Гъудгнин кьяляхъ вуйи дюаь
Гъудгнин кьяляхъ вуйи дюаь
Аллагьу Тааьлайи гирами Каламдиъ дупна: «Ва ичв Агъайи гъапну: “ИлтIикIай узухьна (дюъйириинди), ва Узу учвуз жаваб тувдиза”». Ибну Касири, му аятдиз мяна туври, дибикIна: «Аллагьу Тааьлайин рягьимлуваларикан саб Дугъаз Чахьна дюъйириинди илтIикIуб ккунивал ву». Гьаддиз Пайгъамбари ﷺ гъапну: «Дюаь – ибадат ву» (Абу Давуд, ат-Тирмизи).
Гьамус гъудгнин кьяляхъ апIру дюаьйикан яркьуди улхидихьа. Му суалнан гьякьнаан Ислам диндин тарихдиъ гьичра шак’вал гъабхьиб дар, амма аьхиримжи вахтари, му ляхин Пайгъамбарихьан ﷺ гъафиб дар кIури, бязидари инсанарин фикриъ шак’вал ипра.
Гъудгнин кьяляхъ дюаь апIбакан вуйи гьядисар
Муаьз ибн Жабалихьан дуфнаки, саб ражари Пайгъамбари ﷺ, думу хилхъан дидисну, дугъаз гъапну: «Я Муаьз, Аллагьдиинди ﷻ ху апIураза, узуз уву ккундузуз». Гьаму гафарин кьяляхъ Пайгъамбари ﷺ дугъаз гъапну: «Яв гъудганин кьяляхъ гьамциб дюаь хътарди гьичра мигъибтан (мяна): «Я Аллагь ﷻ! Уву кIваин апIуз, Увуз гьямд апIуз ва уткан къайдайиинди Увуз ибадат апIуз узуз тавфикь тува» (Абу Давуд, ан-Насаи, аль-Гьяким, Аьгьмад).
Гьаму гафар гъудгнин кьяляхъ кIуру, му Пайгъамбари ﷺ улупнайи гъудгнин кьяляхъ апIру дюаь ву.
Жара гьядисдиъ Пайгъамбари ﷺ чан асгьябарикан сануриз дюаь кьабул апIру вахтарикан гъапну: «Йишвандин аьхириъ ва фарз-гъудгнарин кьяляхъ» (ат-Тирмизи).
Аьхю пай аьлимари (жумгьур) Пайгъамбарин ﷺ «фарз-гъудгнарин кьяляхъ...» кIуру гафарин мяна «гъудган ккудубкIбан кьяляхъ» ву кIура. Дидиз далил гьадму вуки, Пайгъамбари ﷺ гьарсаб фарз-гъудгнин кьяляхъ кIури гъахьну (мяна): «АллагьтIан ﷻ гъайри, ибадат апIуз лайикь вуйир сарун фужкIа адар. Думу Сар вуйир, Чаз шерик адрур, вари Дугъан мулкдиъ ади вуйир ва Кьудратлур ву - Дугъаз гьямд ибшри! Я Аллагь ﷻ, Уву туврубдиз сарихьанра манигъ’вал апIуз шулдар, ва Уву тутрувуб сарихьанра тувузра шулдар, ва Уву улупнайибдиз дигиш’вал адар ва чалишмиш хьуваликанра мянфяаьт адар, гьаз гъапиш вари шулайиб Яв амриинди шулайиб ву» (аль-Бухари, Муслим).
Адлу имамари - гьядис агьлуйири - гъудгнин кьяляхъ дюаь апIуваликан гизаф дибикIна. Имам аль-Бухарийи (194–256) саб китабдин тамамди кIул: «Гъудгнин кьяляхъ дюаь» кIури тувна.
Имам ан-Насаийи (215–303) Аллагь кIваин апIувализ ва салам тувбахъан дюаь апIувализ чан «Сунан» китабдиъ тамам саб кIул бахш дапIна.
Ибну Гьюзаймайи (223–311) чан «Сагьигь ибн гьюзайма» китабдиъра гъудгнин кьяляхъ дюаь апIувалин гьякьнаан гьядисар хури, дурар «Гъудгниъ салам тувбан кьяляхъ дюаьйикан вуйи кIулиъ» тувна. Аллагьу Тааьлайи гирами Кьур’андиъ дупна (мяна): «Эгер уву азад гъахьнуш (ляхин ккудубкIган), (цIийи) ляхнихъ хъюгъ)».
Кьур’андин аятариз мяна тувру имамар-аьлимарикан аьхюну пайну му аятдиз гьамциб мяна тувна.
Аль-Багъавийин (433–510) тафсириъ, му аятдиз мяна туври, Ибн Аьббас, Кьаттад, Мукатиль ва Кальбий асгьябарин фикир хура. Дурари гъапну: «Фарз гъудган дапIну азад гъахьиган, Аллагьу Тааьлайихьна дюаь апIувалихъ хъюгъ ва дугъу жаваб тувди».
