Табасаран чIалнан лексикологияйин биначи
Табасаран чIалнан грамматика илим жигьатнаан ХХ-пи аьсрин 30-пи йисарихъанмина ахтармиш апIуз хъюгънушра ва лексикайикан сабпи мялуматар П.К. Усларин, А. Диррин, А.Н. Генкойин, Б. Гь-Къ. Ханмягьмадовдин яратмишариъ алахьурашра, сифте вуди ихь чIалнан лексика вари терефариан ахтармиш гъапIу аьлим проф. Велибег Мирзабегович Загьиров гъахьну. Думу 1970-пи йисари лексикайин жюрбежюр месэлйир гьял апIбиин натижалуди лихуз хъюгъну. Жигьил аьлимди иллагьки ихь чIалнан лексикайин вари гъурулуш думу арайиз гъюбан ва ишлетмиш апIбан жигьатариан бегьерлувалиинди ахтармиш гъапIну.
Гьамци В.М. Загьировди 1977 пи йисан чапдиан удубчIву чан «Табасаран чIалнан лексикайин бязи месэлйир» ва 1981-пи йисан удубчIву «Табасаран чIалнан лексика» кIуру маракьлу китабариъ ихь чIалнан лексика арайиз гъюбан ва артмиш хьубан асас рякъярна къайдйир ва гьацира гафар ишлетмиш апIбан тегьерариз лигну - дурарин дестйир тяйин гъапIну. Хъа 1987-пи йисан чапдиан удубчIву «Лезги дестейин чIаларин тарихи лексикология» кIуру маракьлу монографияйиъ ва саб хайлин жара илимдин макьалйириъ дагълу миллетарин арайиъ табасаран чIалну бисурайи йишв, дурарин асул бина, ухшар ва тафавутлу лишнар тяйин апIура.
В.М. Загьировди ихь чIалнан лексикайин гъурулушдиъ асул табасаран гафарин кьадар 75-80% вуйиб ва 20-25% харижи чIалариан дуфнайидар вуйиб тасдикь апIура. Асул табасаран гафарра, чпин нубатнаан, кюгьне деврариан башламиш дапIну, ихь миллет ва Къавкъаздин ухьуз багахьлу жара миллетар арайиз гъюбахъди аьлакьалу вуди, шубуб йишваз пай шула. ЧIаларин сесер, думу сесерин арайиъ шулайи тарихи дигиш`валар, дурар чиб-чпиз тялукь хьувалин хусусиятар ва гьамцдар жара лишнар гьисабназ гъадагъури, дагълу чIаларин цIиб, кьялан ва аьхю дережайин уртахъвал айи дестйир тяйин духьна. Мицдар лишнариз, ухшарвалариз, дигиш`валарин къайдйириз ва башкъавалариз лигну, дагълу чIаларин лексикайин арайиъ уртахъ гафарра тяйин шула.
М. Сводеш кIуру аьлимдин ужуб натижа туврайи мянфяаьтлу методикайиинди, машгьур лингвистар Е.А. Бокаревди, Б.К. Гигинейшвилийи, М.Е. Алексеевди тяйин гъапIганси, гьамусяаьдин дагъустандин миллетар лап кюгьне вахтари саб миллет вуди ва саб чIал апIури гъахьидар ву. 3 агъзур йис ихь эра улубкьайиз, яни хьуд агъзур йис мидиз улихьна, гьамусдин аьлимари «уртахъ дагъустан» ччвур тувнайи тек саб чIал вуди, думуган швнуб-саб йишв`ина пай хьуз хъюгъну.
Табиаьтдин, мяишат гъабхбан, жямяаьтлугъ ва гьамцдар жара шартIар себеб вуди, тарихдиъ му чIалар чпин артмиш`валиъ дигиш шули, хъана пай хьуз хъюгъну. Ухьу ихь дагълу миллетарна чIалар арайиз гъюбан тарихдикан улихь нумрариъ ачухъди дупнайхьа.
