Табасаран чIал артмиш хьубан асас шартIарикан
Табасаран чIал артмиш хьубан асас шартIарикан
Табасаран чIалназ, вари имбу чIаларизси, чан хусуси литературайин къайдйир а. Дурари, чIалнан жюрбежюр терефар - гафарин гъурулуш, грамматика, сесерин жергйир - цIалцIам апIури, думу вари халкьдиз нумуна шлуганси ккабалгура.
ГьацIар къайдйири чIалнан бикIбанра, мелзналан вуйи улхбанра башкъавалар саб тяйин вуйи гьялнаъди ккабалгура. Дицдар уьмуми къайдйир гафарин гъурулушдиз ва грамматикайиз тялукь ву. Тмуну къайдйир, кIуруш, анжагъ бикIбан чIалназ вая анжагъ мелзналан улхбаз тялукь вуйидар ву.
Анжагъ бикIбан чIалназ тялукь вуйи къайдйир 1962-пи йисан тасдикь дапIнайи «Табасаран чIалнан орфографияйин къайдйирин гъварчнаъ» улупна.
Ихь чIалниинди урхуб-бикIуб ккебгъу садпи йисари дидин орфографияйиъ (дюзди бикIбан къайдйириъ) гизаф нукьсанар, камивалар ади гъахьну. Гьадму гьисабнаан гьятта лап читин дару месэлйириъра кмиди (грамматикайин классар ва жара формйир бикIбаъ улупбаъ, ачухъ дару сесер лабиалламиш хьувал улупбаъ, ихь чIалназтIан хас дару дентолабиалин сесер бикIбаъ улупбаъ, лазим вуйи къайдайиинди графемйир ишлетмиш апIбаъ ва гь.ж.) сабвал, мюгькамвал ади гъабхьундар.
Литературайин табасаран чIалнан орфографияйин садпи къайдйирин гъварч дюзмиш апIруган, глаголиъ грамматикайин классар дигиш шулайивал улупбанди гъахьундайи, яни глаголар классдинна кьадарнан алатар адарди ишлетмиш апIуйи. Амма кьандиси, 1952-пи йисан кIули гъубшу ва Дагъустандин литературайин чIалар къайдайиккна хубаз бахш дапIнайи илимдин конференцияйиин глаголин гафариъ грамматикайин класс ва субъектдиъна объектдиъ кьадар тялукь вуйи алатариинди улупуб, хъа Орфографияйин гъварчнаъ классдинна кьадарнан дигиш шулайи алатар жара апIуб литературайин къайда вуди кьабул апIбан къарар адагънийи.
«1952-пи йисандин орфографияйин конференцияйин кьяляхъ глаголариъ объектдинна субъектдин классар улупуб литературайин къайда гъабхьнийи, - кIваин апIура Ким Темирханович Шалбузовди. – Мициб къарар кьабул апIбан себеб гьадму гъабхьнийики, табасаран чIалнан аьхюну пай нугъатариъ глагол грамматикайин классаризра дигиш шула. Му месэлайин гьякьнаан литературайин чIал дидин бина вуйи нугъатнан къайдайихьан тафавутлу вуди гъабхьнийи»*.
Мушваъ дупну ккундуки, литературайин табасаран чIалнан бина вуди кьабул дапIнайи нитIрихъарин диалектдиъ (Зюрдягъ, Зильдикк, ЧIвалакк, ЧIириъ, Мажвглиин, Ягълиъ, Заан Яракк, Асккан Яракк, НичIрас, ТIюрягъ, Гъуярик гъуларин улхбариъ) глаголариъ грамматикайин классар ва кьадар дигиш шулайивал тялукь вуйи алатариинди ачухъди улупура; классар дигиш даршулайиб анжагъ вартIан кьибла терефнаъ айи ва грамматикайин классар амдру лезги чIалнан тясирнакк ккабхънайи дирчва мягьялин саб нугъат ву (Хив, Хриччв, Лака гъуларин улхбар).
