Профессор Бейдуллагь Ханмягьмадов
Табасаран чIал ахтармиш апIбиин гизаф йисари профессор Бейдуллагь ГьяжиКъурбанович Ханмягьмадов бегьерлуди лихури гъахьну. Дугъу ихь чIалнан жюрбежюр месэлйир дериндиан гьял дапIну, илимдинна савадлувалин хайлин китабар чап гъапIну.
Дурар ччвурнан чIалнан пяр дигиш хьпан (склонениейин) гъурулуш; гафарин ибарйирин, аьдати ва кпикьу предложенйирин синтаксис; табасаран чIалнан методика ва гь.ж. месэлйир ахтармиш апIбаз, орфографияйин ва таржумайин словарар дюзмиш апIбаз бахш дапIна. Б. Ханмягьмадовдин «Табасаран чIалнан синтаксисдиан очеркар» кIуру чIатху ляхин илим жигьатнаан гизаф мяналу вуйиб гъабхьну. Думу саб ихь чIалнан ваъ, хъа имбу багахьлу чIаларинра синтаксисдин гъурулуш ахтармиш апIбаъ яркьу гамар алдагъбаз вафалу гъабхьну, фицики му ляхниъ вари дагъустан чIаларин синтаксисдиз хас вуйи уьмуми месэлйирра гьял дапIну алахьура.
Бейдуллагь Ханмягьмадов 1927- пи йисан Хив райондин (думуган – Кюре округдин) Гъвандикк гъулаъ Гьяжи-Къурбандин хизандиъ бабкан гъахьну. Думу, чан адашдиинди, Кьибла Дагъустандиъ машгьур кентхуда ва райондиъ вартIан девлетлу Гьяжи-Кьуттайин хтул ву, хъа дадайиинди кIуруш – зурба аьлим, тарихчи, философ, шаир ва просветитель, Дагъустандин кьибла ругарин наиб машгьур аьлим Гьясан-Эфенди Алкъадарскийин хтул ву.
Дагъустандин гьюкуматдин педагогвалин университетдин профессор Загьир Загьировди кIваин апIура: «Узу 9 вазлин арайиъ Москвайиъ аьлимарихъдира гъахьунза, кьюб ражну юкьубюкьуб вазлин арайиъ илимдин аьгъювалар за апIру курсариъ Ленинграддиъра гъахьунза, Африкайиъна Турцияйиъ лихурира гъахьунза, амма саб йишваъра Бейдуллагь Гьяжи-Къурбановичсир гьуркIу кас, мицир фагьум-фикир айи аьлим, варибдикан аьгъю, гафнан устад ва учIру мелз айи сюгьбатчи гьич алахъундарзуз. Йиз фикриан, му чан гъудуркьу ижми ччивариланра асиллу ву…»
Хиварин кьялан мектеб ккудубкIу гъабан бай Бейдуллагь 1942-пи йислан ккебгъну, 1945-пи йисазкьан сифте райземотделин статистди (1942-43), хъасин райондин зоотехникди (1943-45) лихури гъахьну. Мектебдиъ имиди аьгъюваларихьна юкIв зигурайи жигьил бай 1945-пи йисан педагогвалин институтдин чIалнанна литературайин аьгъювалар гъадагъуз урхуз кучIвру. 1950-пи йисан филологияйин факултьтет ккудубкIу Бедуллагь Табасаран райондин ТинитI гъулан кьялан мектебдиз урус чIалнанна литературайин мялимди гьаъру, хъа 1952-пи йисан Хив гъулан чав урхури гъахьи кьялан школайиъ мялимди лихуз хъюгъру.
Хъасин Дагъустандин урхувалинна жигьил наслин политикайин министерствойин теклифниинди, 1953-1954-пи йисари Дагъустандин учебно-педагогический издательствойиъ табасаран чIалнан редакторди гъилихну. Амма урус чIалра, багъри табасаран чIалра, лезги ва агъул чIаларра тамамвалиинди аьгъю дугъан юкIв илимдихьна зигуйи, ва му йисари Б. Ханмягьмадов СССР-ин Академия наукдин аспирантурайик кучIвуз гьязурвалариъ гизаф зегьмет гъизигну. КучIну гьеле сабпи йисан дугъу швнуб-саб илимдин макьалйирра гъидикIну.
