Жигьил аьлим ва илимдин ляхнарин тешкилатчи
Жигьил аьлим ва илимдин ляхнарин тешкилатчи
Гьарсаб халкьдин ва кIул`инди нсандин яшайишдиъ ишлетмиш апIури, уьмур ккабалгбаз даягъ шулайи аьгъювалар ва илим, саб наслихьан тмунубдихьна рукьури, дурарин тажрубайиъ ва фикрин аннамиш`валиъ уч шула.
Гьарсаб заманайиъ инсанариз гьякьикьатдиъ чпиз таниш дару, кIул иливуз удудукьру гьядисйир ади шулу. Кюгьне вахтарихъанмина инсанди, гьякьикьатдиъ чаз рякъюрайи, чаз алахьурайи гьядисйирси, жан али шей`арин табиаьтра, дурарин бедендин, хасиятарин, удукьуваларин сирарра аннамиш апIуз чалишмиш шули гъахьну. Хъа чав гъаври даршулайидар вари инсандиз ажугълудар вуди, зурба кьувват ва сир айидар вуди рякъюри гъахьну. Мидин бинайиин алди гьарсаб халкьдин арайиъ чпин хусуси аннамиш`вал, тажруба, фикрар, сирар атIагурайи махъвар, ихтилатар, нагълар, мяълийир, абйирин мисалар, айтйир ва гь.ж. мелзналан мелзниина рукьурайи эсерар арайиз гъафну. Жиликк дихъурайи материальный медениятдин мутмйир-шей`ариси, варжар йисариинди садар насларихьан тмуну насларихьна рукьурайи фольклорин эсерарира халкьдин чIал, тарих, уьмуми хасият, меденият, аьдатар ва гь.ж. ахтармиш апIбаъ саб кьадар йишв бисура.
Урусатдин илмарин академияйин (УИА) ДФИЦ-дин ЧIалнан, литературайин ва искусствойин институтдиъ, Дагъустандин халкьарин фольклор уч ва тартиб апIури, думу ахтармиш апIбаъ саб хайлин ляхин гъабхура. Фольклорин отделиъ планламиш дапIнайи къаб томракан ибарат вуйи «Дагъустандин халкьарин фольклорин эсерарин гъварчнан» йицIисаб том чапдиан удучIвна. Дурарикан гьарсаб том фольклорин жа-жара жюрйирин эсерар ахтармиш апIбаз бахш дапIнайиб ву. Табасаранарин мелзналан мелзниина туврайи эсерар уч ва тартиб дапIну, дурар урус чIалназ илтIикIдар М.М. Къурбанов ва Ю.М. Муртузялиев ву. ДумутIан савайи Дагъустан халкьарин кьисйиризна махъвариз бахш дапIнайи 10-пи томран жавабдар составитель ва Сифте гафнан авторра Ю.М. Муртузялиев ву.
Ихь газат урхурайидар филологияйин илмарин кандидат, ЧIалнан, литературайин ва искусствойин институтдин ученый-секрктарь Юнус Муртузялиевдихъди таниш ап́Iидихьа. Республикайин интеллигенцияйин вакилариз думу табасаранарин арайиъ шулайи гьарсаб серенжемдин жанлу иштиракчиси, жигьил аьлимра вуди таниш ву.
Юнус Муртузялиевич Муртузялиев Табасаран райондин Гюгьрягъ гъулаъ бабкан гъахьну. 1998-пи йисан думу, Жулжгъарин кьялан мектеб ккудубкIну, Дагъустандин гьюкуматдин университетдин филологияйин факультетдик урхуз кучIвну. 2003-пи йисан университет уьру дипломдиз, хъа 2006-пи йисан Урусатдин илмарин академияйин Дагъустандин илимдин центриъ фольклористика пишейиан аспирантура хъуркьувалиинди ккудубкIну. Учв университетдиъ урхури имиди газатариъ ва журналариъ лихури гъахьну, гьадму гьисабнаъан «Табасарандин нурар» газатдиъ отделин редактордира гъилихну.
2008-пи йисан РАН-дин ДНЦ-йин Гь. ЦIадасайин ччвурнахъ хъайи чIалнан, литературайин ва искусствойин институтдиъ «Табасаранарин нагъларин проза: сюжетар ва образар» темайиан кандидатвалин диссертация дюбхну, филологияйин илмарин кандидат гъахьну. 2009-пи йисхъанмина Юнус Муртузялиев гьадму институтдиъ фольклорин отделин илимдин гъуллугъчиди ва 2015-пи йисхъанмина гъийин йигъазкьан ученый секретардира лихура.
Юнус Муртузялиевдихъ чав ляхин апIурайи проектарикан ктибтура.
«Узу асас вуди табасаран фольклор илим жигьатнаан ахтармишар апIураза. Дюз алапIури кIуруш, мифарин, нагъларин ва фольклорин жара эсерарин зиин ляхин гъабхураза. Гьамусра, фольклориъ цIийи-цIийи текстар арайиз удучIвури шулу. Мисал вуди, ургур чвуччун ва сар чуччун гъалайикан нагълар ва кьисйир. Гьелбетки, дурарин арайиъ жанр жигьатнаан, чпиъ атIагнайи гьядисйирин гьякьикьатвалин терефнаан саб кьадар фаркьвал а. Гьяйифки, ихь аьдати ватанагьлийириз дидкан хабар адар, гьаддиз му фольклорин эсерин гьякьнаан гъи гизаф гьюжатар арайиз гъюра.
