Аллагьдин аманат ва абйирин ирс

(Аьхир. 1-пи,2-пи ва 3-пи паяр улихь хьайи нумрйириъ тувна)

V. Урус чIлнаан ихь чIалназ дуфнайи гафар дюзди дикIуб

56. Урус чIалнаан ихь чIалназ дуфнайи существительнйир, ихь чIалнан къанунариз табигъ духьнайи бязи гафар ктарди (ризин, пич, калуш, гъяфат, памадур, картуф, ишикI ва гь. ж.), имбудар вари, урус чIалнаъ фици кIуруш ва дикIуруш, гьаци дупну ва дидикIну ккунду: парта, станция, тетрадь, школа, конференция, география ва гь. ж.
57. Урус чIалнаан гъадагънайи гафарикан бязидар падежариз дигиш шлуган, табасаран чIалнан къанунариз табигъ духьну, исихъ хъайи саягъниинди дигиш шулу:

а) чиб ь-диинди ккудукIурайи гафариъ, ччвур падеж ктарди, имбу падежариъ табасаран чIалнан аьхирарин улихь гьадму ь гъядябхъюру ва думу бикIурдар: тетрадь — тетрадди, тетрадар; артель — артелси, артелтIан, артелар ва гь. ж.

б) чиб кьюб ачухъ гьярфниинди ккудукIурайи гафарин гизаф кьадарнан вари падежариъ гьадму кьюбиб ачухъ сесерра гъядахьуру: предложение — предложенйир; деепричастие — деепричастйир; конференция - конференцйир ва гь. ж.

58. Урус чIалнаан гъадагъу прилагательнйир, чиб гьам хусуси ихь чалнан, гьамсана урус чIалнаан гъафи существительнйирихъди дархьруган, мужской роддин формайин -ый (-ий), -ой аьхирар хъади дикIуру: простой ляхин, партийный конференция ва гь. ж.

VI. Ктикьу гафар дюзди дик1уб

59. Карсну дикIру ктикьу гафар:

а) ктикьу хас ччвурар: Аьлисултан, Мягьмадяли, Угълангерек ва гь. ж.

б) чпик кайи кьюбиб гафарра ччвур падеждин формайиъ айи ва гизаф кьадарназ илтикIруган, ялгъуз кьюбпи гаф дигиш шлу ктикьу существительнйир: тIубжакьв, швумзаз, тупмаргъ, кIинтIмаргъ, хункIбачукI, деккучIимир ва гь. ж.

в) чпик кайи гафарикан сабунуб вая кьюбибра кIул'инди ишлетмиш дарапIру ктикьу существительнйир: гьяжибугъда, синабенд, гьяжилеглег, хушбахтвал, бедбахтвал, гъянигъузи, гъизилгюл ва гь. ж.

г) жви кIypy гаф чав инсандин миллет вая дугъан ватан, юрд улупруган, суффиксдиз дюнмиш дубхьну, кабсну бикIypy: аваржви, цIудихъжви, даргижви ва гь. ж.

60. Арайиъ дефис ади дикIру ктикьу гафар:

а) чпик кайи кьюбиб гафарра гизаф кьадарнаъ дигиш шлу ктикьу существительнйир: маш-хил — машар-хилар, аба-баб — абйир-бабар, бай-риш - баяр-шубар, уьл-мюл - уьлер-мюлер, яр-дуст - ярар-дустар, йишв-йигъ — йишвар-йигъар ва гь. ж.

б) кьюбан текрар шулайи гафарикан ибарат вуйи вари ктикьу гафар: са-сар, гъюри-гъюри, ергури-ергури, укIу-укIу (лякьсиб), ухди-ухди, яваш-вашди ва гь. ж.

г) кьюб прилагательноейикан ибарат вуйи ктикьу гафар: мучIу-укIу, аку-чру, мучIу-уьру ва гь. ж.

61. Жаради дикру ктикьу гафар:

а) чпин кьюбпи гаф хьуб, ап1уб кIуру кюмекчи глаголар вуйи ктикьу глаголар: уч апIуб, гъварч апIуб, нач хьуб, гаш хьуб, гучI хьуб, ляхин апIуб ва гь. ж,

б) чпик кайи сабпи гаф тевбан падеждиъ айи ктикьу существительнйир: изнин жакьв, ригъун кюкю, гъулан жакъв, укIан кьянцц, гъарзун гули ва гь. ж.

в) чпик кайи сабпи гаф прилагательное вуйи ктикьу существительнйир: уч1вру цIаб, меъли кьаб, укIу жакьв, гъатху кюкю ва гь. ж.

г) чпин сабпи гаф хас ччвур вуйи ктикьу существительнйир: Магъу дере, Чирагъ нир, Дербент шагьур, Кьялан сив, Этег мягьял, Каспий гьюл, Шагь дагъ ва гь. ж.

