Уягъ духьну ккунду
«Аллагьу Тааьлайин назарлувал жямяаьтдиин алиб ву», «Инсанарикан варитlан багьалур – жямяаьтдиз хайирлу кас ву», «Хайир-берекет яшлу ксарилан бихъруб ву», «Аьлим гьадму кас вуки, чаз фу аьгъяш, гьациб аьмалра апlурайир». Пайгъамбарин ﷺ гьаму мубарак гьядисар жямяаьтлугъ мажлисариъ яркьуди гьял апlувал, гьелбетда, аьлимарин ва насигьтчйирин вазифйирикан ву.
Ухьуз мялум вуйиганси, зимзарин, арфарин низамлувал-мярифат инсан гьяйран ва аьламат апlрубсиб ву: хюрч абгрудар жаради, думу йишв’ина хрудар жаради, гьясил гъабшиб пай апlрудар жаради, чпин макан уьбхру гъаравлар жаради – мурар вари баб-арфлиз ва баб-зимзраз мютlюгъ вуди халкь дапlна. Мушваъ Аллагьу Тааьлайин гьикмат инсанариз гъибрат бадали айиб ву.
Фукlара дару зимзар-арфариз гьамциб мярифатнан пай тувнайи Падишагьдихьан инсанарра гьамци дерккуз шулдайинхъа? Шуйи! Амма мушваъ ухьуз имтигьян апlувал а.
Аьхиримжи вахтари жямяаьтлугъ арайиъра инсан карцlра. Дюнья, нефс, шейтlан себеб вуди, ав, вари къайдйир хьайин келефси гъючlюргъну. Далиларикан кlулинуб гьадму вуки, иман кlваъ адру, чпиз чпи дярякърайи ясана дараграйи инсанар амрул-мяъруфдин вакилар хьубаъ вяаьз-насигьят туврайи кас чав кlурайибдихъ хъугърайир вуйиш, дугъахъ имбударра хъугъдийи.
Саб йишв’ин арайиз гъафи гьамцрар гафариканра инжиглувал улупуриси, жямяаьтдин ихтибарлу сар касди (имамди) кlуру: «Вяаьз-насигьят тувру маллйир, имамар дирипlрудар, дурухрудар, яшайиш айи хизан-кюлфет хътрудар духьну ккунду сарун?!
Му гафнакан фу метлеб гьясил шулаш аьгъдрувалра аьхю уьзур ву. Азад вуйи, архаинди гьялал вуйи зегьметниинди жвуван дуланажагъ идара апlрувализ манигъвал айи я Кьур’андин аят, ясана Пайгъамбарин ﷺ гьядис айиб дар. Гьядиснаъ гьамци кlурайиб гьархну ккундар: «Жвуван хизан-кюлфет идара апlуб, гьялал зегьметниинди яшайишдиъ чарасуз вуйи игьтияжар бегьем апlуб – му вари ибадатарин кlул ву».
Гьаму гьядис фикризра гъададабгъди гьярам-чиркинваларихьан ярхла хьуз ккунди адарзуз, я удукьузра шуладарзухьан, кlурустар ниятар айи инсанариин алабхънайи замана йигълан-йигъаз читин гьялназра гъюра…
Мисал вуди хурхьа: Инсандин сагъламвализ папрус аьхю душман ву. Диди инсандин жигерариъ аьхюди хатlалу уьзрар арайиз хура. Папрус мизиганай, диди инсан вахтсузди жилариъ уржру кlурайи ва жара гъалабалугъвал кайи гьарай ипрайидар фужар ву? Гьаму папрусин зегьерлуваликан хабар айи савадлу, аькьюллу ксар – духтрар. Аьжайиб ляхин ву: мурари чпи гьаз папрус зигурайкlан? Мурариз чпитlан имбудар багьалудар вуйкlан? Ваъ. Му папрус гатlабхьуб дидин мезеретваликан хабар айи кеспагьалйирилан асиллу ву. Дурари чlуруб ву дупну, чпи гатlабхьнийиш, имбударикра гъалабалугъ кабхъуйи.
Насигьятчийи чахъ хъпехъурайи инсанар учвси аннамиш’вализ кьувват адрударси гьисаб дапlну ккундар. Му гъафилвалари ухьу мучlу яркврариз хъчlюхюру, вяаьз-насигьятра мянасузди гъубзру.