1958-пи йисан, аспирантура ккудубкIубси, СССР-ин Академия наукдин Институт языкознанияйиъ «Табасаран чIалнан склонениейин гъурулуш лезги ва агъул чIаларин склонениейин гъурулушарихъди теври» - гьамциб ччвур али диссертация хъуркьувалиинди гъюуьбхну. Табасаранарин арайиъ сарпирди илимдин кандидат ччвурназ лайикьлу гъахьи жигьил аьлим 1957-пи йислан 1972- пи йисаз Тахо-Годийин ччвурнахъ хъайи НИИ педагогикайин бабан чIаларин секториъ сифте кIулин гъуллугъчиди (1957-1962 й.) ва ляхниъ учIвну хьуд йислан гьадму институтдин чав лихурайи секторин заведующийди (1963-1072 й.) – уьмуми гьисабариинди 15 йисандин арайиъ лихури гъахьну. 1970-пи йисан СССР-ин Академия наукдин Институт языкознанияйиъ Б. Ханмягьмадовди «Табасаран чIалнан синтаксис темайиан докторвалин диссертация хъуркьувалиинди гъюуьбхну ва гьадму йисан «Табасаран чIалнан синтаксисдиан очеркар» кIуру чIатху китабра чап гъапIну.
Гьамци меркездиъ илимдин гъуллугъчиди лихуз хъюгъю жигьил бай чан ватанагьли вуйи, мектебариз табасаран чIалнан сабпи алфавит ва сабпи букварар дюзмиш гъапIу, жвуван ватандиъ мектебар арццбаъ сарпи организатор гъахьи ва сарпирди урус классикарин эсерар бабан чIалназ таржума дапIну, жвуван ватанагьлийириз савадлувалихьна рякъ ккиву Темирхан Шалбузовдин кьяляхъди дагълу гъул`ан вуйи Бейдуллагь Ханмягьмадов илмарин доктор дережа айи зурба аьлим гъахьну.
1972-1983-пи йисари филологияйин илмарин доктор Б. Гь-Къ. Ханмягьмадов Дагъустандин политехнический институтдиъ урус ва харижи чIаларин кафедрайин заведующийди лихури гъахьну. 1977- пи йисан думу профессор ччвурназ лайикьлу гъахьну. Хъа 1984-пи йисан мартдин вазлилан ккебгъну чан уьмрин аьхиризкьан (1999-пи йис) Дагъустандин илимдин центрин ЧIалнан, литературайин ва искусствойин институтдиъ сифте аьхюну (1984-1986), хъасин ведущий илимдин гъуллугъчиди лихури, табасаран чIал ахтармиш апIуб давам апIури гъахьну.
Бейдуллагь Ханмягьмадов Табасарандиъ гизаф гъудуркьу ччивар ккайи, ужуб мяишатдин эйси ва савадлу тухмиан вуйи. Гъвандккарин гъулан зиихъ агъуларихьнакьан, даргйирихьнакьан гьатIарццнайи сиварин кьадар адрукьан яйлагъариин дугъан аба «Гъвандккарин Кьуттайдин» кьадар адрукьан малкъара дарабгъну гъабхьну. Дугъу чан гъуландариз, ватанагьлийириз хайир-шейирнаъ, жямяаьтлугъ ляхнариъ, машккврариъ чан жумартвалиан кюмекра апIури гъахьну. Гъунши гъуларинра кмиди яшлу касари чпин кIваин апIбариъ гьамусра мидкан ктибтури шулу.
Амма Совет гьюкумат ккебгъу вахтари му хизандиина къурхуллуваларра гъафну: Бейдуллагь Ханмягьмадовдин адаш Гьяжи-Къурбан Хан-Мягьмадов (1877 - 1938 й.), урусатдин офицер вуди, 1937-пи йисан дидисну дустагъ апIуру ва 1938-пи йисан гюлдиз тувру. Ахюну чи Зумруд Ханмягьмадова (1915-2001) чавтIан 12-д йисан бицIи Бейдулагьдиз чира, гьадму вахтна бабра вуди гъахьну.
Гележегдиъ Зумруд Гьяжи-Къурбановнайи табасаран дишагьлийирик сарпирди заан образование гъадабгъну, мектебариъ ва Дербентдин педагогвалин училищейиъ мялимди лихури гъахьну. Дугъу жигьил вахтарин жюбгъюз даршлу гьиссарин ва улуркьу читинваларин тясирнаккди, хъасин шиърарра дикIури гъахьну – 2014-пи йисан Зумруд Ханмягьмадовайин «Йишвур» кIуру поэзияйин гъварч чапдиан удубчIвну.
