Суал-жаваб
Жвуми йигъандин суннат-жикIувал фу вахтнахъанмина ккебгъра? Улупнайи вахтна хътрукьиш, думу кьаза апIуз шлуб вуйин?
Жвуми йигъандин суннат-жикIувал гвачIниндин гъудгнин вахт улубкьхъанмина ккебгъра ва имамди жвумийин гъудгни «Ас-саляму аьлайкум ва рагьматуллагь» гъапиган ккудубкIуру. Хъа варитIан ужуб ву жвумийин гъудгниз гъягъюз кIурайи вахтна жикIуб.
Эгер жвуми йигъандин суннат-жикIувал кьаза апIбакан улхуруш, кьаза апIуб ужу ву имбу жара гьацдар ляхнарси... («Тугьфат аль-Мугьтаж», «Гьяшия аль-Бужайрами», «Фатгь аль-Муин»)
Дишагьлийиз учв палтарикан духьнайи вахтна гъудгнин жикIуз, ясана гъусул алдабхъуз жикIуз хай шулин?
Гъудгнин жикIувал палтарикан духьнайи вахтна гьисаб шулдар ва дици апIубра гьярам ву. Палтарикан духьнайи вахтна гъудгнин жикIуз хай даршлубра аьгъяди гьаци вушра, думу ляхин тамам гъапIиш, дицир дишагьли гунагьнаъ шулу, гьаз гъапиш гьаддиинди дугъу чан диндихьна вуйи гьюрматсузвал улупура. Эгер гьярам вуйиваликан аьгъдарди гъудгнин гъижикIнуш, гунагь адар, дидин хил алдабгъур.
Гъудгнин жикIуз, ясана бегьемди гъусул алдабхъуз кIури жандак жибкIуб гьярам ву гъапиган, мушваъ марццишин бадали жикIуз хай шулдар кIуру гаф адар, анжагъ гъудгнин жикIуз, ясана гъусул алдабхъуз кIуру ният ади хай шулдар. («Мугъни аль-Мугьтаж», «Ад-Дибаж шаргь аль-Мингьаж»)
Жямяаьт гъудгниъ саб жерге тамамди абцIган, тмуну жерге наънан ккебгъиш ужу ву?
Саб жерге абцIбан кьяляхъ имбу жергйирра сабпибси ккебгъуб ужу ву, яни сар кас гъафиш, думу имамдихьан цIиб арччул терефназди дугъужвуру, хъа дугъан кьяляхъ гъафир гьадму касдин гагул терефназди дугъужвуру.
- Кечмиш гъахьи касдихъанди гьяж ва уьмра апIуз хай шулин, эгер дугъу васият гъапIундарш?
Ибн Гьяжар аль-Гьайтамийи чан «Тугьфат аль-Мугьтаж» китабдиъ дибикIна: «Мумкинвал адира ади гьяж ва уьмра тамам дарапIди кечмиш гъахьи касдихъан, кечмиш гъахьирин дакьатарихъ жара кас дугъхъанди гьяж ва уьмра апIуз гьаъну ккунду.
Гьяж ва уьмра, шлиз васият гъапIнуш, гьадму касди апIуру.
Эгер саризра васият гъапIундарш, гьадгъан вакил кас, яни насларикан вуйидарикан сар дугъхъанди фарз тамам апIуз гъягъюру, дарш жарар вакил апIуру. Эгер кечмиш гъахьирихъ наслу кас хътарш, думу ляхнин гъайгъу зигуб кьазийи, яни имамди чаина бисуру.
Гьаму ухьу ктухдарихьан чпихьан кечмиш гъахьирихъанди гьяждиз гъягъюз шулу, жара кас дарди».
Эгер кечмиш гъахьирин дакьатар имдарш, дугъхъанди гьяж апIуб сарун сариинара фарз шулдар, амма гьаци вушра дугъан багахьлуйири дугъхъанди му ляхин тамам апIуб, ясана жара кас вакил апIуб сунна ву.
Эгер сунна гьяждикан вая уьмрайикан улхуруш, кечмиш гъахьири васият гъапIундарш, дугъхъанди сунна гьяж вая уьмра тамам апIуз хай шулдар.
- Саспидари, инсандик саб фицибкIа иццрушин кайиган, дугъхьан гъудгнар саб-сабдихъ хъибтIну апIуз шулу, кIура. Му дюз вуйин?
Саспи аьлимари дици апIуз ихтияр туврадар. Хъа амма имам Маликди, Аьгьмадди ва Шафии мазгьабдин саспи аьлимари иццрушин айиган, гъудгнар саб-сабдихъ хъитIну апIуз хай шулу, кIура. Иццрури чан гъудгнар чаз рагьят вуйи вахтназди сатIи апIуб ужу ву. Месэла: Эгер хъитIирхбандин гъудгнин вахтна иццрушин артухъ шулуш, дугъу думу хъитIирхбандин гъудган лавландихъинди хуб ужу ву, хъа эгер лавландин гъудгнин вахтна иццрушин артухъ шулуш, думуган лавландин гъудган хъитIирхбандихъди сатIиди апIуб ужу ву. Аммаки иццрушин ашра, гъудгнар саб-сабдихъ хъитIну апIбан вари шартIар кIули духну ккунду. Думу касдин уьзур дугъужвну гъудган апIуз читинди вуйиб дубхьну ккунду. («Фатгь-уль-Аьлам»).