РАН-дин ДНЦ-йин Гь. ЦIадасайин ччвурнахъ хъайи чIалнан, литературайин ва искусствойин институтдиъ 2021-пи йисан филологияйин илмарин доктор А.Т. Акамовдин редакцияйиккди, 20 томдикан ибарат вуйи Дагъустандин халкьарин фольклорин ядигарарин гъварчнан «Нагълар» к1уру 10-пи том чапдиан адабгъунча. Гьаму том дюзмиш гъап1у асас жавабдар кас узу вуза. Китабдиъ нагъларин гьялнакан макьала, урус чIалназ таржума дапIнайи Дагъустандин 10 халкьдин нагъларин эсерар, словарь ва жарадар а».
Гьяжи Мягьячевдин ччвурнахъ хъайи илимдин, образованиейин ва культурайин тереф уьбхру фондну гьар йисан Дагъустандин табиаьтдин ва рюгьнан дакьатар аьгъю ва ишлетмиш апIбан ахтармишарин проектариз кюмек вуди грантар тешкил апIуру. Сач думу фондну тешкил гъап1у конкурсдиъ ИЯЛИ-йин «Дагъустандин халкьарин чIалариинди махъвар» шиклариинди албагнайи бицIидариз вуйи гъварч чапдиан деебтуз гьязур апIувал» проект гъалиб гъабхьну. Проектдин руководитель Ю.М. Мурзазялиев ву. Гьамусяаьтра гьадму проектдиин ляхин давам шула.
Дагъустан Республикайиъ Урусатдин биналу халкьарин чIалар апIру 30-рилан зиина миллетар а. Гъийин йигъаз ихь улихь дийибгънайи месэла гележегдин наслариз Дагъустандин чIалар уьрхювал ва артмиш апIувал ву. ЧIал адруган халкьдин культурара, аьдатарра гъуздар.
«Дагъустандин шагьрариъ республикайин халкьарин чIалариинди хизандиъкьан улхури имдар. Жюрбежюр миллетарикан ибарат вуйи хизанариъ урус чIалниинди улхура. Гьаддиз, Дагъустандин чIалариинди махъварин гъварч гьязур апIувал чарасуз ву, - давам апIура жигьил аьлимди. - Махъвар мелзналан-мелзниина, абайихьан хутларихьна, гудларихьна гъюра. Гьарсаб девриъ думу махъвариз фу-вуш цIийиб хура, амма махъвариъ уж’вална харживал чиб-чпиз аьксиди дийигъура, пис ва дугъривалин кьувватарин арайиъ гьаммишан женг гъябгъюра. Вари махъвариъ пис-чIуру ляхин апIрударин кьувват аьхюб шулу, гьадрарин кюмекниинди дурари инсанариз ва гьяйванатариз зарар хуру. Амма гьаммишан махъварин аьхириъ писвалиин гъалибвал гъадабгъру игит арайиз удучIвуру.
Дагъустандин халкьарин чIалариинди вуйи махъварин гъварчниин лихувал рягьят ляхин дар, диди фольклорин аьгъювалар тIалаб апIура», – къайд гъапIнийи ич сюгьбатнаъ Юнус Муртузялиевди.
Ихь ватанагьлийин регьберваликкди гьязур ап1урайи махъварин гъварчнаъ ИЯЛИ-йин фольклорин отделин гъуллугъчйири уч дапIнайи, илимдин библиотекйириъ, архивариъ айи инсанарин дуланажагъдикан, гьяйванатарикан ва сюгьрин махъвар а. Гьаци вуйиган «Дагъустандин халкьарин чIалариинди вуйи махъвар» проект гизаф миллетар айи юрднан махъварин девлетлу ирс ачмиш апIурайи миржиб китабдикан ибарат вуйи кьиматлу зегьмет ву. Проект китабарин миржиб макетдикан ибарат ву: урус, авар, дарги, гъумугъ, лезги, лак, нугъай, табасаран чIалариинди вуйи «Дагъустан халкьарин чIалариинди вуйи махъвар».
Саб гъварчнаъ 21 махъв, яна зиихъ ктуху гьарсаб халкьдин шу-шубуб махъв а. Гъварчнан кучIвбан гафнаъ махъварикан жикъиди дибикIна. Гьарсаб махъвнахъ рангнан шиклар хъа. Проект бицIидариз, фольклориин, литературайиин, машгъул вуйидариз, этнографариз, вузариъ, мектебарин мялимариз, культурайин хуларин, бицIидарин багъарин, библиотекйирин гъуллугъчйириз ва гьацдар жарадариз ляхниъ ишлетмиш апIуз гизаф маракьлуб ву.
Китабдин чапдиз гьязур дапIнайи проектдихъди таниш гъахьиган, инандирмиш шулу: думу ихь аргъаж шулайи наслиз ужуб савкьат хьибди.