«Папрус мизиганай!» - кlури гьарай ипнайидарин кlвантlар, сппар, хилин тlубар папрусин кумру дирихьну рякъюри айибси, насигьятчйирин кьял’ин али гунгьарин гъагъ чпиз рябкъюри адайкlан? Мурари гьамунурин бачкlин рафнакк ккубжнайибси, лап жизбира улупуз ккунди айибси рябкъюра…
Ужуб мярифат айи хизандиъ, саб мургул ади, швнуб-саб хъанара гьязурди шулу. Хал-йишв чlюрхяри абцlбалан кьяляхъ кейвани мургул масу гъадабгъуз базариз ккажагъурдар. Жямяаьтра, гьадму мургулси, гьарсаб ляхниз гьязурди дийигъну ккунду. Халкьдин мисалариъ кlураки: «Жямяаьтдин йигьаг цlа ккадардира убхьруб ву». Сабвал айи жямяаьтдин улихь фициб девриъра гьял апlуз даршлу ляхин айиб дар.
Жямяаьт сатlи хьувалиъ инсан гьяйран апlру кьюб аьламат а: наан дерд-хажалат айи йишвариина халкь сатlи гъахьиш, думу уьргънайи касдин гъагъ пчlу апlур, уч духьнайидари чпиина пай гъадабгъур, шадвал айи йишвариина сатlи хьували гьарури чан шадвалра илипури, зияда апlур.
Яшайишдиъ касибарихьинди, мярифатнаъ ужубдихьинди илтlикlувал иман агьлиз хас ву.
Жямяаьтдиъ жа-жаради терефкрар (дестйир) арайиз гъювал аьхю зарар ву. Эгер гьадму гъурулушдин кlулиъ айири дицистар терефкрар чаз яратмиш дарапlиш, жара терефкрарра душваъ арайиз гъюрдар. Терефкрар айи мяишат ихьуб вуди гъубзурдар. Душваъ явубна йизуб, ичвубна ичуб шулу, натижайиъ хъял-гьюжат, футна-душманвал арайиз гъиди.
Саб гьюжатра алдру гьякьикьат гъябкъюнзуз. Гъийин йигъан жара духьнайи 15 республика, сабишв’ин илмиди, вари ихьуб вуйи. Чукоткайиъ, Камчаткайиъ – гьар наан ккун ибшри, ккуни йишваъ хал-йишв тикмиш дапlну яшамиш шули гъахьнушра, «уву наан айир вува?», «Наънан вува?», «Фуну миллетдикан вува?» дупну гьерхру кас шулдайи. Гъи Союз гъадабгъну, явуб-йизуб, ичуб-ичвуб гъабхьну, миллетвалилан асиллу дарди сарикан гъунши, сарикан гъавум-гъардаш, гьатмунурикан ужур вафалу дуст духьну, гьакlа духьнайи халкь авара шула. Миллетарин арайиъ йивувалар-йихувалар, аьхю душманваларра арайиз гъюрайи дюшюшар шула. Бакуйиан эрмени чlалниинди, Еревандиан азербайжан чlалниинди ва жара йишварианра макьсад саб вуйи передачйирин ерина гъи жара, кlваз иццру апlру хабрар ерхьура. Украина, Абхазия, Чичан, Таджикистан ва бязи жара йишвар, иллагьки мусурман вилаятар, хас дару дюшюшарикк ккахьра. Ккахьнура а.
Гизаф миллетарикан ибарат вуйи Дагъустан! Мушваъ миллет жигьатнаан чиб-чпихъди наразивалин женг арайиз гъафну кlуру тарих гьеле айиб дар. Гьамус гъийин аьгьвалат гележегдиъ гъалабалугъ кабхъруб, вахт имиди саб чара дабгну ккуниб шула. Гьар миллетарин гъурулушдиъ жа-жаради «халкьдин милли гьяракатар» арайиз гъюра, дуфнура а. Му гъурулушар тешкил апlбан мяна фу ву? Му суалназ гележегдиъ саламатвалин умуд кивуз шлу жаваб бихъури адар…
Узухъди гъюн-гъюниъ йивну йиз гъвалахъ гъудгниин деъри, узухъди Рамазандин вазли 30 ушв дисури, узухъди йиз гъачlир, узу чахъди чан гъачlир кивуз накьваригъна гъягъюри, йиз сумчриъ узухъди шадвал апlурайи кас «уву жара миллетдикан, узу жара миллетдикан» - му гафар гьаз ву? Мушваъ аькьибат кьутlкьлиб хьувализ шак адар. «Учву, учу» кlуру миллетарин ниятар арайиан адагъуб гъи шилкан ккун апlухьа? Дагъустандин жюрбежюр тешкилатчйир, гьюкум хлиъ айи жавабдар ксар «халкьдин гьяракатариз» фици гъабхьишра вижма ктру саягъниинди лигура. Яшайишдин, я дуствал эл-аьдатнан тажруба гатlабхьури, ккудудукlру «перестройкйириин» илчlихнайи инсанар гъавриъ духьну ккунивализ вахт ккилибгури гъубзуйкlан? Ваъ. Ваъ. Ваъ. Уягъ хьувал лазим ву.
