Халкьдин кьисмат чIалнаъ рябкъюра
Халкьдин кьисмат чIалнаъ рябкъюра
Табасаран чIал ихь табасаран халкьдин миллетвал тяйин апIурайи алат ву. Ихь чIал кIул`инди чазтIан хас дару фонетикайинна морфологияйин башкъавалариинди тафавутлу шула. Мицдар лишнарик дентолабиал сесер, падежарин девлетлу гъурулуш, ярхи жергейин агглютинация (ччивран кьяляхъ грамматикайин мяна туврайи аффиксар саб-сабдихъди хъитIри гъюб ва гь.ж. кахьра.
Табасаран чIал гъибла ва кафари – гьаму кьюб диалектдикан ибарат ву. Бязи аьлимари шубубпи диалектра жара апIура (этегарин). Табасаран литературайин чIал гъибла диалектдиин асасламиш дубхьна, гьацира мяишатдиъ гаф-чIал апIру швнуб-саб улхбан жюрйир – нугъатар - жара шула.
Чав арайиз гъюбаъ ва дидхъанмина артмиш хьпаъ табасаран чIал ихь халкьдин тарихдиъ хайлин гьядисйирихъри аьлакьалу ву, гьадму гьисабнаан диалектариз жара хьуб, жара чIалариан гафар гъюб... Аьлимарин гьисабариинди, гьамусяаьт дюн`яйиъ 6000-ихьна чIалар а, амма дурарикан чаз жара чIалариан гафар дахил духьну адруб сабра адар. Ихь чIалназра аьраб, тюрк, фарси, урус чIалариан хайлин гафар ва интернационализмйир дуфна. Дицдар гафар, варжар йисарин арайиъ ихь чIалнан фонетикайинна грамматикайин вари лишнар кьабул дапIну, тамамвалиинди ихь чIалнан хусусиятариз табигъ духьна. Дурарикан аьхюну пай гафар табасаранари жара чIалариан дуфнайидарси гьисскьан апIури имдар.
Улихьдин вахтарихъанмина ихь халкьди чан багъри ругар, бабан чIал, инсандин уьмур, яшайишдин шартIар, хъа мурарихъди сабси: дин-ислам, иман, гъибадат ва Аллагьдихьна ккунивал – мурар вари вартIан мяналуди ва заанди дерккну гъахьну. Дурарин юкIвар ижми имандихъди, гъибадат апIбиинди, Аллагьдихьна ва ватандихьна вуйи ккунивалиинди марцц шули гъахьну. Аллагьди чпиз тувнайи йигъарин гъадри ади, дурар аьхю аьшкьниинди жямяаьтдиз хайир кайи ужувлан ляхнарихъди арцIри гъахьну. Гьарсаб гъулаъ мистар, мистарихъ вуйи мектебарна медресйир, гимихьишвар, тухмарин накьвар, гъаргъу штун кIулар, гадар апIру раццар ва хусуси аьдатар, рякъяр-ражар ади гъахьну. Ислам дин табасаранариз ялгъуз саб дин вуди гъабхьну ва гьамусра гьаци ими. Тарихдин аьлимарин фикрариинди, ислам табасаранарин арайиъ VII-VIII аьсрариъ рабгъуз хъюгъну. Ислам диндиъ улупнайиганси, дурари гъудгнар апIури, Кьур`ан урхури, аятарин мяна халкьдихьна марцциди рубкьури, жямяаьтдиз хайирлу ляхнар апIури, инсанарин арайиъ сабвал уьбхюри гъахьну. Дурарин рюгьяр аьшкьламиш апIруб - Мугьяммад пайгъамбарин сунна вуйи, уьмрин мяна ва чирагъ вуди - Гирами Кьур`ан ва юкIвар мани апIрубра - Аллагьу Тяаьлайиина иман дубхну хъугъувал вуйи. Жвуван халкьдихъанди, дурарин дирбаш вакиларихъанди дамах апIру ужуб тербия ва аькьюл дурари чпин насларизра туври гъахьну.
Тарихи илмарин аьлимари чпин китабариъ улупурайиси, аьраб чIалниинди вуйи савадлувал Табасарандиъ Х-ХI аьсрариан ккебгъну, рабгъуз хъюгъну. ГъуштIларин гъулаъ Гъурбнан бай Рамазанди чан бикIбариъ ХIV-ХVII аьсрариъ Табасарандиъ гъахьи гьядисйир кудухна.
1331-пи йисан Табасарандиан вуйи Мугьяммад аль-Курихийи аьраб чIалнан словарь кибикIну. Думу вахтари чапдиан адапIру мумкинвалар адрувалиан Кьур`ан ва жара китабар кидикIури, рагъури гъахьну.
Заан Яракк ХVI-пи аьсрин эвелиъ кибикIнайи аьраб чIалнан толковый словарь дибихъна. Ругжарин Кавха Ражабдин хайлин бикIбариъ географияйиан, математикайиан, астрономияйиан, риторикайиан мялуматар тувра.