Аьхюну чве Уьмар (1901– 1976) инженер ва кьюб дявдин (Ватандаш`валин дявдин ва Ватандин Аьхю дявдин) иштиракчи вуйи. Сарсана чве Эседуллагь (1911–1974) табасаран писатель вуйи. Дугъан эсерар ихь багъри литературайин мектебериз вуйи хрестоматйирик алахьури шулу. Бейдуллагь Ханмягьмадовдин хутлар вуйи Кьибла Дагъустандин архитектурайин искусствовед Селим Хан-Мягьмадов ва литературовед Мариэтта Чудакова вари уьлкейиз машгьур аьлимар вуйи.
Б. Гь-Къ. Ханмягьмадовдин риш С. Б. Алкъадарская чан абайин рякъ дибисну гъягъюра. Филологияйин заан пишекарвалин сагьиб Сакинат Бейдуллагьовна Дагъустандин гьюкуматдин медицинайин университетдиъ харижи уьлкйирин студентар гьязур апIру отделениейин заведующаяди лихура. Гьамусяаьт вартIан бегьерлуди лихурайи табасаран шаирарикан сар вуйи, А. С. Пушкиндин «Евгений Онегин» ва Расул Гьямзатовдин «Йиз Дагъустан» ихь чIалназ таржума гъапIу Гюлбика Уьмаровара Бейдулла Ханмягьмадовдин хутларикан ву.
Табасаран чIалнан морфологияйинна синтаксисдин жюрбежюр месэлйир дериндиан ахтармиш апIбахъди сабси, Б. Гь-Къ. Ханмягьмадовди гизаф йисарин арайиъ бабан чIалнан букварар, кьялан ва заан классариз чIалнанна литературайин учебникар, хрестоматйир, педагогвалин училищейиз учебник ва урхбан пособйир, методикайин жюрбежюр улупбар дюзмиш апIури гъахьну. Дугъан «Табасаран чIал. Педучилищейиз вуйи учебник», «Табасаран чIалнан синтаксисдиан очеркар» (1970) ва соавторарихъди вуйи «Табасаран чIалнан методика» (1969) гъира бабан чIалнан мялимарин ва аьлимарин хиларигъ либхури ими.
1958-пи йисан дугъу Гьяжиагъа Нурович Гьяжиевдихъди соавторди «Табасаран чIалнан орфографияйин словарь» дюзмиш дапIну, чапдиан адабгъну. Думу гьацира чан аьхиримжи йисари Ким Темирханович Шалбузовдихъди сабси табасаран чIалнан лексикографияйин зиин лихури гъахьну. Гьамци 2001-пи йисан дурар кьюбриддин соавторвалиинди 25 агъзурихьна гафарин статйир айи «Табасаран чIалнанна урус чIалнан словарь» чапдиан удубчIвну. Гьамусяаьт Ш. З. Дашдемировдин жавабдар редакторвалиинди ва дугъанра соавторвалиинди гьарсаб 50 агъзурихьна гафарин статйир айи кьюб чIатху словарар – «Табасаран чIалнан орфографияйин аьхю словарь» ва «Урус чIалнанна табасаран чIалнан словарь» чапдиан адапIуз гьязур апIура.
Бейдуллагь Ханмягьмадовди гьацира Омар Хайямдин, Низами Гянджевийин, Аьлишер Навоийин ва жара харижи шаирарин эсерар табасаран чIалназ таржума гъапIну. Аьлим кешмиш хьубан кьяляхъ, 2012-пи йисан, «Мюгьюббатнан карван» кIуру дугъу ихь чIалназ илтIикьнайи шиърарин гъварч чапдиан удубчIвну. Филологияйин илмарин доктор, профессор Велибег Мирзабегович Загьировди Бейдуллагь Ханмягьмадовдин уьмрин рякъюз, аьлимдин ахтармиш`валариз ва гафнан устадвализ чан 2016-пи йисан чапдиан удубчIву чIатху китаб бахш дапIна.
Гизаф мяналу, бегье6рлу ва баркаллу уьмур хъапIу Бейдуллагь Гьяжи-Къурбанович Ханмягьмадовдин лайикьлу зегьмет Совет гьюкуматдин ва Урусат Федерацияйин терефнаан «За доблестный труд в годы Великой Отечественной войны 1941-1945 гг.» медализ, «Заслуженный учитель школы ДАССР» (1962) ва «Заслуженный деятель науки РД» (1995) гьюрматлу ччвурариинди лишанламиш дапIна.
Ш.З. ДАШДЕМИРОВ
РАН-ДИН ДФИЦ-ДИН ЧIАЛАРИН, ЛИТЕРАТУРАЙИН ВА ИСКУССТВОЙИН ИНСТИТУТДИН ИЛИМДИН ГЪУЛЛУГЪЧИ
