Гьямд апIбан сужда
Гьямд апIбан суждара суннат ву. Думу, инсандиз саб ниъмат тувган ясана саб кьаза-балайиккан ккудучIвган, апIруб ву. Гьацира му сужда апIуру, эгер увуз сар кас читин уьзрикк кади гъяркъиш ясана кьаза-балайикк гъяркъиш, яна гьаму сужда апIувалиинди уву Аллагьу Тааьлайи гьаддихьан уьрхбан гьямд апIувал шула.
Гьацира му сужда апIуб ужи ву, увуз сар касди инсанарихьан жиниди дарди гунагь апIури гъябкъган, Аллагьдиз ﷻ аьссивал улупруган, уву дицдар ляхнарихьан уьрхбан, увуз иман тувбан гьямд апIури.
Увуз аьзарлу ясана кьаза-бала улубкьнайидар гъяркъган, дурарихьан жиниди сужда апIуб ужи ву. Хъа варидариз рябкъюри гунагь апIурайир хьади вуш, ари суждара гьадгъаз рябкъруганси апIуб ужи ву, эгер дугъкан жвуваз зарар шул кIури гучI’вал адарш. Гъудгник кайи вахтна гьямд апIбан сужда апIурдар. Гьямд апIбан суждана Кьур’ан урхувалин суждайин фаркь’вал анжагъ ниятнаътIан дар.
Кьур’ан урхбан ва гьямд апIбан суждйириз, аьдати гъудгниз фицдар шартIар аш, ари гьамраризра гьаци ву. Гъудган батIил апIру ляхнари му суждйирра батIил апIуру. Гьямд апIбан суждайиз себебра ади, амма тамам гъапIундарш, хъасин саб вахтналан кIваин гъабхьну кIури, думуган сужда апIурдар ва кьазара адар. Эгер Кьур’ан урхбан суждайиз ясана гьямд апIбан суждайиз себебра ади, амма фици-вуш гъабхьундарш ясана сужда апIуз ккун гъабхьундарш, думу суждайин ерина гьаму гафар 4 ражари текрар дапIну ккунду:
سُبْحَانَ اللهِ وَالْحَمْدُ للهِ وَلاَ اِلَهَ اِلَّا اللهُ وَاللهُ اَكْبَرْ وَلاَ حَوْلَ وَلاَ قُوَّةَ اِلَّا بِاللهِ الْعَلِيِّ الْعَظِيمِ
«Субгьяна Ллагьи, вальгьямду лиЛлагьи, ва ла илагьа илла Ллагьу, ваЛлагьу акбар, ва ла гьявла ва ла кьуввата илла биллагьиль аьлиййиль аьзим».
«Мугъниль Мугьтаж» китабдиъ дибикIнаки, гьямд апIбан суждайихъди сатIиди ясана дидин ерина гьямд апIувализ ният ади садакьа тувуб ясана кьюб ракааьт суннат апIуб ужи ву кIури.
«Тасбигь» гъудган
«Тасбигь» гъудганра жямяаьтдихъди апIуб суннат дар.
«Тасбигь» гъудган юкьуб ракааьтнакан ибарат дубхьнайиб ву – дурар юкьуб сатIидира апIуз шулу ва кью-кьюбди жа-жарадира. Ният гьамци апIуру: «Узу ният гъапIза кьюб (юкьуб) ракааьт суннат тасбигь-гъудгнин апIуз, Аллагь бадали, Аллагьу акбар». Сура «аль-Фатигья» урхбалан кьяляхъ сура дурхну, тасбигь урхуру (Субгьяналлагьи валь гьямдулиллагьи ва ла илагьа иллаЛлагьу валлагьу акбар) 15 ражари. Гьаму тасбигь урхуру 10 ражари рукуъдиъ, 10 ражари рукуъдиан за гъахьиган, хъасин суждайиъ ва суждйирин арайиъ, хъасин кьюбпи суждайиъра ва суждайиан кьюбпи ва шубубпи ракааьтариз гъудужвруганра. «Тасбигь» гъудгник гьарсаб йишвахь урхру дюъйирин кьяляхъ урхруб ву, анжагъ «ат-Тагьият» урхру йишваъ ктарди, думу дюшюшдиъ «ат-Тагьият» урхайиз «тасбигь» урхуру. Саб гафниинди, гьарсаб ракааьтдиъ 75 ражари «тасбигь» урхуру, хъа вари юкьби ракааьтариъ - 300 ражари.
Пайгъамбарин ﷺ гьядисдиъ дупна: «Тасбигь-гъудган Аллагьу Тааьлайихьан вуйи пешкеш ву, ва дидин саваб вари гунгьарихъан аьфи апIувал шула, улихь гъапIдар вушра дарш тазади гъапIу гунгьар вушра, дурар ачухъди, ясана жиниди гъапIдар вушра, жвувазра аьгъяди, аьгъдарди ктучIвдар вушра. Гьаци вуйиган, гьар йигъан му гъудган апIуз чалишмиш йихьай, дици шулдарш, гьяфтайиъ саб ражари (жвуми йишвари ужи ву), дарш вазлиъ саб ражари. Эгер дицира шулдарш, йискьубаъ саб ражари, хъа эгер дицира шулдарш, уьмриъ саб ражарикьан» (Абу Дауд, ибн Мажагь, Байгьакьи).
Аьбдул Вагьгьаб Шаъранийи дупна: «Артухъ гунгьар кайи ксар хъанара гизаф му гъудган апIуз чалишмиш духьну ккунду».
Эгер «тасбигь» гъудган йигъандин вахтна апIураш, думуган вари юкьуб ракааьт сатIиди апIуб ужи ву, хъа йишвандин вахтна апIураш, думуган кьюб гъудган кью-кьюб ракааьт айидар ужи ву.
Му гъудгниъ «аль-Фатигьяйин» кьяляхъ «Ат-Такасур» ва «Аль-Аьср» урхуб ужи ву, хъасин «Аль-Кафирун» ва «Аль-Ихлас». «Ат-Тагьиятдин» кьяляхъ гьаму дюаь урхуб ужи ву:
«Аллагьумма инни асъалука тавфикьа агьли-л-гьуда, ва-аъмала агьли-л-якьин, ва-мунасагьята агьли-т-тавбагь, ва-аьзма агьлис-сабр, ва-жидда агьли-л-хашъяти, ва-тIалаба агьли-р-рагъбати, ва-тааьббуда агьли-л-вараи, ва-ирфана агьли-л-илми, гьятта ахафак. Аллагьумма инни асъалука махафатан тагьжизуни аьн мааьсика гьятта аъмала битIааьтика аьмалан астагьикъу бигьи ризака ва-гьятта унасигьяка би-т-тавбати хавфан минка ва-гьятта ухлиса лака-н-насигьата гьяяан минка ва-гьятта атаваккала аьлайка фи-л-умури куллигьа, гьясуна занни бика субхана халики-н-нури».
«Тасбигь» гъудган кью-кьюб ракааьтариз жара гъапIган, му дюаь гьар ражари салам тувайиз улихьна «ат-Тагьиятдин» кьяляхъ салам тувайиз урхуб ужи ву. Эгер юкьуб ракааьт апIураш, саб ражари, яна саламдин улихь.