Зюрдгъярин Рабадандин бай Гьясанди Саадийин «Гюлистан» кIуру поэма тюрк чIалназ илтIибкIну. Хъа дугъан бай Гьяжи-Мугьяммадди 1708-пи йисан математикайиан, географияйиан, астрономияйиан ва жара илмариан хайлин китабар ктикIну. Мурарин китабарин кIажарик ихь халкьдин тарихдиъ сабпи ражари вуди табасаран чIалниинди бикIбар гъидихъну. Чпин бикIбариъ мурари аьжам ишлетмиш дапIнайи.
Гьяжи-Мугьяммадди чав ктикIу китабариъ гизаф мяналу тарихи гьядисйир, филологияйиан, этнографияйиан ва гьацира ариш-вериш апIрударин рякъярикан хайлин мялуматар ачухъ апIура. Гьамци табасаранарин арайиъ улихь вахтарихъанмина хайлин аьлимар, савадлувал рабгърудар, мистарин багахь мектебарна медресйир гизаф ади гъахьну.
Табасаранари жвуван багъри чIалниинди, аьраб ва азербайжан чIалариинди цIидар китабар гъидикIундар. Гьелбетда, дурари чпин чIалнаъ, улхбаъ ва бикIбариъ думу вахтарин прогресс вуйи жара чIалариан вуйи понятйир, терминар ва аьдати гафарра ишлетмиш апIури гъахьну. Советарин гьюкмин гъуллугъчйири чпин аьгъдрувалиан, тарихдиз бакар шлуб аннамиш дарапIди, хайлин дицдар китабар, бикIбар цIа кипри, чIяргъюри, терг гъапIну. Халкьдин арайиъ дин-исламдин аьгъювалар рагъури гъахьи касар варжар-агъзрариинди гъахьнийи, хъа ухьухьна гъурукьдар анжагъ сакьюдар аьлимарин ччвурар ва дурарин бикIбар ву, гьадрарра кьанди вуйи заманйириндар. Ухьу дурарин ирс аьхю гьюрматниинди ва дикъатлуди уьбхюри, тамамди ахтармиш дапIну ккунду. Дурари дикIури гъаши китабари, эсерари, исламдиканси, багъри халкьдин тарихдиканра, чIалнаканра аьгъювалар рагъури гъахьнийи. Думу вахтари цIийи понятйириинди, терминариинди абцIри, табасаран чIал артмиш ва цIалцIам апIбаъра дурарин бикIбарин эгьемият аьхюб вуди гъабхьну.
Зиихъ дибикIнайибдиан ачухъ шулайиганси, асул табасаран гафарихъди сатIиди ихь чIалнан лексикайин фонд арайиз хуз жара чIалариан дуфнайи гафарира саб кьадар роль уйнамиш апIура. Эдат вуди, мяишат, илим, чапхунчивалар ва гь.ж. улихь хьайи, кьадар жигьатнаанра гизаф айи халкьари, улихь вахтарира, гьамусра, дурартIан цIиб айи халкьарин чIалназ ва медениятдиз тясир тувра. Гьамци жара диб ккайи, жара культурайин халкьарихьан ухьуз мялум шулайи цIийи мутмйир-шейарихъди, понятйирихъди дурар улупурайи гафарра чIалназ гъюра. Халкьарин жюрбежюр аьлакьйир ва цифровой технологйириъ улхбан коммуникация лап гъати духьнайи гъидин заманайиъ му процесс ачухъди рябкъюра.
Мициб аьгьвалатнаъ багъри чIал уьбхбаъ ва думу артмиш хьубаъ ихтиятвал апIуб лазим ву. Саб терефнаан, жара чIалнаан гъюрайи гьарсаб гафну асул табасаран лексикайин удельный гъагъ пучIу апIури, чIал зяиф хьубаз ял апIура. Тмуну терефнаан, гъидин аьхю гьяракатниинди цIийи мутмйир-шей`ар арайиз гъюрайи заманайиъ дурар улупурайи гафар жара чIалариан гъададагъди гъитузра шуладар. Илим ва технологйир жигьатнаан ихь халкь улихь ва кIакIнаъ айиш, гьадму цIийи гафар ихь бабан чIалнан дакьатариинди арайиз гъюйи ва, цIийи изобретенйирихъди сабси, дурарин ччвурар вуйи ихь гафарра жара чIалариз экспортировать шуйи.
Мициб аьгьвалатнаъ бабан чIал аьхю тясирнакк ккадрабхъди уьбхбан бадали, сабпи нубатнаан дапIну ккуниб, зурба мяна айиб, йиз фикриан, гьадму вуки, ихь халкьдин тарихи хусусивалар (мяишат, аьдатар, меденият…), ихь табасаран халкьдин миллетвалин фагьум аьмалназ дубхнайи чIал, жюрбежюр понятйир, терминар ва аьдати вари гафар ухьхьан ихь гъюрайи насларихьна тамамвалиинди рукьуз удукьури духьну ккунду. Мушваъ ихь чIалназ тамамди табигъ духьнайи ва ихь асул табасаран гафарихьан тафавутлу апIузкьан даршулайи саб хайлин улихьдин заимствованйири ихь чIал уьбхбаз кюмектIан апIурадар. Хъа эгер ухьлан асиллу дарди, гьаму заманайин дигиш`валарин тясирнаккди чIал объективно зяиф шулайивалихъди сабси, ухьу ихь чIалнан ревизия апIури, чIалнан литературайин къайдйирик ктукьури, сарун ихьдарси аннамиш апIурайи заимствованйир ихь хилариинди чIалнаан гатIахьури гъахьиш - миди гьацира зяиф шулайи чIал зяйифтIан апIидар!
