Жвуми йигъан инсанарикан ктучIвру шубуб гъалатI
Жвуми йигъ мусурмнарин гьар гьяфтайи шулайи машквар ву. Жвуми йигъан гъапIу гьарсаб ужувлан ляхнихъан имбу йигъари гъапIубдинтIан артухъ саваб а. Гьаци вуйиган, му йигъан артухъси ибадат ва ужувлан ляхнар апIуз чалишмиш духьну ккунду.
Хъа му йигъан мусурмнари апIру асас ибадат жвумийин гъудган ву. Гьарсар мусурман жили касдиина жвумийин гъудган фарз ву, эгер дугъан шариаьтдиъ улупнайи себеб адарш. Жвумийин гъудгниз мусурмнар мистаз уч шулу, Аллагь ﷻ кIваин апIуру, чиб-чпихъди гъардаш’валин аьлакьйир ижми апIуру. Думу Аллагьу Тааьлайи жилариин илипнайи фарз ву, ва саб себебра адарди жвумийин гъудган ккадапIуз хай шулдар.
Абу Аль-Джада Аз-Замрийи Пайгъамбарин ﷺ гафар хура:
«Фуну касди шубуб жвумийин гъудган себеб адарди ккадапIиш, Аллагьу Тааьлайи дицир касдин кIваин печать йивур» (Имам Аьгьмад, 15498; Абу Дауд, 1052; Тирмизи, 500; Ибн Мажагь, 1125).
Усама ибн Зайдди Пайгъамбарин ﷺ гафар хура:
«Фуну касди, саб себебра адарди, шубуб жвуми ккадаиш, думу мунафикьарин жергйириъ дикIиди». (ТIабарани, «АльМу’джам аль-Кабир», 422)
Гьаци вуйиган, вари мусурман жилижвувари му ляхниз дикъат фикир тувну ккунду. Вахт ккимиди мистаз гъягъюри, жвумийин гъудгниз марцци палат алабхьну, утканди, жвумий йигъандин эдебарра тамам апIури духьну ккун. Му йигъан фицдар ляхнариз фикир тутрувди гъибтра ва фицдар гъалатIар апIуб мумкин ву? Му йигъан гизаф гъалатIар хьуз мумкин ву. Дурарикан бязидар магьа кIваин апIурача.
1. Рякъюъ учIвуб (сефериъ учIвуб).
Мусурман касди жвуми йигъ ибадат апIури адапIну ккунду, гьаци вуйиган му йигъ рякъюъ учIвуз думукьан ужу дар. Жвумийин гъудган фарз али касдиз рякъюъ учIвуз хай шулдар, эгер дугъаз чахьан рякъюъ саб йишваъ гъудган апIуз якьинди мумкинвал айиб аьгъдарш. Имам ан-Нававийи чан «Мингьаж ат-ТIалибин» китабдиъ гьамци дибикIна:
«Шлиин жвумийин гъудган фарз алди вуш, дугъаз жвумийин гъудган хьайиз рякъюъ учIвуз хай шулдар, эгер дугъаз чав гъягъюрайи рякъюъ гъудган апIуз мумкинвал адарш». Аьлимари жвуми йишванра рякъюъ учIвуб ужу дар кIура. Шафии мазгьабдин адлу аьлим ХатIиб Аш-Ширбинийи чан «Мугъни аль-мугьтаж» китабдиъ, имам Нававийин гафариз мяна туври, гьамци дибикIна:
«Жвуми йишванра рякъюъ учIвуб ужи дар (карагьат), гьамци дупна Аль-Мугьиббу ат-ТIабарийи чан «Шаргь ат-Танбигь» китабдиъ Абу Ас-Сайфди. Гьацира имам Гъазалийи чан «Аль-Ихья» китабдиъ дупна: «Жвуми йишван рякъюъ учIву касдихъан малаикари чIуру дюаь апIуру».
2. Экбер тувхъан дюн’яйин ляхнарихъ хьуб.