VII. Жикъи дапIнайи ктикьу гафар дюзди дикIуб

62. Урус чIалнаан гъадагънайи жикъиди ктикьу гафар, чиб урус чIалнаъ фици дикIураш, гьаци дикIуру. Дурар падежариз дигиш шлуган, падежарин аьхирарин улихь дефис дивру. ДНЦ-йин, УФМС-дин ва гь. ж. Хъа гьадму гафар ачухъ апIруган, ихь чIалнан къанунариз лигну, сесерихъди дюз гъюру аьхирар хъаъри дикIуру: Дагъустандин научный центрйин ва гь. ж.
63. Гафарин сифте гьярфарин ччвурариинди кIурайи ктикьу жикъи гафар хас ччвурар вушра, даршра, чиб ачухъ дару сесерикан ибарат вуди гъахьиш, гьадму сесер вари кIулин (аьхю) гьярфариинди дикуру: РФ, НС РД ва гь. ж.

Хас ччвурар дарди, чпик ачухъ сесер кайидар бицIи гьярфариинди дикIуру: вуз, ссуз ва гь. ж.

64. Чпик кайи гафарин сифте паяр гъадагъну дюзмиш дапIнайи ктикьу гафар хас ччвурар вуди гъахьиш, сифте гьярф кIулинуб бикIуру: Дагъсоюз, Дагънефть, хъа хас ччвурар дарди гъахьиш, дурар бицIи гьярфариинди дикIуру: рыбхоз, истмат, партбилет ва гь. ж.

VIII. КIулин гьярфар ишлетмиш апIуб

65. К1улин гьярфар ишлетмиш aпyIpy:

а) бикIурайибдин ккебгъру кулиъ;

б) предложениейин ккебгъру кулиъ, точкайилан, суалнан ва дих апIбан ишарйирилан кьяляхъ, эгер гьаму ишарйир али йишвариин предложение тамам шулаш;

в) хас ччвурарин (фамилйирин, ччвурарин, абайин ччвурарин, гьяйванатарин лакIмарин, уьлкйирин, кючйирин, карханйирин, идарйирин ва гь. ж. ччвурарин) кIулариъ Семедов, Агьмад, Кьант1а, Хив, Ярагъийин кюче, РД-йин илимдин ва урхбан ляхнарин министерство ва гь. ж.

г) гьюкуматдин зиина вуйи гъуллугъарин жара дапIну ккуни ва гьюрматнандар вуйи ччвурар: РФ-дин Президент, РД-йин Халкьдин Собраниейин Председатель, РД-йин Прокурор ва гь. ж.

д) литературайин эсерариъ жанлу мутмуйиз дюнмиш дапIнайи щей'арин, ляхнарин, гьяйванатарин ччвурар: «My фу ву? - гъапну Нириз дидин гъунши Дагри» (И. А. Крылов);

е) планетйирин ччвурар: Меркурий, Ваз, Жил, Венера ва гь.ж.

ж) дюн'яйин жвуранарин ва жара географияйин хас ччвурар: Кьялан Азия, Европа, Кафари полюс, Кавказ дагълар ва гь. ж.

66. Шиърарин гьарсаб цIар кIулин гьярфниинди ккебгъну бикIуру:

Варж ражари кагъзар уьмриъ дигиш шул -

Гьякь бадали ктахьу цIюмгълар дургидар.

Китаб дюзмиш гъапIур, гьелбет, вафат шул,

Амма дугъан рюгь жиларикк ккубчIвидар.

Дашдемиров

IX. Гаф кючюрмиш апIбан къайдйир

67. Саб цIарнахъ хътрубшу гаф тмуну цIарназ гъабхруган, думу гаф слогариз жара aпIpy саягънаъди паяриз жара дапIну, кючюрмиш aпIypy: са-ла-мат-ди, би-кIу-ра-за.

Гаф слогарди кючюрмиш апIруган, исихъ хъайи къайдйир кIваин дюрхну ккунду:

а) ялгъуз саб гьярф я цIарнахъ гъибтну ккундар, ясан цIийи цIарназ кючюрмиш дапIну ккундар;

б) ачухъ дару сеснан шубуб гьярф чиб-чпихъди хъирчну гъюруган, мурарикан сифтейин кьюб чпин улихь хьайи слогдик кахьру, хъа шубуб кIуруб кьяляхъ хъайи слогдик кабхъру: керх-ну, гъурх-ну, кьюркь-лин ва гь. ж.

в) кьюжли ачухъ дару гьярфар кайи гафар слогариз жара апIруган, гьадму гьярфар жа-жара слогарик кахьру: кел-ле, ам-ма, про-фес-сор, мин-нат ва гь. ж.

Эгер кьюжли гьярфари нефес хътру сесер улупураш, дурар кьюбибра саб слогдик кахьру: ур-ккуб, ра-ккин, мар-цци, ра-ццар ва гь. ж.

г) жара апIбан ишара вуйи (`) апостроф али йишв`ин гаф кючюрмиш апIури гъабхьиш, думу апостроф бикIуб лазим дар: хи-лин (хилин) - хил-ин (хил`ин), ху-лан (хулан) - хул-ан (хул`ан) ва гь. ж.

Аллагьдин аманат ва абйирин ирс