БАБАН ЧIАЛНАКАН САКЬЮДАР ФИКРАР

Дюн`яйиъ айикьан вари чIалар, чпин артмиш хьувалиъ цIиина нугъатар-диалектар арайиз дуфну, хъасин кIул`инди вуйи чIалар дюзмиш шули, саб-сабдикан арайиз гъафидар ву. ЧIалар арайиз гъюб, гьелбетда, жа-жара миллетар арайиз гъюбахъди аьлакьалу ву.

Чпин артмиш`валиъ рагъури, яркьу шули, хъасин чIалар зяиф хьуб, кутIушвуб ва зат имдарди дургубра мумкин ву. Лингвистарин гьисабариинди, лап кюгьне вахтарихъанмина гъидин заманайизкьан дюн`яйиъ, сифте арайиз дуфну, артмиш духьну, хъасин саб бицIи шилкьан имдарди сумчIур агъзурихьна чIалар гъудургну.

Гьамусяаьт дюн`яйиъ йирхьуд-ургуд агъзурихьна чIалар а. Аьлимари тасдикь апIурайиси, чIал адабшвну артмиш хьубан бадали, дид`инди гаф-чIал апIурайидарин кьадар саб миллионкьан дубхьну ккунду. Дицдар дакьатар хъайи чIалар дюн`яйиъ 250-тIар адар. Дидин себеб вуди гъуларин жямяаьт - кам, хъа шагьрустанарин кьадар артухъ шули ва аьхю чIалари бицIидар «хътIюркъюри» вари дюн`яйиъ гъябгъюрайи урбанизация ва глобализация гьисаб шула. Гьаддиз гъидихъанмина варж йисандин арайиъ, гьяйифки, урчIвцIур процент чIалар зат амдарди дургди. Ихь гьюкуматдиъ кIуруш, 136 чIал гъюблан-гъюбаз зяиф шулайидарик, хъа 49-сана чIал зат амдарди дурграйидарик кахьра.

Гьамци жилин зиин гьамусяаьт, кьит шули дурграйи нахшрарна гьяйванатартIан, инсанарин ушвниъ айи чIалар, гъюблан-гъюбаз зяиф шули, зарб саягъниинди арайиан адахьну дургра. Аьхиримжи 500 йисандин арайиъ кам гъахьи ничхрар 1,3% ва нахшрарра 1,9% вуш, кам гъахьи чIалар 4,5% - тахминан шубуб ражари артухъ ву. Мушваъ фикриъ гъибтну ккундуки, гьарсаб дубграйи чIалнахъди думу чIалнан миллетра дубгра – му ихь халкьди фикир тутрувди гъибтну ккуни месэла дар!

Аьжайиб ляхин гьадму вуки, табиаьт убхбан месэлайин инсаният гъаври духьну, амма чIаларин ва миллетарин аьгьвалатнан гъаври ва дурарин гележегдин гъайгъушнаъ адар. Гьюкум хлиъ айидарин бицIи чIаларихьна, бицIи миллетарин тарихдихьна, дурар ахтармиш апIбахьна ва адаршвбахьна вуйи фикир-гъайгъушин ва деетурайи дакьатан гъюблан-гъюбаз кам апIура. «ЧIалнан мукь» вуйи гъуларикан гизафдариъ, ляхин-кар адарди, жямяаьт кIул`инди шагьрариз-дюзенариз кюч шули, гъидикьура. Натижайиъ, жвуван миллетдиз хас вуйи мяишат хъапIуб, аьдатар-лишнар уьрхюб, мидихъди сабси бабан чIал либхуб лап зяиф гьялназ дуфна.

