Хулаъ учIвруган…

Мусурман касди чав апIру ляхнариинди тмуну касдиз асиллагь зарар тувну ккундар. Мусурман касди чан дин-гъардаш гъяркъган, «Ассаляму аьлайкум» кIуру, гьаддиинди дугъу Пайгъамбарин ﷺ сунна тамам апIура. Дупну ккундуки, салам тувувал сунна ву, хъа салам гъадабгъувал фарз ву.
Аллагьу Тааьлайи гирами Каламдиъ дупна (мяна): «Учвуз салам тувган, варитIан ужуб жюрейиинди жаваб тувай…» (сура ан-Ниса, 86-пи аят).
Сар касдихъди гюрюшмиш гъахьиган «Ассаляму аьлайкум» пувалиинди ухьу дугъаз чаин хъугъвал аливалин лишан улупурахьа. Салам тувувал инсанвалин аьлакьйирин лишан ву ва жвуван аьдалат улупувал шула.
Пайгъамбари ﷺ, фици салам тувну ккундуш ва фици салам гъадабгъну ккундуш, улупна. Пайгъамбарин ﷺ гафарихъди гъягъюри, асгьябарин, дугъри инсанарикан фужкIа алахъган, сабпиб вуди ушвниан удубчIвруб салам шуйи.
Гьяйифки, гъи саспи дюшюшариъ гъуншйири, багахьлуйири ваяки саб ляхниъ лихурайидарира кмиди чиб-чпиз салам тутрувру дюшюшарра алахьура. Хъа дици дубхьну ккундар.
Жабири Пайгъамбарин ﷺ гафар хура: «Гафар ккергъайиз сифте салам тувну ккунду» (Тирмизи).
Мусурмнари, чпи сарихь хяларди гъягъруган, дугъан хулаъ учIвруганра, уткан хасият улупну ккунду. Сабпи нубатнаан, хулаъ айидариз салам тувну ва хулазди учIвуз ихтияр гъадабгъну ккунду.
Гирами Каламдиъ дупна (мяна): «Эй Аллагьдихъ ﷻ хъугънайидар, жвуван хулаздитIан гъайри, жарарин хулазди ихтияр дарди ва душваъ айидариз салам тутрувди муучIванай» (сура Ан-Нур: 27-пи аят).
Эгер думу хулаъ инсанар аш, дурари учIвуз ихтияр тувур ва саламдизра жаваб тувур. Эгер эйсийи ихтияр тутрувиш, думу хулазди учIвуз хай шулдар. Белки думу кас саб ляхнихъ хъашул, гьаддиз кьяляхъ хъадакну ккунду. Абу Муса аль-Аш‘арийи Пайгъамбарин ﷺ гафар хура: «Хулазди учIвуз шубуб ражари ихтияр гъадабгъуру, ихтияр тувиш учIв, дарш кьяляхъ хъадак» (Бухари, Муслим).
Зиихъ гъапиганси, сабпи нубатнаан, салам тувру, хъасин хулазди учIвуз ихтияр гъадабгъну ккилигну ккунду ва раккнарихъ дугъужврурра хулаъ фу шулаш дярябкъру саягъниинди дугъужвну ккунду. Яни: «Ас-саляму аьляйкум, учIвуз хай шулин?» гьамци дупну ккунду. Эгер сарира жаваб тутрувиш, гьаму гафар кьюб ва шубуб ражари текрар апIуру, хъа жаваб адарш, кьяляк хъадакну душну ккунду.
Калада бин аль-Гьянбали дупна: «Саб ражари узу Пайгъамбарихьна ﷺ гъафунза ва саламра тутрувди дугъахьна учIвза. Пайгъамбари ﷺ гъапи: «Кьяляхъ удучIв ва йип: “Ас-саляму аьляйкум, учIвуз хай шулин?”» (Тирмизи, Абу Давуд)
Имам Ан-Нававийи зиихъ улупнайи гьядисарин натижа адабгъури гьамци дибикIна:
«Къайд гъапIганси, сабпи нубатнаан, салам тувну, хъасин учIвуз ихтияр гъадабгъуб дюз шула. Аль-Мавардийи кIураки, аьлимарин му суалнан гьякьнаан кьюб жюрейин фикир а. Саспидари гьаму ухьу зиихъ гъапиганси кIура, яни сабан салам тувуб, хъасин учIвуз ихтияр гъадабгъуб. Хъа тмуну аьлимари кIура, сабпи ражари учIвуз ихтияр гъадабгъну ккунду, жаваб тувган хъасин салам тувну ккунду.
Шубубпи пай аьлимари му суалнан гьякьнаан инсандиз фици апIурушра, ихтияр а, кIура. Яни дугъаз эйси гъяркъиш, сифте салам тувру, хъасин хулазди учIвуз ихтияр гъадабгъуру, дарш сабпи нубатнаан учIвуз ихтияр гъадабгъну ккунду». («Аль-Азкар Ан-Нававия»)
Имам Ан-Нававийи сабпи фикир дюзиб гьисаб апIура, яни сабан салам тувру, хъа хулазди учIвуз ихтияр гъадабгъуру: «Ас-саляму аьляйкум, учIвуз хай шулин?»