Фуну вушра касдихьан Кьур’андиз мяна тувуз шулин?

Фуну вушра касдихьан Кьур’андиз мяна тувуз шулин?

Гьяйифки, аьхиримжи вахтари диндин саб жюрейинра аьгъювалар адру агьлари гирами Каламдиз мяна туври, аятарин мяна улупури шулу, гьаддихъди сабси фуну суал тувишра, чан кIулин маариъ гьаддиз жавабра абгуру. Жаваб тувруган, дишлади аятарра хуру.

Му ксарин чпи дюз вуча кlури хиял ву, ва дурари гьаци инсанариз кюмек апlурача кlурахьиди. Амма гьяйифки, дици дар, думу «аьгъячуз» кlурудари чпизра хабар адарди ва саспи дюшюшариъ дюзди дардира жавабар тувру – магьа гьаци инсанар улдугуз гъитра. Ихь темайикан улхайиз, сабпи нубатнаан, инсанариз гирами Кьур’андиз мяна тувру кас фицир духьну ккундуш ва дугъахьна вуйи фицдар шартlар тIалаб апIураш, ктибтидихьа. Аьгъю апlинайки, Кьур’ан айиайибси, гьярф-гьярфди таржума апlруб дар. Дидиз мяна тувну ккунду, хъа мяна ачухъра дапlну ккунду, гьаз гъапиш думу Аллагьу Тааьлайин Калам ву. Вари инсанар хъюгъишра, гирами Каламдин саб суракьан гьаму улупнайи къайдайиинди тикмиш апlуз шлуб дар.

Кьур’андин заанвал

Аллагьу Тааьлайи гирами Каламдиъ дупна (мяна): «Эгер Учу Ихь лукlрахьна Мугьяммад пайгъамбарихьна гьапlу Кьур’андин гьякьвалин ичв шаквал аш, гьаму Каламдиъ улупнайи къайдайиинди, утканди сабкьан сура аьбкъинай…» («Сафват ат-тафасир», сура Аль-Бакьара, 2:23)

Кьур’андин хусусиваларикан саб гьадму вуки, саб аятдиъ чиб-чпиз къаршу дару йицlубдихьнакьан мянйир ади хьуз мумкин ву. Гьацира Каламдин чlалнан хусусиваларикан гьадму вуки, душваъ айи гафарира жюрбежюр мянйир тувра. Гирами Каламдин сабсана хусусивал гьадму вуки, душваъ саспи бикlбар Пайгъамбари r мяна тувну ккунидар ву, дици дарш душваъ жара мяна хьуз мумкин ву. Пайгъамбар r инсанариз аятарин мяна тувру варитlан аьхю мялим гъахьну. Гирами Каламдиъ гизаф аятар а яшайишдихъди, уьмрихъди аьлакьалу вуйидар, суалариз жавабар вуди ва йишваз, дюшюшдиз дилигну гьаънайидар.

Эгер инсанди гьаму дюшюшар аьгъдарди Каламдиз мяна туври гъахьиш, думу улдугу инсанарикан шулу. Гьацира гирами Каламдиъ завар-жиларихъди, законарихъди, тарихдихъди, ахлакьатарихъди, имандихъди, исламдихъди, Аллагьу Тааьлайин сифатарихъди ва аьраб чlалнахъди аьлакьалу ляхнарикан дупна. Гьаму вари зиихъ кудухнайибдиан ачухъ шулаки: Кьур’ан гафгафди тажрума апlуз хай шулдар. Тафсир хътарди, гирами Каламдин мяна тувуз хай шулдар, хъа дидин тафсир тувбан бадали, саб кьадар улупнайи шартlар а. «Зубдут аль-иткан фи уьлюм аль-Кьур’ан» китабдиъ гирами Каламдиз тафсир тувуз ккуни касдиз аьгъяди ккуни 15 жюре илмарикан дупна.

Магьа дурар:

1. дугъаз тамамди аьраб чlал аьгъяди ккунду. Думу къайдайиинди аьраб чlал аьгъдру касдихьан тафсир тувуз шулдар;

2. дицир касдиз тамамди аьраб чlалнан грамматика аьгъяди ккунду, гьаз гъапиш гьарсаб гафнан саб гьярака (огласовка) дигиш апlбиинди гафнан мянара дигиш шулу;

3. дугъаз тамамди сарф (морфология ва склонения) илим аьгъяди ккунду. Яни гьарсаб гафнан мяна тамамди аьгъяди ккунду, думу гаф фтикан ибарат дубхьнайиб вуш аьгъяди ккунду;

4. дугъаз тамамди ильм альиштикак (словообразование) аьгъяди ккунду. Эгер кьюб саб ччив айи гафар гъахьиш, дурар фтикан арайиз дуфнаш, аьгъяди ккунду;

5. дугъаз мяаьн (риторика) илим аьгъяди ккунду. Му илимди дугъаз гафназ дилигну дидин мянайин гъаври ахъуз мумкинвал тувра;

6. дугъаз ильм аль-баян (стилистика) аьгъяди ккунду. Диди гафнан хусусивализ ва дидин дигиш шлувализ дилигну, заълан ва айтlан вуйи мянайин гъаври хьуз мумкинвал тувра;

7. дугъаз аьраб чlалнан балагъат (красноречие) илим ади ккунду; 5,6,7 пунктариъ дупнайи илим инсандин адарш, дугъхьан гирами Каламдин заан красноречиейин, мянайин ва утканвалин гъаври ахъуз шулдар. Гьаму шубуб илим адарди инсан Кьур’ан, дугъриданна, муъжизат вуйивалин фици гъаври ахърухъа ва, вари инсаният уч гъахьишра, му жюрейиинди аятар дивуз даршлуваликанра аьгъяди ккундаринхъа?