2003-пи йисан ЮНЕСКО-йи кьабул гъапIу документдиъ чIаларин жанлувал тяйин апIурайи 9 лишан (критерий) улупна. Дурарин арайиъ важиблу вуйидарик кахьра:

1) багъри чIал`инди улхурайидарин кьадар;

2) наслиан наслис чIал рубкьуз удукьувал;

3) халкьдин, жямяаьтлугъдин айитI бабан чIалнахьна вуйи рафтар;

4) чIалнан вазифйир, наан ишлетмиш апIураш;

5) учебный материаларарихъди тямин апIувал;

6) чIал цIийиди ачмиш шулайи терефариъ ва СМИ-йиъ ишлетмиш апIувал;

Му критерйирик гьацира кахьра:

7) бабан чIал`инди вуйи ва литературайин норма уьбхюрайи художествойин эсерар;

8) гьюкуматдин чIаларихьна вуйи рафтар, дурариз туврайи фикир гъи ихь обществойиъ аьхю мяна айиб шула, гьаз гъапиш гьюматди чан дакьатариинди дурариз ял тувуб вая дурар лал апIуб, дурар ахтармиш апIуб вая гъайгъусузди гъитуб, дурарин либхувалин вазифйир яркьу апIуб вая кам апIуб – театр, телевидение, радио, школайиъ сяътар, вузариъ дарсар кивуб, урхбан ва методикайин материалар гьязур апIуб – мурар гьюкуматдин чIалнан сиясатдилан асиллу месэлйир ву. Гьяйиф, мидин гьякьнаанра гъи ухьхьан дамах апIуз шуладар;

9) документация гъабхбан жюре ва ери. 30 йис ва артухъ мидиз улихьна айи ихь чIалнан му вазифа ккутIну, думу документацияйиан зат амдарди адабхъна.

Ихь шараитариъ чIалар, гьадму гьисабнаан табасаран чIалра, зяиф хьубан гьамцдар себебарра улупуз шулу:

1. Бабан чIалнан дарс ктарди, имбу вари дарсар урус чIал`инди гъахуб;

2. СМИ-йиан гъюрайи хабрар, вари дюн`яйикан, табиаьтдикан, мяишатдикан вуйи вари таза мялуматар ва гьацира юкIв алдапIру ляхнар-тамшир урус чIал`инди ахмиш духьну гъюб;

3. Урус чIалнан статус зиина дапIну, бабан чIалнан статус ис апIуб;

4. Шагьрариз удучIвну гъягъюб, яшайишдиъ, ляхниъ жарадарихъди гъидикьуб;

5. Кесп-гъуллугънаъ, бабан чIалнан зарарназ, урус чIал тIалаб апIуб;

6. Бабан чIал аьгъюди хьувалин инсанарин игьтияж`вал дубгуб ва яшайишдиъ урус чIал аьгъювал бес хьуб;

7. Урус чIал аьгъюди хьуб гьюкуматдизра чIяаьн ва хайирлу хьуб, гьаддиз бабан чIал кивуб чарасузди гъидрибтуб.

Ухьуз аьгъюганси, милли чIаларин мициб аьгьвалат, ккудубшу аьсрин 30-пи йисарилан ккебгъну, ихь вахтари лапра пис гьялназ гъюра, иллагьки аьхиримжи 20-25 йисари. Гъи гьацI пай ихь ватанагьлийир шагьрариъ яшамиш шула, хъа саб пай гьацира аьхю гъулариъ жара миллетарихъди гъидикьну а. Урус чIалнан тясирнакк ихь чIалнан вари гъатар ккахьра, гьадму гьисабнаан мелзналан улхбан, литературайин ва стилистикайин къайдйирра; фразеологияйин ибарйир дюз дарди ишлетмиш апIура; бязи гафарин уьлчмйириъ мяна хъабалгну гъюрадар; предложенйир ва гафарин ибарйир дюзмиш апIбаъ урус чIалнаан калькировать апIбар алахьура – дурариз фикир тувган, душв`ан ихь интеллигенцияйи урус чIалниинди фикир апIурайиб рябкъюра; улхбаъ кьадарсуз сленгдин, паразит вуйи ва, иллагьки, урус чIалнаан дуфнайи гафар гъяхьра; гьятта сесерин ерира кмиди дигиш апIура. Гьяйиф, ихь чIал мициб зарбниинди зяиф хьубаъ Дагъустандин урхуб-бикIуб айи чIаларик, узуз аьгъюб, сабпи йишв`ин алшул.

