Велед бабкан гъахьиган убккру аькьикьайикан
Аькьика – велед бабкан гъахьиган, Аллагьу Тааьлайиз гьямд апIури, убккру гьяйванат ву. Гьяйифки, ухьухь му ляхниз думукьан фикир туврадар, гьеле Пайгъамбарин ﷺ ижми суннатарикан вушра.
Аькьикьа апIбан гьюкум
Шафии, Малики ва Гьямбали мазгьабариинди, аькьикьа Пайгъамбарин ﷺ лапра ижми (муаккад) суннатрикан ву, яни эгер мумкинвал аш, лапра тамам дапIну ккуни суннатарикан ву. Хъа имам Абу Гьянифайин мазгьабдиинди мубагь ляхин шула, яни хай шлу ляхин. («Аль-Фикьгьу аль-Исламия ва адиллатугьу», 4-пи том, 2745-пи маш).
Аькьикьа апIбаз Шариаьтди улупнайи далилар
Аькьикьа апIбаз Шариаьтдиъ улупнайи далил вуди Пайгъамбарин ﷺ гьядис кIваин апIидихьа: «Велед бабкан гъахьиган, дугъхъан аькьикьа апIуб ужи ву» (Бухари).
Пайгъамбари ﷺ чан хутлар Гьясан ва Гьюсейндихъан са-саб якъ гъубккнийи. Гьаддихъанмина асгьябарира веледар бабкан гъахьиган, гьамци апIури гъахьну.
Аькьикьа убккбан гьикмат
Ухьуз ихь диндиъ аькьикьа убккуб суннат вуди дебккнайивалиан аьхю мянфяаьт а:
- Му Аллагьу Тааьлайи жвуваз велед тувбан гьямд апIувал шула. Хъа гьямд апIрудариз Аллагьу Тааьлайи ниъматар артухъ апIур.
- Му гьацира инсанариз гьаму хизандиъ велед духьнайиваликан хабар тувуб шула.
- Му ляхни инсандин жумартвал улупура. Думу кас кьискьисвалихьан ярхла вуйивал улупура. Хъа жумарт ва марцци ксар шадудар шулу кIури, гирами Кьур’андиъ дупна.
- Му хизандин, мирасарин, багахьлуйирин юкIвариъ шадвал ипувал ву, гьаз гъапиш аькьикьа дубккну, саб суфрайихъ дусган, уч духьнайидарин арайиъ хъанара ужудар аьлакьйир шулу.
Аькьикьа апIру вахт
Велед бабкан гъахьиган, гьяйванат дишлади убккуз шулу. Хъа варитIан ужуб вахт ургудпи йигъ ву. Эгер ургудпи йигъан шулдарш - 14-пи йигъан, дицира гъабхьундарш - 21-пи йигъан, ва дицира шуладарш - гьарсаб ургубпи йигълан. Эгер думу веледдин йисар хьайизкьан аба-бабу дугъхъан аькьикьа гъубккундарш, хъасин вушра дугъаз жвувхъан убккуб ужи ву.
Аькьикьа шлихъан убккуру?
Аькьикьа бабкан духьнайи веледдихъан убккруб ву. Эгер велед бабкан шулайи вахтна, ясана хъасин вушра, кечмиш гъахьиганра кмиди, дугъхъан аькьикьа убккуб ужи ву. Эгер велед бабкан шлуган кечмишди гъахьнуш, хъа дадайин фуниъ чIивиди вуди гъахьнуш, дицир веледдихъанра аькьикьа убккуру. Хъа бабан фуниъ имидитIан кечмиш духьнайир вуш, дицир веледдихъан аькьикьа апIурдар ва дугъаз ччвурра тувурдар.
Балхъан кьюб якъ урккуб ужи ву, хъа шурхъан - саб.
Аькьикьайиз фицдар гьяйванатар урккуз шулу?
Ухьу Гъурбан апIруган, фицдар гьяйванатар урккуруш, ари гьаму аькьикьайизра гьацдар хай шулу: деве, йиц, хюни, якъ, цIигь. Му гьяйванатарихьна вуйи шартIарра, Гъурбан апIруган фицдар вуш, ари гьацдар ву. Гъурбан апIуз даршлу гьяйванат аькьикьайизра хай шулдар.
Ухьу Гъурбан апIури мал фици ургур касдихъан убккуруш, ари гьаму аькьикьара, эгер мал убккуруш, бабкан духьнайи ургурихъан убккуз шулу.
Ният
Аькьикьайиз ният гьамци апIуру: «Узу ният гъапIза гьаму гьяйванат узхъан (балхъан, шурхъан…) аькьикьа вуди убккуз».
