев вугони биххиладай,  биххилародай абун, гьесул как гьеб параялъго биххула. Гьединго как биххула балелъул чияс гьеб кинаб бугониги пишаялда хурхинабураб мехалъ. Мисалалъе, лъица бугониги ахIун бачIани биххилин абун ниятгун базе лъугьиндал. Гьеб хIалалъулъ гьесул как бачIинахъего биххула, жинда бухьинабураб пиша как бан лъугIизегIанго лъугьинебищ, лъугьинаребищ абун гьесда лъалеб батичIониги.

Гьединал пикраби, жиндирго ихтияралдалъун гурел, ботIролъе рачIунев (васвас букIунев) чиясул абуни щибго къварилъи гьабуларо какие, гьединал пикрабазде кIвар гьабичIогоги тезе ккола. Васвас тIагIиналъе бищун лъикIаблъунги бихьизабун буго гьелде кIвар кьунгутIи. 

(«Аснал матIалиб»)

Нажас тIад бугеб ретIел ретIине бегьулищ?

Нажас тIад бугеб ретIел как балаго, тIаваф гьабулаго ва цогидал гIибадатазулъ хIарамаб буго. Гьезулъ гуреб цогидаб мехалъ хIарамлъи гьечIо. Инсанасул хIалтIиго батани нажасалдаса рикIкIалъизе захIмалъулеблъун, масала, гIи-боцIи тIубалелъуб нажаслъараб ретIел ретIине кколеб бугони, гьелъулъ щибго къварилъи гьечIо.

Цебе бицаралъул магIна ккола, щибго хIажалъи гьечIого ретIел нажасалъул цIезабизе хIарамаб бугин абураб, амма хIалтIулаго нажас бахараб ретIел ретIине бегьунгутIи гьечIо. Кинниги биччараб нажас тIад бугеб ретIел ретIине бегьуларо гьеб черхалда ялъуни цогидаб ратIлида бахине хIинкъи букIиналъ.

Гьединго бегьуларо бакъвараб нажас бугеб ретIел биччараб черхалда ретIине, рагьлида цадахъ черхалде нажас ине рес букIиналъ.

(«ТухIфатул МухIтаж»)

ЦIар хисизе бокьани, щиб гьабизе кколеб?

ШаригIаталда жаниб кIудияв чияс цIар хисилеб бугони, щибниги гьабизе бихьизабун гьечIо. Гьелъие хасал жал гьаризе кколаро. Чиясе жиндирго цIар бокьун гьечIони яги гьелъул рекъечIеб магIна бугони, лъикIаб цIаралдалъун хисизе бегьула. 

Как ахIи ва къамат гIадинал пишаби гьарула гьанжего-гьанже гьабураб лъимадуе, гьеб шайтIаналдаса цIунизе ва гьединго тIоцебе лъимада рагIулеб Аллагьасул ﷻ калам букIинелъун.

ЦIар хисулаго чиясе гIола жиндиего бокьараб, исламалда данде кколеб цIар лъезе.

Имам Ширбинияс «Мугънил МухIтаж» абураб тIехьалда хъван буго: «Суннатаб буго чиясе цIар кьезе берцинаб, магIна жиндилъ бугеб», - ян.

Аварагасул ﷺ хIадисалда буго: «Къиямасеб къоялъ цIараздалъун ва нужер инсул цIараздалъун ахIизе руго, гьелъ берцинал цIарал лъе нужедаго», - ян.

Квешал цIарал хисизе лъикIаб буго. Муслимица бицараб хIадисалда буго: «Аварагас ﷺ ГIасиятун, ай гIенеккуларей абураб магIна бугеб цIар хисана Жамилатун, ай берцинай абураб цIаралде», - ян. (Имам Муслим, 2139)

ГIаишатица бицараб хIадисалда буго: «Аварагас ﷺ квешаб магIна бугел цIарал хисулаан», - ян. (Имам Тирмизи, 2841)

(«Мугънил МухIтаж», бутIа 6)

Какилъ АттахIият цIалулаго килищ борхидал, сунде цIикIкIун кIвар кьелеб?