Ихь гьюкуматдин субъектарик чIалнан политика кьабул дапIну адруб, чIалар уьрхбан гъайгъувалар тяйин дапIну адруб ихь Дагъустан тек саб ву – мициб аьгьвалатнура чан роль уйнамиш апIура. «О гарантиях прав малочисленных народов» кIуру Федеральный къанун кьабул дапIнашра, я думу ишлетмиш апIру алатар тяйин дапIнадар, ясана душваъ улупнайиб кIули гъабхуз пулин дакьатар жара апIурадар. Гьаддиз кагъзиинтIан алдру думу къанун, уьмриз кечирмиш апIуз мумкинвалар адарди, гьаци декларативный вуди гъубзна.

Айи аьгьвалат дугъриданна дигиш апIбан бадали ва ихь чIал дурграйидарик ктрабхъбан бадали, улихь дугъужвнайи месэлйир вари чпин асулиан дидисну, ахтармиш дапIну ккунду. «ЧIал уьбхбакан улхайиз, сабан миллет чав уьбхбакан, аьдати культура уьбхбакан дулхну ккунду, - кIура А.И. Герцендин ччвурнахъ хъайи РГПУ-йин профессор С. Сорокинайи. – Миллетар ккадархьбан чарйирикан фикир дапIну ккунду, чав ва чан аьдати культура уьбхбан мумкинвалар фицдар аш гьаддикан, хъасин шараитар ужудар гъахьиган, миллет чавра, чIалра жанлу шулу». Ихь багъри табасаран чIалнахьна илтIикIиган, му гьадму кIуру гаф шулаки, ихь чIал тамамвалиинди уьбхбан ва артмиш хьубан бадали, ихь дагълу миллетдин тарихи ва аьдати табиаьт, саб пай хьнура аьдати мяишат ва гьацира яшайишдин ужудар шартIар яратмиш дапIну хьуб чарасуз ву.

Гъийин йигъан мутIан кам дарди учIруди арайиз гъюрайиб ва гизаф ляхин алиб вуди гьисаб апIураза му месэлайин психологияйин тереф ва гьацира ихь халкьдин чан хусуси менталитет. ЧIал уьбхбаъ шлу хъуркьувалар ихь вари халкьдин багъри чIалнахьна вуйи ккунивалин гьевеснахъди аьлакьалу ву. Дугъриданна, простой халкьдин, интеллигенцияйин, урхурайи живанарин жвуван багъри гъулахьна, ругарихьна, бицIи ватандихьна ватанпервервалин гьисс ади дархьиш, жвуван миллетдин хусусиваларихьна, жвуван дерин тарихдихьна ва аьсрариинди абйирилан гъузнайи аьдатарикан асас вуйидаркьан уьрхювалихьна аьшкь ади дархьиш, фукьан гьюкуматдин программйир кьабул гъапIишра, фукьан дурар финансировать гъапIишра, чIал ва халкьдин самоидентичность уьбхюз шлуб дар. Гьаддиз, йиз фикриан, чIал уьбхбан ва думу адабшвури артмиш апIбан шартIарикан асас вуйиб гьисаб шула халкьдиз чан чIал уьбхюз аьшкь ва гьевес ади хьувал. Мициб аьшкьнанна гьевеснан кIулиъ халкьдин чан самоидентификацияйихьна зигувал, чалишмиш хьувал дубхьну ккунду: ухьуз ихь Табасаран асул улупурайи ва дамах капIрайи кюгьне тарих, хусуси фольклор, бабан чIал ва багъри культура ахьуз – шюкюр ибшри Аллагьдиз! Думу дюуьбхну веледар-хутларихьна тамамвалиинди рубкьуб ихь табасаран халкьдин гьарсаб наслин асас вазифа ва кIулин буржи дубхьну ккунду.

Ш.З. Дашдемиров, РАН-дин ДФИЦ -дин

ЧIаларин, литературайин ва искусствойин институтдин илимдин гъуллугъчи