Мидихъди сабси дупну ккундуки, эгер диалектариъ, нугъатариъкьан, асул табасаран гаф ади, хъа литературайин чIалнаъ заимствование ишлетмиш апIуб къайда дубхьнаш, чарасуз вуди художественный эсерариъра, публицистикайиъра, ихь улхбаъра, за ккюбхну, дицдар заимствованйирин ерина асул табасаран гафар ишлетмиш апIуб литературайин къайда дубхьну ккунду.
Советарин гьюкум гъабхьихъанмина, табасаран чIалнан вазифйир эвелиан артухъ духьну (мектебариъ дарсар, художествойин эсерар, радио- ва телепередачйир, театр), хъа аьхиримжи 20-30 йисандин арайиъ кьюб чIал либхуб (двуязычие – бабан ва урус), харижи уьлкйирин медениятдихьна зигуб, гъулариан удучIвну гъягъюб, глобализация ва гь.ж. себеб вуди, ихь халкьдин фагьумра, менталитетра, дидихъди сабси багъри чIалра чIур апIру тясирнакк ккабхъну, лап аьхю хатIавалар арайиз дуфна. Мициб аьгьвалатнаъ, эгер жвуван багъри халкь, бабан чIал уьбхюри гъибтну ккундуш, варихалкьдин милли рюгь, уягъ`вал, жвуван миллетвал бадали вуйи аннамиш`вал заан дережайиз адапIуб чарасуз вуди дугъубжвна. Мушваъ интеллигенцияйиси, йиз фикриан, гьаму ляхниз кюмек шлу ужудар шартIар яратмиш дапIну ккуни ва апIуз удукьру гьюкмин гъуллугъчйирира хъана аьхю роль уйнамиш дапIну ккунду.
Аьхиримжи вахтари ихь халкьдин жигьиларинна интеллигенцияйин арайиъ миллетвалин аннамиш`вал гъати хьуз хъюгънайибдиин шад вухьа. 2018-пи йисан РАН-дин ДНЦ-йин ЧIалнан, литературайин ва искусствойин институтдин иштиракниинди «Ас-алам» газатди Хючна гъулан клуб абцIну гъубху чIалназна медениятдиз бахш вуйи серенжем (25.04.2018), мурарихъди агъсакъларин жямяаьтлугъ тешкилатра хъади, районариан, шагьрариан дуфну, 4 агъзурихьна инсанар иштирак гъахьи, Духовный центриъ кIули гъубшу, бабан чIалназ, тарихдиз ва медениятдиз бахш дапIнайи табасаранарин форум (12.09.2021), Табасаран райондин 90 йисаз бахш вуйи серенжемар (август, 2019), ихь интеллигенцияйин кюмекра ади «Табасарандин нурар» газатди тешкил дапIну, меркездиъ кIули гъушу бабан чIалнан Тотальный диктант (16.05.2019), Этнографияйин диктант (13.11.2021), газатдин 90 йисаз бахш вуйи серенжем, гьарйисан гъахурайи мавлидаринна ифтарарин мажлисар, аьхю хъуркьувалариинди кIули гъягъюрайи Табасаран театрин спектаклйир, шаду мяракйир – мурар, дугъриданна, ихь халкьдин ва табасаран чIалнан аьхю машкврар гьисаб шула.
Гьамусяаьт табасаранарин региональный культурный автономия, дидин филиалар ва «Табасаранар» кIуру чIал уьбхюз ва артмиш апIуз вуйи фонд ляхник кипна. Мидихъди сабси ихь районарин, шагьрарин кIулиъ айидариз, Дагъустандин Халкьдин Собраниейин депутатариз, дилавар ксариз, ихь республикайин аьлимариз, диндинна жямяаьтлугъ тешкилатарин регьбрариз, уьмрин дигиш`валарин кIакIнаъ айи жигьилариз багъри халкьдин кьисматнак, улихь дийигънайи месэлйир гьял апIбак жвуван мяналу пай кивру мумкинвалар гизаф а. Му ляхниз гьюкуматдин терефнаан законодательный бинара, дакьатарра ишлетмиш апIуз мумкинвалар тувра. Ляхин алиб гьарури, жвуван буржи ва айи мумкинвалар, жавабдарвал гьисс апIури, намусниинди, ляхнин кIул аьгъяди ишлетмиш апIуб, жвуван багъри юрдарихьна, багъри халкьдихьна ва бабан чIалнахьна вуйи ккунивал гьисс апIури хьуб ву.
