Табасаран халкьдин тарихдиъ сабпи ражари вуди…
Табасаран халкьдин тарихдиъ сабпи ражари вуди…
12-пи сентябриъ Мягьячгъала шагьриъ тикмиш апIурайи Иса пайгъамбрин ччвурнахъ хъайи Духовный центриъ «Табасаран халкьдин чIал, литература, культура ва тарих: накь, гъи, закур» ччвур тувнайи культурайинна аьгъювалар тарагъбан аьхю серенжем кIули гъубшну.
Рюгьнанна эдеблувалин му серенжемди Табасаран, Дербент ва Хив районариан, Дербент, Дагъ. Огни, Каспийск, Избербаш, Мягьячгъала шагьрариан 4 агъзурихьна инсанар уч гъапIнийи. Душваъ РД-йин милли политикайин ва диндин ляхнарин министр Энрик Муслимовди, РД-йин муфтийдин заместитель Шамил Аьлихановди, гьюкмин органарин ва илмин интеллигенцияйин, культурайин, спортдин, диндин вакилари ва жямяаьтлугъ касари иштирак’вал гъапIнийи. Серенжемдин асас метлеб – табасаранарин чIалнан, литературайин, культурайин ва тарихнан гьял дапIну адру месэлйир гъитIиккуб ва дурар гьял апIуз халкьдин вари сагъу кьувватар уч ва диш апIуб вуйи.
Му серенжем кIули гъабхуз улихь гьучIвур Табасаран райондин имамарин Советдин председатель Ансар Рамазанов вуйи. Му касди серенжемдин оргкомитет тешкил дапIну, гьарурин улихь тамам дапIну ккуни месэлйир дивну, му ляхин заан дережайиинди кIулиз адабгъну. Дагъустандин кIулиъ айирин ччвурнахъан удучIвну улхури, РД-йин милли политикайин ва диндин ляхнарин министр Энрик Муслимовди мицдар серенжемар гъахувалин важиблуваликан гъапну. «Тялукь серенжемари неинки Дагъустандин текрар даршлу ва кюгьне аьдатар уьрхбаъ, хъа гьацира аьхю шулайи наслиз рюгьнанна эдеблувалин тербия тувбаъ аьхю роль уйнамиш апIура. Аьхиримжи йисари гьаму терефнаан зурба ляхин гъабхурайи ихь Муфтиятдиз, шейх Аьгьмад Афандийиз аьхю чухсагъул пуз ккундузуз!» – къайд гъапIну министри. Асас доклад хьади серенжемдиъ удучIвну гъулху Мягьячгъалайиъ айи табасаран халкьдин агъсакъларин Советдин председатель Исамудин Рамазановди яшайишдин жюрбежюр цирклариъ – политикайиъ, экономикайиъ, илимдиъ, образованиейиъ, культурайиъ, спортдиъ, гьюкмин гъурулушариъ – табасаран халкьди фициб йишв дибиснаш, хъайихъайиганси ктибтнийи.
– Кьялан аьсрин эвеларианмина Табасаранди неинки Дагъустандин жилиин, хъа гьацира вари Кавказдиъ гъягъюри гъахьи гьядисйириъ асас роль уйнамиш апIури гъабхьну. Гьеле XV аьсриъ (1485-пи йисари) Дагъустандин 260 агъзур эскрарикан ибарат вуйи кьушмарикан 70 агъзур табасаранар вуди гъахьну. Табасаран – аьхю вилаят, хъа табасаранар – Дагъустандин аьхю халкьарикан саб вуди гъахьну. Гъи ихь миллетдин вакиларин кьадар 200 агъзурихьна ву. Эгер дявйириъ аьхю кьадарнаъди гъирмиш гъахьундайиш, гъи табасаранарин кьадар 3 миллионтIан артухъра хьибдийи, – гъапнийи доклад апIурайири. Исамудин Рамазановди къайд гъапIганси, бязидари ихь халкь ккебехъну гъузру, вари аьгь апIру бицIи халкьси гьисаб дапIну гъитра. Ватандин Аьхю дявдиъ 110-ртIан артухъ фашистар дагъитмиш гъапIу снайпер Аьбдуллагь Сефербеговдиз, ясана, чан уьмур тувну, дявдин 45 гъуллугъчи аьжалихьан гъюрхю Аьбдулмалик Байрамовдиз ва хъана хайлин жара ихь ватанагьлийириз Советарин Союздин Игит, Урусатдин Игит кIуру ччвурар тутрувди гъибтубра гьамдихъди аьлакьалу хьуб мумкин ву. ЧIалнан гьякьнаан улхури, Мягьячгъалайиъ айи табасаран халкьдин агъсакъларин Советдин председатели гъапиганси, бабан чIал аьгъю апIбахъди сабси, бицIири чан халкьдин уьмрикан ва тарихнакан, культурайикан ва аьдатарикан, литературайикан ва дуланажагъдиканра аьгъювалар гъадагъуру. Гьаддиз, гележегдиъ багъри чIал зяиф хьуз гъидритди, думу ахтармиш ва артмиш апIурайи аьлимаризна шаирариз, мялимаризна журналистариз вари жюрейин кюмек тувувал, дидхъан юкIв убгури, думу артмиш апIбахь хил хьивувал гъи, гьюкмин идарйиринси, аьдати агьалйиринра важиблу вазифа дубхьну ккунду. ЧIалнан кюмекниинди фуну халкьдира чан уьмур давам апIура, чIал гъудубгну – халкь гъудубгну.