Аькьикьа шли тамам гъапIиш, ужи ву?
Думу адаши убккруб ву, эгер думу адарш, хъасин абайи ва гь.ж. Адаши думу аькьикьа чан мутмуйикан убккуру. Эгер гьадму веледдин чаз ккубкьу ирснакан, пешкешдикан, васиятнакан вуйи мал-мутму аш, адашиз думу аькьикьа убккуз кIури ишлетмиш апIуз хай шулдар. Эгер адашин, ясана абайин дициб мумкинвал адарш, дадайи убккуру, эгер чаз дициб мумкинвал аш. Адаш, аба ва дада аькьикьа убккуз мумкинвал айидарикан шула, эгер дурариз велед бабкан духьну 60 йигъандин арайиъ гьарйигъаз ипIуз ужуб ади дубхьну, аькьикьайиз гьяйванат гъадабгъузра мумкинвал айидарикан вуш. Эгер гьаму вахтнан арайиъ мициб мумкинвал ади гъабхьундарш, дурар аькьикьайиз мумкинвал адрударикан гьисаб шула. Хъа му вахтнан муддатнаъ мумкинвал ади, хъа тамам гъапIундарш, думу веледдин йисар тамам хьайиз аькьикьа дубккну ккунду.
Эгер велед зинайикан духьнайир вуш, дицирихъан дадайи аькьикьа убккуру, гьаз гъапиш Шариаьтдиинди зинайикан гъахьи веледдихъ адаш шулдар.
Аькьикьа убккбан мянфяаьтнакан
Ухьу улихь, му ляхин Пайгъамбарин ﷺ ижми суннатарикан ву кIури, гъапнийхьа. Пайгъамбарин ﷺ гьядисдиъ дупна: «Велед аькьикьайин жавабдарваликк ккайир ву». Му гьядисдин мяна гьадму вуки, эгер бицIирихъан аькьикьа дарапIиш, думу лайикь вуйиганси арайиз удучIвурдар.
Имам Аьгьмадди му гьядисдиз гьамциб мяна тувна: чан вахтна аькьикьа дурубккди, бицIиди имиди думу велед кечмиш гъахьиш, дугъаз чан абйир-бабарихъан шафааьт апIуз мумкинвал хьибдар. Гьацира, эгер думу аьхю духьну, ужур кас духьну, кечмиш гъахьиш, дугъхьанра чахъан аькьикьа дурубкку абйир-бабарихъан шафааьт апIуз хьибдар. («Гьямидат», 12-пи том, 291-пи маш). Эгер хъасин веледди чахъан аькьикьа гъубккиш, дугъхьан абйир-бабарихъан шафааьт апIуз хьибди, иншаАллагь.
Аькьикьа убккбан эдебар
Ухьу улихь гъапиганси, аькьикьа убккуз ургудпи йигъ ужу ву. Эгер думу хябяхъдин вахтназди бабкан гъахьнуш, гьадму йигъра гьаму ургуд йигъандикан шулу. Хъа эгер йишвну бабкан гъахьнуш, гвачIнианмина ургуд йигъ гьисаб апIуру. Аькьикьа убккуз варитIан ужуб ригъ гьудубчIвурайи вахт ву.
Аькьикьа убккруган, гьамци кIуру:
بِسْمِ اللهِ, اللهُمَّ لَكَ وَإلَيْكَ عَقِيقَةُ فُلاَنٍ
«Бисмиллагьи. Аллагьумма лака ва илайка аькьикьату фуланин» (Фуланин кIуру гафнан ерина веледдин ччвур кIуру)».
Мяна: «Я Аллагь, гьаму аькьикьа уву бадали фулану касдихъан вуйиз (фулану кIуру йишвахь веледдин ччвур кIури)».
Эгер якъ убккури гъахьиш, думу багьа вуйиб, лизи рангнануб, уткан вуйиб, аьхю кIарчар алиб, чагъиб хьуб ужи ву. Дидин йикк дубхьну пай апIуб ужи ву. Дидин кIурбар гьудрушвуб ужи ву, гьаддихъди гьаму веледдинна кIурбар ижмидар хьуз кIури. Хъа йикк ипIурайидари кIурбар гьудушвну кIури, душваъ фукIара харжиб адар. Думу йикк убхьруган, сацIиб меълишинра капIуб ужи ву, гьаму веледдин хасият ужуб ибшри кIури, ният дапIну.