Ибн аль-Аьрабийи (558–638) «Аьгькам уль-Кур’ан» китабдиъ дибикIна: «Муфассирарин гаф саб ву, му аятдин мяна гьамциб вуйивалин гьякьнаан: «Гъудган ккудубкIбан кьяляхъ тIагърувал, кагьалвал дарапIди тмуну ляхнихъ хъюгъ». Фуну ляхнихъ хъюгъ кIураш, гьаддикан аьлимарин арайиъ жюрбежюр фикрар арайиз гъафну, амма саб йишваъ кIураки: мушваъ гъудгнин кьяляхъ дюаьйихъ хъюгъ кIура.
Имам аль-КьуртIубийи, му аятдин мяна ачухъ апIури, Ибн Аббасдин ва Кьаттадайин фикрар хура: «Гъудган ккудубкIну азад гъахьиган, Аллагьу Тааьлайихьна яв айи мюгьтаж’валарикан ккун апIури илтIикI».
Имам аль-Байзавийи му аятдиз мяна туврайи саб риваят хура: «Гъудган ккудубкIган, дюаь апIин».
Гъудгнин кьяляхъ дюаь апIувалин гьякьнаан мазгьабарин имамарин фикрар гьамцдар ву:
Имам Абу Гьянифайин мазгьаб
Ибн Нужеймийи «Багьру Раик» китабдиъ дибикIна: «Йишвандин аьхириъ ва фарз-гъудгнарин кьяляхъ» дюаь кьабул апIуз мумкинвал артухъ айи вахт ву, кIуру Пайгъамбарин ﷺ гафарин мяна, гъудган ккудубкIайиз улихьна ва гъудгнин кьяляхъра, кIуру мяна хьуз мумкин ву, гьаз гъапиш мур кьюбиб вахтарра адар пуз шулдар, фицики кьюби вахтарра дюаь апIуз ужудар ву».
Гьясан ибн Аммар Шурунбулялийи «Нур уль-Изагь» китабдиъ дибикIна: «Имамди, гъудган ккудубкIган, цIиб гагул терефназди дугъужвну, суннат гъудган апIуб ужи ву, хъасин жямяаьтдихьинди илтIикIну, азкарар урхуб, мидинна кьяляхъ жвуву ва вари мусурмнари, хилар ккидирсну, дюаь апIуб ужи ву».
Имам Маликдин мазгьаб
Ибн уль-Гьяжийи «Мадхаль» китабдиъ дибикIна: «Гъудгнин кьяляхъ зикр ва дюаь апIуб сунна ву».
Шамсуддин аль-Хаттабийи (902–954) чан «Мавагьиб уль-Жалиль» китабдиъ дупна: «Гъудгнин кьяляхъ дюаь Шариаьтдиъ улупнайиб вуйивалин гьякьнаан жюрбежюр фикрар адар, гьаз гъапиш Пайгъамбари ﷺ дупна: «Дюаь кьабул апIуз аьхю мумкинвал айи вахт йишвандин аьхирин ва фарз-гъудгнарин кьяляхъ вахтар ву».
Имам Шафиийин мазгьаб
Имам Шафиийи чан «Аль-Ум» китабдиъ дупна: «Сарди, ясана имамдихъди гъудган апIурайи касдиз, гъудгнин кьяляхъ зикир апIувализ ва Аллагьу Тааьлайи жаваб тувур кIури, умуд кади дюаь апIувализ фикир тувуб ужу ву…».
Имам ан-Нававийи (631–676) чан «Аль-Мажмуъ» китабдиъ дибикIна: «Аьлимарин гаф саб вуйиси, гъудгнин кьяляхъ дюаь апIуб ужу ву, гьаз гъапиш му ляхнин гьякьнаан гизаф гьядисар а, ва узу дурар “Аль-Азкар” китабдиъ уч дапIназа».
Ибн Гьяжар аль-Гьайтамийи (909–974) чан «Тугьфат уль-Мюгьтаж» китабдиъ дибикIна: «Гъудгнин кьяляхъ зикир урхуб ва дюаь апIуб сунна ву, мидин гьякьнаан гизаф гьядисар а».
Имам Аьгьмаддин мазгьаб
Ибн Куддамайи чан «Аль-Мугъни» китабдиъ «Аллагьу Тааьла кIваин апIуваликан ва гъудгнин кьяляхъ дюаь апIуваликан кIул» кIуру раздел улупна.
Ибну Ражабди (736–795), «Сагьигь аль-Бухари» китабдиина мяна туври, гьамци дибикIна: «Ухьухъди гъягъюрайидари (гьянбалитари), гъудгнин кьяляхъ дюаь урхувал ужу ву, дупна…»
Натижа
Му макьалайиъ ухьу жюрбежюр адлу аьлимарин-имамарин гъудгнин кьяляхъ дюаь апIуб сунна вуйиб тасдикь апIурайи гафар улупурахьа. Му суннайихъди гъягъюрайидарик гаф кипуб дюз дар. Ав, чиб-чпин гъаври адрувал, сабпи нубатнаан, чпиз диндин аьгъювалар адрувалиан шула, гьаддиз сар касдин терефназди фукIа кIайиз, сифте думу суал адлу аьлимарихьан гьерхиш ужу ву.