Тарихнаъ дицдар дюшюшар хайлин а. Хъа гъийин аьгьвалат давам шули гъубзиш, тялукь пишекрарин гьисабариинди, саки 40-50 йислан дагъустан чIаларира чпин уьмур ккудубкIиди. Серенжемдиъ гьацира, уч духьнайидар му важиблу, агьалйир сатIи ва рюгьлу апIру мажлис тешкил дапIну, кIули гъабхбахъди тебрик апIури, РД-йин Муфтиятдин терефнаан Муфтийдин заместитель Шамил Аьлиханов, Табасаран ва Хив районарин главйирин терефнаан дурарин заместителар удучIвну гъулхнийи. Илмин интеллигенцияйин вакилари чпин улхбариъ табасаран чIалнан, литературайин, милли культурайин ва тарихи илмин гьамусяаьт айи гьялназ кьимат тувнийи. Тарихи илмарин доктор, профессор Мягьямед Гьясановди Надир-шагьдин, Тимурин кьушмарихъди гъахьи, бичераховцйириз аьксиди гъуху йивбариъ табасаранари уйнамиш гъапIу асас ва важиблу роликан ктибтури, ихь революционер, ватандаш’валин дявдин игит, 1919-1920-пи йисари Дербентдин дявдин фронтдиз регьбервал туври гъахьи ва Дербент белогвардейцйирин кьушмарихьан азад гъапIу Аллагьверди Акимовдин гьюрмат уьбхюри, гъира Дербент шагьриъ я ядигар, я дугъан ччвур тувнайи кючекьана адрувал аьхю гъалабулугъвал кади къайд гъапIну.
РАН-дин ДФИЦ-дин ЧIалнан, литературайин ва искусствойин институтдин илимдин гъуллугъчи Шарафудин Дашдемировди, табасаран халкьдин уьмриъ бабан чIалну уйнамиш апIурайи роликан ва важиблуваликан улхури, думу йигълан-йигъаз зяиф шулайивал субут апIурайи далилар гъахнийи. Дугъу мициб гьял арайиз гъюбан себебарра ашкар дапIну, аьгьвалат ужувлахъинди дигиш апIбан бадали, кьабул дапIну ккуни уьлчмйириканра гъапнийи. Гьадму гьисабнаан, мектебариъ бабан чIалнан дарсар гьарсаб классдиъ 5-6 сяаьткьан за апIбан ва телевидениейиъ милли передачйирин вахт артухъ апIбан чарасузваликан, республикайин шагьрариъ ва дидин гъирагъариъ бабан чIалнаан «элгьет йигъандин мектебар» ачмиш дапIну ва онлайн къайдайииндира дарсар кивувал тешкил дапIну ккуниваликан, жюрбежюр диалектарин ва нугъатарин вакиларин, аьхю яшнан, ужуди чIал аьгъю касарин иштирак’валиинди табасаран чIалнан фонотека дюзмиш дапIну ккуниваликан гъапнийи.