Аькьикьайин йикк девлетлу ксаризра тувуз хай шулу. Эгер аькьикьа назру кIури дибиснайиб вуш, думуган вари йикк пай дапIну ккунду ва дидкан саб пайкьан убхьайиз тувну ккунду.
Веледариз мусурман ччвурар тувай
Мусурмнари чпин веледариз мусурман ччвурар тувуб лазим ву. Хизандиъ велед бабкан гъахьиган, дугъаз ужуб уткан ччвур кадабгъну ккунду. Пайгъамбари ﷺ дупна: «Дугъриданна Гъиямат йигъан учвуз ичв ва ичв адашарин ччвурарихъди дих апIиди, гьаддиз учву ичв ччвурар уткан апIинай». Гьаму гьядисдиъ ухьу ихь веледариз ужудар ччвурар тувуб Пайгъамбари ﷺ табшуругъ апIура, хъа эгер абйир-бабари ужудар дару ччвурар тувнуш, дурар дигиш дапIну ккунду.
Ибн Уьмарихьан дуфнаки, Пайгъамбари ﷺ Аьсия (гунагькар) кIуру ччвур Жамиля (уткан, уччвур) кIуру ччвурназ дигиш гъапIну. Саб ражари Пайгъамбарихьна ﷺ Гьязн кIуру кас гъафну, «Гьязн» – хажалатвал, пашманвал кIуру мяна туврайи гаф ву, ва Пайгъамбари ﷺ ччвур фуж вуяв, кIури гьерху? «Гьязн вуйиз», - кIури жаваб туву думу касди. Пайгъамбари ﷺ гъапну: «Уву Сагьль вува». Гьязнди гъапи: «Узу йиз адаши туву ччвур дигиш апIидарза». Гьязндин бай Мусаибди гъапну: «Гьаму йигъхъанмина дугъан машнан чIурувал дубгундар».
Абу Давудди гъапну: «Пайгъамбари ﷺ Аьс (гунгьар апIрур) кIуру ччвур МутIиъ (мютIюгъ шлур) кIуру ччвурназ дигиш гъапIну. Пайгъамбари ﷺ му ччвур фици дигиш гъапIнуш, саб уткан ихтилат а: «Пайгъамбар ﷺ мимбариин дусу ва имбударизра дусай гъапи. Гьаму вахтна Аьс гъюру ва Пайгъамбари ﷺ варидариз дусай кIури гъеебхьган, думура дусу. Пайгъамбар ﷺ мимбарилан ис гъахьиган, Аьс Пайгъамбарихьна ﷺ гъюру. Пайгъамбари ﷺ гьерхру: «Узуз уву гъудгниъ гьаз гъяркъюндар?» Аьсди жаваб туву: «Уву узуз адашна дадатIан гирами вува, я Пайгъамбар ﷺ! Узу учIвган, уву варидариз дусай кIури гъеебхьунзуз, ва гьадму гъеебхьу йишвахь узура дусунза». Пайгъамбари ﷺ гъапну: «Уву Аьс дарва, уву МутIиъ вува». Гьамци гьадму йигъан дугъан ччвур МутIиъ гъабхьну. Гьацира Пайгъамбари ﷺ Аьтла (пис, чIурур), ШайтIан (Аллагьдин * рягьматдихъ мягьрум дапIнайир), Альгьякам, Гьярб ва гьацира гизаф ччвурар дигиш гъапIну.