Какилъ АттахIият цIалулаго «илла Ллагь» абураб бакIалде щведал, ишара гьабулеб килищ дагьаб эхедеги борхун кIичIизабила, гьелъул тIогь къиблаялъул рахъалдасан тирулареб хIалалъ. Гьеб килищ борхулаго рекIелъ ният букIина Аллагь ﷻ цо вукIиналда ва Гьесие ﷻ гIибадат ракIбацIцIадго гьаби абураб. КIиябго квералъул ишараялъул килщал, ай кIиялго рорхизеги лъикIаб гьечIо. Кваранаб квералъул ишараялъул килищ тIаса къотIун бугони, квегIалъул борхизе суннатаб гьечIо. Килищ борхарабго суннатаб буго гьелъухъ ралагьизе.

(«ФатхIул МугIин»)

СихIручиясухъе арав чиясул 40 къоялъ как къабул гьабуларин абураб жо битIараб бугищ?

Имам Нававияс имам Муслимидасан бицараб хIадисалда буго: «СихIручиясухъе арасул как къабул гьабуларо 40 къоялъ», ва баян гьабулаго абуна: «ХIадисалъул магIна ккола гьел каказул кири щоларин абураб. Амма какал рикIкIуна, ай гьел рецIцIизе кколаро».

Имам Нававияс абуна паризаяб как яги бокьараб паризаяб гIамалалъухъ чиясе щолин кIиго жо: цо - парз тIубаялъухъ, кIиабилеб - паризаяб гIамалалъул кири.

ГIалимзабаз абуна сихIручиясухъе арав чияс какал рецIизе кколарин. Цебе рехсараб хIадисги гьедин бичIчIизе ккола. 

(Имам Навави, «ШархI СахIихIу Муслим», бутIа 14)

Как баларей гIадан чIужулъун ячине бегьулищ?

Гьединай гIадан ячиналде, халгьабизе ккола щай гьелъ как балеб букIинчIебали. Как базе тIадаб гьечIин абун гьелъ инкар гьабулеб батани, гьей муртадчIужу (исламалдаса яхъун ккарай) ккола. Гьединай гIадан чIужулъун ячине бегьуларо. Амма гьелъ как балеб букIун батичIони, тIадаб букIиналде инкарги гьечIого, кIвахIаллъиялдалъун, малъулев чи ккечIого, яги цогидаб гIиллаялдалъун, гьединай гIадан ячине бегьула. Кин бугониги рекъараблъун бихьизабула цIикIкIун Аллагьасдаса ﷻ хIинкъи бугей, динияй ячине.

(«Фатавал курди»)

ЦIикIкIун чи вачIинегIанинги абун, жамагIат гьабун как бай нахъбахъизе бегьулищ?

Как ахIун хадуб суннатаб буго, бачIинахъего как базегIан, гIага-шагарго какие хIадурлъи гьабизе къваригIунеб заманалъ чIезе. Гьеб заманалда жамагIатги бачIине, цинги рачIарал чагIигун как бала. ЛъикIаб гьечIо жамагIат гьабун как бай, цIикIкIун чагIи рачIинегIан яги пуланав чи тIаде щвезегIанин абун нахъбахъизе, кигIан хIакимав яги къадруяв гIалим гьев ватаниги. ГIалимзабаз цIикIкIун лъикIаблъун бихьизабураб рагIиялда буго, гIужил авалалда дагьаб жамагIатгун бараб хирияб бугин, ахиралда гIемеразгун баралдаса.

Гьедин гьаби лъикIаб букIиналъе хIужалъунги бачуна, Авараг ﷺ какде вачIине заман байдал, Абубакар-асхIабас цеве вахъун жамагIаталъе имамлъи гьабураблъи, цоги нухалъ ГIабдурахIман ибну ГIавфицаги гьабуна. КIиябго нухалъ Авараг ﷺ гьезда нахъвилълъана ва гьедин гьаби лъикIаблъунги бихьизабуна.

(«ТухIфатул мухIтаж»)

Жинцаго как балеб мехалъ рагIизабун базе кколищ?

Цо-цояз как рагIизабун цIалула жамагIатгун балеб мехалъ. Амма жидецаго балелъул, балъго гьабун цIалула. 

Суннатаб буго имамасе ва жинцаго как балев чиясе рогьалил как ва кIиго тIоцебесеб ракагIат маркIачIулги боголилги рагIизабун цIалун базе. Гьединго имамасе суннатаб буго рузманалъул какги рагIизабун цIализе.

(«Мугънил МухIтаж», бутIа 1)