Гьацира, табасаран алфавитдиъ вари гьярфар тамамди улупну ккуниб гьисс апIури ва мидин гьякьнаан агьалйирин терефнаанра гъюрайи жюрбежюр аьрзйириз жаваб вуди, дугъу, РД-йин Правительствойин Орфографический комиссияйиз табасаран чIалнан алфавитдиъ ГГ, ДЖ, ЖВ, ШВ, ЧВ, ЧЧВ, ЧIВ гьярфар тIаувал лазим вуйивалин гьякьнаан табасаран халкьдин уьмуми собраниейин терефнаан аьрза дюзмиш дапIну, хътапIувалин теклиф дивнийи. Гьаму ва жара месэлйир гьял апIбаз ихь халкьдин вари гъатарин вакиларин фикирна гьяракатар жалб апIуб чарасуз вуйивал къайд дапIну, дугъу гьадму метлеб ади тазади яратмиш дапIнайи «Табасаран» кIуру фонддихъди уч духьнайидар таниш гъапIнийи. Филологияйин илмарин кандидат, «Табасарандин нурар» газатдин кIулин редактор Гюлягьмад Маллялиевди чан улхбаъ, табасаран литературайин гъийин гьялназ кьимат туври, литературайиз цIийи ччвурар жалб апIбан, жигьил авторариз кюмек тувбан бадали, районариъ литературайин объединенйир тешкил апIувалин, табасаран чIалниинди удучIвурайи эсерариз кьимат тувру хусуси комиссйир яратмиш апIувал ва, эгер думу эсерар дугъриданра заан художествойин ва тербияйин терефнаан кьиматлувал айидар вуш, дурар аьхю тиражариинди адагъуз спонсорвалин кюмек тувувалин теклиф дивнийи. Гьацира дугъу табасаран чIалниинди художествойин литературайин электрондин библиотека ва хусуси сайт яратмиш апIувал важиблу вуйиваликан гъапнийи.
МГУ-йин профессор, экономикайин илмарин доктор Зейдуллагь Юзбеговди, жигьиларихьна илтIикIури, экономика ва технология жигьатнаан аьгъювалар гъадагъури, жямяаьтлугъ уьмрин цIийи игьтияжар уликк уьрхюри, дурариз гъийин девриъ яркьуди ишлетмиш апIурайи IT-йин удукьувалар мюгькам апIбахьна дих гъапIнийи. Заан гьязурлуг`валиинди тешкил дапIнайи му серенжемдиъ успагьиди нашидар урхури, бицIидариз вуйи конкурсар, викторинйир гъахури, сягьнайилан табасаран шаирарин шиърар урхури, табасаран халкьдин адлу вакиларихъди гюрюшар гъахури, уч духьнайидар жюрбежюр терефарихъан маракьламиш гъахьнийи. Серенжемдиъ гьацира табасаранарин материальный культурайин ва цIийиди чапдиан адагънайи китабарин мурччв ккабалгну айи.
Му серенжемдиъ гъабхьибдин варибдин метлеб саб вуйи – багъри чIал, аьдати культура уьбхювал ва артмиш апIувал, халкьдиз мянфяаьт кайи фунубра ужуб ният кIулиз адабгъбан бадали, сатIи хьувал. Мушваъ гьацира чпин ляхниъ заан натижйир улупу бабан чIалнан дарсар киврайи мялимариз – олимпиадйирин ва конкурсарин гъалибчйириз премйирра тувнийи. ДумутIанна гъайри, уч духьнайидарин улихь шариаьт илмарин доктор Рашид Аьлимурадов, Муфтиятдин фетвйирин отделин регьбер Мугьяммад-Рамазан Ражабов, Хив райондин имам Шябан Салихов удучIвну гъулхнийи. Серенжемдин натижйир йивури, Табасаран райондин имамарин Советдин председатель Ансар Рамазанов удучIвну гъулхнийи. Халкь сатIи апIру му машквар гьязур апIуз ва кIули гъабхуз кюмек тувдариз чухсагъул мялум апIури, дугъу табасаран халкьдин вакилариз, вахтназ вуди чпи айи гъуллугъназ дилигди, намуслуди ляхин апIури, жвуван халкьдиз уж’вал апIувал вартIан зади дебккбахьна дих гъапIну.