8. дугъаз Кьур’ан урхувалин (кьираат) жюрйир аьгъяди ккунду – думу жюрйир ургуб ву;

9. дугъаз аькьидайин аьгъювалар ади ккунду. Тафсир туврайириз аькьидайин ужудар аьгъювала адарш, дугъу Аллагьу Тааьлайиз Чаз хас дару сифатар тувди;

10. дугъаз заан дережайиинди усуль аль-фикьгь (фикьгьдин методология) аьгъяди ккунду, гьадму себеб вуди фици Кьур’андиан, суннайиан гьюкум адабгъуруш, аьгъяди шулу;

11. дугъаз аятар гьаъбан себеб аьгъяди ккунду. Дурар аьгъдарди, аятарин мяна гъадабгъуз шулдар, яни фуну аят фу дюшюшдиъ гьапlнайиб вуш, аьгъяди ккунду;

12. дугъаз насигь ва мансух илим (отменяющие ва отменённые аяты) аьгъяди ккунду, яни фуну аятдихъди фуну аят дигиш дапlнаш ва дурарикан фунубдихъди душну ккундуш. Мисалназ, саб аятдиинди жилир кечмиш гъахьи дишагьлийиз сад йисан жилириз гъягъюз хай шулдар, хъа жара аятдиъ дупна, юкьуб вазлина йицlуд йигъан, кlури. Эгер аятариз мяна тувру касдиз мурарикан фунуб насих, хъа фунуб мансух вуш аьгъдарш, чав мяна тувруган дурарикан фунубдихъди душну ккундуш. дугъхьан улупуз хьибдар;

13. дугъаз фикьгь илим ужуйи аьгъяди ккунду;

14. дугъаз аятарин мяна туврайи вари гьядисар аьгъяди ккунду, яни гьацдар аятар аки, увуз фукьан ужуйи аьраб чlал аьгъяшра, гьядисари думу ачухъ дапlнадарш, увхьан дидин гъаври ахъуз шулдар;

15. жвуваз айи аьгъюваларихъди гъягъруган, Аллагьу Тааьлайи гьацир касдиз тувру илимра ади ккунду, яни ильм аль-мавгьиба. Анас ибн Маликдихьан вуйи гьядисдиъ гьаддин гьякьнаан дупна:

َ ْعَل ْم َ ْعَل ُم َ وَّرثَُه َّ اللُه َ م َ ا ل ْم ي ِ َما ي

ляхин аьгъюбдиинди Чазَ

«م ْن َعِمَل ب

гъапlу касдиз, Аллагьу Тааьлайи дугъаз чаз адру аьгъяваларра тувур». (Абу Нуайм, Ад-Дарими, «Муснад», 342)

Гьамусдин адлу аьлимари кlураки, гьаму зиихъ ктухдартIан гъайри, дицир касдиз хъанара ужудар сифатар ади ккунду. Адлу аьлим Нурудинн Итр кlуру касди гьамци дибикlна:

1. Тафсир апlру касдиз, аьраб чlал тамамди аьгъяди хьубтIан гъайри, чав фуну чlалназ думу мяна илтlибкlураш, ари гьадму чlалра заан дережайиинди аьгъяди ккунду. Кьур’андин гъаври хьувал саб ву, хъа думу жара чlалназ илтlибкlувал - жара ляхин. Гьаддиз кьюбеб чlаларра лап ужуйи аьгъяди ккунду;

2. дугъу сабан Кьур’андин текст дибикlну ккунду, хъа тафсир, хъасин тафсирин мяна. Ари гьаци урхурайир гъаври шулу, думу Каламдин гьарсаб кIул`индикIул`инди гафнан мяна тутрувди, хъа вари аятдир (аятари) тафсирин мяна ачухъ дапIну ккуниб;

3. тафсир туврайи касдиз ужзуйи аькьида аьгъяди ккунду, гьадму мяна туврайивал чаз герек вуйибси ишлетмиш дарапlруганси. Эгер дугъаз заан дережайиинди аькьидайин аьгъювалар адарш, думуганра хай шулдар; Шубубпи пункт ихь вахтна лапра учlруди дугъубжвнайиб ву, гьаз гъапиш гъи таржума дапlнайи Кьур’анар мусурмнаркьан дарудари дапlнайидар ву. Аьхириъ ихь жигьиларихьна илтlикlури пуз ккундузуз: «Узуз аьгъдарзуз», - пуз дубгъай, жигьилар. Гьаму гафариъ аьхю уж’вал а. Гьаму гафари сифтена-сифте гунагьнахьан жвув ярхла апlура, хъасин - жвувхьан гьерхрайирра. Жвуваз саб ляхникан аьгъдарди вушра жаваб тувуз чалишмиш хьуб ва думу жавабра дюзди дарди тувуб - ари гьадму варитlан аьхю хажалатнан ляхин даринхъа?!

РАШИД АЬЛИМУРАДОВ ИСЛАМ ИЛМАРИН ДОКТОР