1930 – 1962 йисари ишлетмиш апIури гъабхьи Орфографияйин гъварчнан нукьсан вуди гьацира, душваъ гафар кьюб жюрейиинди дикIурайи дюшюшар къайдайиккна духну ккудукIну адрувалра улупуз шулу. Му месэла гьял апIбан читинвалин себеб орфографияйин къайдйир тяйин апIбаъ фонетикайин принцип (сесеринна гьярфарин элбеэл тялукьбал) асасуб вуди гьисаб апIури хьувал вуйи. Гьаз гъапиш:
сабпиб, 60-ихьнакьан сесер айи табасаран чIалнан жа-жара нугъатариъ кIул`инди вуйи гафарин гъурулушдиъ айи сесерин кьадар ва хасият сабсиб дар; кьюбпиб, этег мягьялиъ ачухъ сесерин ери азербайжан чIалнан тясирнаккди дигиш дубхьна, ТIаттил ва багахь гъуларин улхбариъ бязи дентолабиал сесер ери жигьатнаан имбу улхбарин-нугъатарин сесерихьан фаркьлуди ву:
дада – деде
ккипуз – ккюпюз
бажи – бижи ваг ь.ж.;
шубубпиб, мициб аьгьвалатну жа-жара мягьяларин фаркьлувал айи нугъатарин вакилариз фонетикайин принципдиинди литературайин чIалнан бикIбан саб къайда уьбхюз манигъвалар ва читинвалар арайиз хура.
Табасаран чIал рягьятди тяйин шулайи ва ачухъди рякъюрайи морфологияйин жергйир ва дурар улупру алатар айи чIал ву: мушваъ гьарсаб грамматикайин категорияйиз чан хусуси алатар а: ччвурнан чIалнан паярин падеждин ва кьадарнан аьхирар, глаголин превербарна кас улупру аьхирар ва грамматикайин классарин инфиксар ва хъана жарадар. Орфография ужуб къайдайиккна хубан месэлайиъ, бикIбан рягьятваларизси, мелзналан улбаъ духьну ккуни гъулайваларизра фикир тувну ккунду.
Гьаддиз 1962-пи йисан тасдикь дапIнайи «Табасаран чIалнан орфографияйин къайдйирин гъварчнаъ» фонетикайинра, фонологияйинра, морфологияйинра принципар комплексно гьисабназ гъадагъури, ихь чIалнан орфография айибтIан лап ужуб къайдайиз гъабхнийи. Мидин кьяляхъ сарун вари нугъатарин-улхбарин вакилариз чIалнан литературайин къайдйир уьрхюз саб артухъ читинвалар алахьури амдар, орфографияйин къайдйир гъавриъ ахърудар ва улхбаъра, бикIбаъра рягьятди уьрхрудар гъахьну. 1962-пи йисан табасаран чIалнан къайдйирин гъварчнаъ тIау дигиш`вал ихь халкьдин жямяаьтлугъ уьмриъ ва гележегдиъ гизаф мяналудар ва лазим вуди вахтниинди кьабул гъапIдар гъахьну.
1962-пи йисан орфографияйин къайдйир дюз ва рягьят алаувал (унификация) фукьан хайирлуб ва мяналуб гъабхьнушра, ихь чIалнаъ айи саб бязи читин месэлйир гьял апIуз бегьемди удукьундайи. Хъа дицдар бикIбан къайдйирин сабвал адру месэлйири чIалнан орфография лазим вуйи дережайиъди уьбхюз манигъ`валар яратмиш апIуру, яни къайдйирин мюгькамвал кам апIури, инсан фици вушра бикIуз ккун хьувалихьна хуру ва, мидихъди сабси, чIал апIрудар ва мектебариъна вузариъ урхурайидар аьжуз апIру гьюжатарихьнара хури шулу.
Мидихъди сабси ихь алфавитдиъ лазим вуйи кьадарнаъди, хъа ачухъди кIуруш – гьарсаб кIул`инди вуйи сесназ (сесерин вариантариз ваъ!) чан хусуси гьярф тяйин дапIну адрували (г – гг, ж – дж, з – дз), табасаран алфавидиъ бикIбаъ ишлетмиш апIурайи вари гьярфар улупну адрувалиан аьхиримжи йисари чIалнан сяняаьткраринна кмиди мелзналан улхбанра, бикIбанра къайдйириъ гъалатIарна камивалар арайиз гъюра:
ужуб - дюзди: уджуб
жюре - дюзди: джюре
баччи - дюзди баджи
иччири (диал) - дюзди: иджири (диал)
Дентолабиал сесер улупурайи гьярфар ишлетмиш апIбан гъалатIарикан улхурукьан дархьа.
