Суал-жаваб

Гьялалвалиинди дарди гъазанмиш гъапIубдихъ гьяж, ясана уьмра апIуз хай шулин?

Гьяж ва уьмра диндин мурхьларикан ву ва гьаддиз му ляхнар гьялал пулихъ тамам апIувализ асас фикир тувну ккунду.

Абу Гьурайрайи Пайгъамбарин ﷺгафар хура: «Фуну кас марцци мал-мутмуйихъди гьяждиз удучIвиш, думу гьяйвниин элеъруган (ясана жара транспортдиъ) сабпи лик диври гьамци гъапиган: «Узу яв улихь дугъужвназа, я Аллагь», - дугъаз завариан жаваб тувди: «Увуз шадвал ибшри, яв ипIруб гьялал ву, уву гъахрубра гьялал ву, яв гьяж кьабул апIиди ва увуз гунагьра адар»».

Гьялал дару пулихъ гъапIу гьяж ва уьмра гьисаб шулуш-шулдарш аьлимарин арайиъ жюрбежюр фикрар а.

Имам Нававийи чан «Аль-Изагь» китабдиъ дибикIна: «Гьяждиз гъягърур чан душваз апIру харжариз вуйи пул гьялал хьуб ва шаквал адруб хьпан бадали чалишмиш духьну ккунду.

Эгер дугъу шаквал айи пулихъ, ясана гужниинди тадабгъу пулихъ гьяж гъапIиш, дугъан гьяж тамам гъапIуб гьисаб шулу, амма марцциб шулдар ва, кьабул апIур кIурира, цIибтIан умуд адар.

Гьамциб фикир ву имам аш-Шафиийин, имам Маликдин ва имам Абу Ханифа мазгьабарин, ва гьамциб фикир ву гизафси улихьдин аьлимаринна.

Имам Аьгьмад ибн Гьянбали гъапну, гьярам пулихъ гъапIу гьяж гьякьлуб шулдар, кIури.

Имам ар-Рамлийи чан «Нигьаят аль-Мугьтаж» китабдиъ дибикIна: «Эгер инсанди гьяж ва уьмра гьялал дару пулихъ тамам гъапIиш, дугъаз гунагь а, амма гьяж ва уьмра апIувал дугълан алдабхъура».

Натижа:

Зиихъ дупнайибдиан аьгъю шулуки, гьярам пулихъ гъапIу гьяж ва уьмра инсанди гьяж тамам гъапIубси гьисаб шулу, амма дициб къайдайиинди гъапIу гьяж ва уьмра марциб шулдар ва гунагьра а.

Гьаму йисан гьяж апIуз мумкинвалра ади, хъайисариз гъибтуз ихтияр айин?

Ибн Гьяжар аль-Гьайтамийи чан «Тугьфат аль-Мугьтаж» китабдиъ дибикIна: «Гьяж ва уьмра апIбан фарз уьмриъ саб ражари фарз алабхъурайиб ву. Амма дурар тамам апIувал жара вахтназ илдипуз шулу, эгер:

- хъасин дурар тамам апIуз ният аш;

- фулану йисан тамам апIурза кIури, назру дапIнадарш;

- эгер сагъвалиан чIур дубхьну, ясана аьзарлу духьну, дурар тамам апIуз даршул кIуру гучI’вал адарш;

- мал-мутмуйихъ мягьрум шул кIури, гучI’вал адарш».

Имам ан-Нававийи чан «Равза ат-ТIалибин» китабдиъ дибикIна:

«Жвуван гьяж фарз гъабхьиган, гьяж апIувал жара вахтназ гъибтиш ва гьяждин вахт хьайиз кечмиш гъахьиш, думуган дугъаз гьяж фарз шулдар, гьаз гъапиш думу гьяж тамам апIуз хъуркьундар. Хъа эгер думу гьяж апIру вахт улдубчIвган кечмиш гъахьиш, думуган гьяж фарз шула ва дугъаз имбу мал-мутмуйикан сар кас гьаъну, гьяж тамам апIуз гъитру».

Натижа:

Гьяж ва уьмра апIувал жара вахтназ гъибтуз шулу, эгер хъасин гьяж тамам апIуз манигъ’вал шлу ляхнар арайиз гъюрадарш.

Гъардшарикан санурихьан имбударин ихтияр адарди чи жилириз тувуз хай шулин?

Ибн Гьяжар аль-Гьайтамийи чан «Тугьфат аль-Мугьтаж» китабдиъ дибикIна: «Эгер шурахъ сакьюдар сабси ихтияр айи вали ксар хъади вуш, мисалназ, гъардшар, ва дугъу дурарикан сарикан учв жилириз тувуб ккун гъапIиш, думу гъардашли чуччу ккун гъапIуб тамам дапIну ккунду. Эгер чучччу сарну гъардашлиз ихтияр тувнуш, гьадму чуччу вакил гъапIу гъардшин ихтияр дарди тмуну гъардашлиз думу швуваз тувуз хай шулдар.».

«Амма гъардшарикан сари, имбударин разивал адарди, думу чи лайикь дару касдиз тувраш, дициб никягь кам шуладар»

Натижа:

• Эгер шураз адашра ва адашин терефнаан вуйи абара адарш, думуган шуран ихтиярниинди гъардши думу швуваз тувру. Эгер дугъаз гизаф гъардшар аш, эгер учв лайикь вуйириз швуваз тувраш, чав фунур гъардшиз вакилвал тувраш, ари гьадгъу думу жилиризра тувру, гьеле имбу гъардшар разиди даршра. Хъа эгер думу швуваз тувуз кIурайи жилир чпиз лайикь вуйир дарш, имбу гъардшарин ихтияр дарди гъапIу никягь кам шуладар.

Эгер риш никягь адарди бабкан гъахьир вуш, думу жилириз шли тувну ккунду?

«Гьяшия аль-Бужайрими ‘аьля аль-Хатиб» китабдиъ дупнаки, никягь адарди бабкан гъахьи шураз адаш адар.

«Аль-Фиккьгь аль-Мангьажи» китабдиъ дупна: «Шурахъ фужкIа хътруган, дугъан вали имам шулу».

Натижа:

Никягь адарди, зинавал дапIну бабкан гъахьи риш имамди жилириз тувру, гьаз гъапиш дугъахъ адаш хътар.