Тарихи лингвистикайин гьамцдар къайдйир ва мялуматар гьисабназ гъадагъну ва гьацира чIаларин сесерна, гафарна, морфологияйин жюрйир саб тмунубдихь теври, проф. В. М. Загьировди асул табасаран гафар гьамцдар шубуб дестейиз жара апIура:
- Уртахъ дагъустандин чIаларин лексика:
личI, ччил, ху, курцIил, йиц, цIигь, хвар, гъюр, сул, швеъ, тюркк, кьюл, мяляхъв, хюрч, тIипп, луф, хъютт, чIагъ, ккуккумчIуд, нитI, хашв, сур, дажи, мелз, кьам, ул, иб, ушв, мужри, слиб, кканчч, кIвантI, тIуб, муркул, шиб, агъ «бедро», мухур, таб «сосуд; сухожилие», юкь, юкIв, ликI, кьаркьар, рижв, хяв, шаркI, чIар, шурш, амкI, инчи, сиб «желчный пузырь», ифи, пирп, хярд, мяхъв, мюрх, мукIрукI, вич, нимкъ, тIумутI, нацI, гъюъ «бутень», кьаъ «редька», укI, хар, дукI, заз, кунцI, кIаж, швум, ригъ, амс (амсар), ваз, мархь, миркк, накьв, гъяр, сирин, цIа, кьал «скала», рюкъ, сив, гъанкI (гъанкIар), йишв, сач, чвул, эдей (ТIивак) «отец», дада (дудай), риш, чве, паж, гъваъ, рацц, рягъ (-ин), мурччв, рих (ар), хяхял, гъван, кьул, гур «калитка», чIул «балка», кIур «палочка», хян, ракк, кIан, гим (гюми), йикк, никк, чIвегь, нис, йиччв, ккикк, хинкI, екIв, дуруц, руб, кьяб, хяв, мурсул, хьа, махъв, шил, гучI, хъял, гаш, ху «клятва», ч́иб (чIуб), ниъ, мукь, мучIу, уьру, ккуру, чIилли, жикъи, гергми, ичIи, йирси, учIвру, ицци, меъли, шми, ярхла, марцци, мичIли, саб, кьюб – урчIвуб, узу, уву, учу, учву (ичву), ухьу, му, фу, фуж, учв, итуз, ятуз, рюкъюз, убхуз «вязать, ткать», учIвуз, убгуз, биржуз, аркIуз, урхьуз, ухуз, уьргъюз, аргъуз, урзуз, цIахуз, убхуз, лихуз, йикIуз ваг ь.ж.
- Ухьуз вартIан багахьлу вуйи йицIуб чIалнан уьмуми (уртахъ) лексика. Му жюрейин гафар гьаму йицIуб чIал саб чIал вуди имбу заманайиъ арайиз гъафидар ву. Думу чIалра уьмуми кюгьне-дагъустан чIал пай гъабхьиган жара гъабхьиб ву. Хъасин чан нубатнаан му чIалра пай гъабхьиган, ихь багъри табасаран чIал ва дидихъди ухди-кьанди жара урчIвубсан чIаларра аьмалназ гъафну (дурариканра улихьна тувнайи газатдин макьалайиъ дупнахьа). Табасаран чIал дурарин арайиъ вартIан эвелиъ арайиз гъафи чIаларик кабхъра. Спецлитературайиъ му чIалар лезги дестейин чIалар кIури тяйин дапIна, хъа тарихдиъ бисурайи чан йишваз ва арайиз гъюбан кюгьневализ лигну, му дестейиз, йиз фикриан, лезгина табасаран чIаларин десте пуб дюзди гъюра (Д.Ш.З.).
В. М. Загьировди чан ахтармиш апIувалариъ фонетикайин, морфологияйин ва гьамцдар жара лишнариинди уьмуми лезги дестейик кахьрайи гьамцдар уртахъ гафар тяйин апIура:
люкь, сумаг, мизмиз, битI, кьун, хюни, бугъбугъ, камк, тIипп, датт, гъюд, псинчI, жюнерг, кIалхан, гурдум, кIарч, сарс, ккюл «лопатка» (йирфарин), гуг, гъидикь, бац, жвелержв, кIап «сердцевина косточки», гарагар, джвул «сноп», худ, гъарк, ачIал, урхьар, гал «кора», рук, хьар «ветерок», жил, миж (миж»кивуб), кьал «обрыв», кIакI, хул, гъи, кьюрд, хьад, накь, жилир, джам, су «толокно», ччим, жар, ккум, гъаш, гъул, гъяд, фур, кьут, чIвурд, пIипI, лаз, мурхьул, гван, рягъ, сиф, тIур(-ин), тIибич,тIиришв, убрушв, джахраг, муччвур, кучIал, йишв, йирф, хяд, кIентI, ппатт, мучI, хъварс «домовой», чIвужв, миршв, мас «цена», цIикIв, лизи, бюркью, чIуру, аьхю, гъюдли, ццур, кьутIкьли, зигуз, чIвуркьуз, фири, шуз, хъугъуз, ерхьуз, рагъуз, утIуккуз, дицуз, ухъуз гукIни, уьрхюз, кабхьуз, итIуз ваг ь.ж.
Давам шули ими...