Мициб аьгьвалатнан чIалназ вуйи хатIавал иллагьки чIал либхувал, чIалнан вазифйир ва чIалнан эгьемият йислан-йисаз зяиф хьувалиъ ачухъди рябкъюра.
Йиз фикриан, чIал уьхювалин ва думу артмиш хьувалин шубуш уьмуми ва асас шартIар жара ккунду:
1. ЧIал ибариз ебхьувал, гафарин сесерин гъурулуш аннамиш апIувал;
2. ЧIал чIиви апIувал, улхбаъ сесер мелзналан адаувалин тажруба;
3. ЧIал бикIбаъ аннамиш апIувал, гафар дюзди хъитIри бикIавалин ва дибикIнайиб урхбан тажруба.
Мурарикан сабдинкьа гьудрубкIувал вая зяифвал гъабхьиш, гележегдиъ чIал ужуб саягъниинди уьбхюз хьибдар.
Агъзрар йисариинди ихь халкьдиан, багъри чIал дюуьбхну, ухьухьна рубкьуз удукьну. Ав, думуган ихь чIалназ гъирагъдилан шулайи тясир думукьан аьхюб дайи.
Хъа чIалназси, халкьдин дуланажагъдизра, жямяаьтлугъдин арайиъ жвуван йишв аннамиш апIувализра, гьарсари кIул`инди чан хизандиъ, халкьдин арайиъ ва уьлкейиъ жвуван метлеблувал аннамиш апIувалиъра, технологйир артмиш хьувалин ва заманайин дигиш`валари дебккуз ва кьяляхъ апIуз даршлу тясир тувра.
Саб наслин уьмрин арайиъ ихь чIалнан мюгькамвалра, либхувалра, дидин литературайин къайдйир уьрхювалра зяиф шулайиб ва, бабан чIал гъибну, бицIидарра кмиди урус чIалниина улдучIвурайиб гъи ачухъди рябкъюрахьуз.
Дюн`яйиъ йирхьуд агъзурихьнакьан айи чIаларин аьхюну пай гъийин технологйиринна глобализацйирин заманайиъ гьамциб аьжуз гьялнаъ ахьна. Аьлимари тяйин дапIнайиганси, миллионтIан цIиб вакилар айи чIалар йислан-йисаз зяиф хьувалихъна ва зат амдарди дургувалихъна гъюра.
Тяжуб шлу ляхин гьадму вуки, жилилан дурграйи гьяйванатарин ва ничхрарин видарин кьадартIан, зат амдарди дурграйи миллетаринна чIаларин кьадар гизаф артухъ дубхьна. Амма, гьяйифки, аьгьвалат цIибди вушра ужуб терефнахъинди илтIибкIуз дакьатарра, мумкинваларра хлиъ айи гьюмдрари чIалар уьрхюз туврайи фикир ва дакьатар, гьяйванатар уьрхювализ туврайидартIан, швнуб-саб ражари цIиб ву.
Бабан чIал чIивиди либхувал зяиф шулайи мициб аьгьвалатнаъ чIал ва дидин девлетлувал дибикIну, архивдиъси, уьбхювалин эгьемият зиина шула. Заманйирин фицдар дюшюшар гъахьишра, жара миллетарин вакиларизра кмиди аьгъдру чIал дубгъуз, хъа аьгъюдариз думу адабшвуз китабарина словарари аьхю роль уйнамиш апIиди. Гьаддиз Урусатдин академияйин Дагъустандин федералин ахтармиш`валарин Центрин гъурулушдиъ айи ЧIалнан, литературайин ва искусствойин институтдиъ урхуб-бикIуб айи чIаларинра, урхуб-бикIуб адру чIаларинра жюрбежюр словарар (орфографияйин, диалектологияйин, терминологияйин, таржумайин, синонимарин, отраслевой лексикайин, фитонимарин ваг ь.ж.) ярятмиш апIуб ляхник кипна.