Жвумийин гъудган фарз вуйи касдиз муэдзинди кьюбпи экбер тувбан кьяляхъ ариш-вериш апIуб вая дюн`яйин жара ляхнарихъ хьуб гьярам ву. Аллагьу Тааьлайи гирами Каламдиъ дупна: (мяна):
«Эй Аллагьдихъ ва Дугъан Пайгъамбарихъ хъугънайидар! Учвуз экбер гъеебхьган, учвуз гьар гьяфтайин жвуми йигъандин гъудгниз теклиф апIруган, гьялак йихьай Аллагь ﷻ кIваин апIуз, ва ариш-вериш гъибтай». («Сафват ат-Тафасир», сура Аль-Джума, 62:9) Гьаму аятдиан аьгъю шулуки, жвуми йигъан экбрин кьяляхъ ариш-вериш апIувал, дюн’яйин имбу ляхнарихъ хьувал гъадагъа дапIна. Амма жвумийин гъудгниз шлубкьан ухди дуфну ккунду.
Жвуми йигъан фукьан ухди инсан мистаз гъафиш, ари гьадмукьан артухъ савабра а. Хъа кьюбпи экбер тувхъанмина жвумийин гъудган фарз али касдиз вари дюн’яйин ляхнарихъ хьувал гьярам ву. Амма гьярам вушра, му вахтна гъапIу ариш-веришдин йикьрар гьякьикьи вуди шула. Имам ан-Нававийи чан «Мингьаж ат-ТIалибин» китабдиъ дибикIна: «Жвумийин гъудган апIувал фарз вуйи касдиз чав жвумийин гъудгнихьан ярхла хьуз себеб шлу вари ляхнар тамам апIуб гьярам ву. Мурар вари гьярам шула муэдзинди кьюбпи экбер тувбан кьяляхъ. Хъа эгер шликIа думу вахтна фукIа масу тувиш, гьярамвализ дилигди, дурарин ариш-вериш гьякьикьи вуйиб шула…».
3. ХутIба урхру вахтна гафар апIувал
Жвуми йигъандин гизафси алахьру гъалатIарикан шула мистаъ гафар апIувалра. Хусуси вуди фикир тувну ккунду имамди хутIба урхурайи вахтна. Думу вахтна гафар апIбахьан гьадмукьан ихтият духьтну ккундуки, гьеле уву сариз ккебехъ пуз ккун гъабхьиган, явашдикьан «ккебехъ», «сесер мапIан» пузкьан хай шулдар. Думу вахтна сесниинди дарди, хилариинди улупбиинди ишара дапIну ккунду. Абу Гьурайрайи Пайгъамбарин ﷺ гафар хура:
«Эгер хутIбайин вахтна уву яв багахь хьайидариз явашди вушра «Хъебехъ» гъапиш, уву фукIа ужуб даруб гъапIурси шула» (Бухари, 934; Муслим, 851; Ибн Мажагь, 1110).
Пайгъамбарин ﷺ гьаму гафариан гъаври шулаки, гьеле тмуну касдиз ккебехъ гъапиганра кмиди фици шулаш. Гьаддиз гизаф аьлимари, хутIба урхру вахтна гафар апIуб гьярам ву, гъапну. Хъа Шафии мазгьабдин асас гафниинди думу ляхниъ гьярам вуйиб адар. Имам ан-Нававийи чан «Мингьаж ат-ТIалибин» китабдиъ дибикIна:
«Имам Шафиийин цIийи гафниинди (жадид) гафар апIуб гьярам дар. Амма гафар дарапIди хутIбайихъ хъпехъуб ужу ву».
Гьаддиз жвумийин гъудгниз гъафи кас, жарабдиина гьич сабдиинара фикир алдадапIди ва гафарчIаларра дарапIди, дикъатниинди имамди урхурайи хутIбайихъ хъебехъну ккунду. Жвумийин гъудган гьяфтайи саб ражари алабхъурайиб ву, мидиз дикъат фикир тувну ккунду. Гъит Аллагьу Тааьла ухьуз варидариз кюмек ишри!
МУСЛИМ АЬБДУЛАЕВ