Пайгъамбари ﷺ гъапну: «Ургудпи йигъан веледдиз ччвур тувру, кIул алдапIуру ва аькьикьа убккуру, яни веледдихъан якъ убккуру - балхъан кьюб, хъа шурхъан саб». Гьядисариъ "ужудар ччвурар" кIуруган, душваъ "Аллагьу Тааьлайиз ккуни ччвурар" кIуру мяна гъюра. Пайгъамбари ﷺ дупна: «Дугъриданна Аллагьу Тааьлайиз варитIан ккуни ччвурар Аьбдуллагь, Аьбдурягьман, Аьбдуразакь, Аьбдурягьим, Аьбдулкьадир ву». Дурар вари Аллагьдин * лукI’валихъди, ччвурнахъди аьлакьалу ччвурар ву. Жара гьядисдиъ дупна: «Учву пайгъамбрарин ччвурар тувай, ва Аллагьу Тааьлайиз варитIан ккуни ччвурар Аьбдуллагь, Аьбдурягьман ву, хъа варитIан гьякьлудар – Гьярис, Гьаммам, хъа варитIан дарцци ччвурар – Гьярб, Муррат ву». Пайгъамбари ﷺ варитIан дарцци ччвурар Гьярб (дяви) ва Муррат (кьутIкьливал) гъапну, гъаз гъапиш дяви ва кьутIкьливал инсанариз варитIан даккнидар ву. Ибн Аьббасди ктибтура: «Аллагьу Тааьлайи жегьеннемдиан Аллагьдихъ * хъугъдар адаиди, хъа удучIвдарикан сарпидар пайгъамбарарин ччвурариз тялукь шлудар хьиди». Пайгъамбари ﷺ пайгъамбарарин ччвурар тувай гъапну, гьаз гъапиш дурарин хасиятар варитIан ужудар ву ва ччвурарра варитIан гьюрматнандар ву. Гьацира малаикарин ччвурар тувуз хай шулу: Жабраил, Микаил, Исрафил, Ризван ва гь.ж. Пайгъамбарихьан ﷺ дуфна: «Гъиямат йигъ улубкьган, пиди: Гъит Мугьяммад ччвур алидар гъудужври ва Пайгъамбарихьна ﷺ вуйи гьюрматнаан Женнетдиъ учIври». Хизандин эйсийи чан веледарикан саризкьан Мугьяммад кIуру ччвур тувну ккунду. Гизафдари чпин веледариз Мугьяммад кIуру ччвур тувру ва, чпин абайин, ясана адашин гьюрмат уьбхюри, му ччвур тувунза кIури шулу. Ужи хьибди, эгер сабпи ражари дугъаз душваъ пайгъамбарин ччвур рябкъюйиш, хъа хъасин - абайин, ясана адашин.
Гьацира бабан функан ктахъуризра (выкидыш) ччвур тувну ккунду, эгер думу бай вуш - жиларин ччвур, риш вуш – дишагьлийирин. Хъа эгер бай вуш, риш вуш аьгъю апIуз шулдарш, кьюби, яни баяризра шубаризра тялукь шлу ччвур тувру. Месэла: Асма, Гьинд, ТIалгья (т), Уьмайра (т) ва гь.ж.
Аллагьу Тааьлайиз ккуни ччвурар айиганси, дугъаз даккни ччвурарра а. Бухарийин, Муслимдин китабариъ дупнаки, Пайгъамбари ﷺ гъапну: «Аллагьу Тааьлайин улихь варитIан исккан ччвур жили касдин Маликуль Амляк (паччгьарин паччагь) кIуру ччвур ву». Жара гьядисдиъ дупна: «Гъиямат йигъан Аллагьу Тааьлайиз варитIан даккнир, варитIан исккан вуйир Маликуль Амляк кIуру ччвур алир ву». Гьаз гъапиш му ччвур, Аллагьу ТааьлайизтIан гъайри, саризра хас вуйиб дар. Гьаци вуйиган Исламдиинди инсанариз му ччвур ва мянайиинди мидиз ухшар ччвурар тувуз хай шулдар.
Гьацира хай шулдар Аьбдулькяба, Аьбдулгьясан, Аьбдуманаф ччвурар.
Пайгъамбари ﷺ гьацира Ясар, Рабагь, Нажагь ва Афлагь ччвурар мутуванай дупна - гьаму юкьуб ччвур веледариз тутрувуб ужи ву.
Ихь диндиъ инсанарихъ лакIмар хъитIуб хай шлу ляхин дар. Аллагьу Тааьлайи гирами Кьур’андиъ дупна (мяна): «Учву ужудар дару лакIмар михъитIанай». "Инсандиз кьабул даршлу лакIам тувуз хай шулдар" кIуру гафарин аьлимарин арайиъ фикир саб ву, гьятта думу лакIам гьадгъаз тялукь шлуб вушра. Мисалназ, думу улариз дярякърур вуш, дугъаз сакъур пуб, ясана хил хьадруриз – сакъур пуб ва гь.ж. Пайгъамбарин ﷺ машгьур асгьяб Абубакрин Аьтикь кIуру лакIам вуди гъабхьну. Пайгъамбари ﷺ гъапну: «Абубакр (аьтикьуллагь) Аллагьу Тааьлайи жегьеннемдин цIихьан азад гъапIур ву». Магьа гьамцдар лакIмар тувуз хай шулу.
Аьрабари Абу (адаш), ясана Умму (дада) гафарихъди балин ччвур сатIи дапIну лакIам туври шулу. Мисалназ: Абу Аьбдуллагь. Пайгъамбаринна ﷺ Абулькьасим кIуру лакIам ади гъабхьну - думу чан аьхюну балихъди аьлакьалуб вуйи. Жвуваз велед адаршра, гьациб лакIам ади хьуб ужи ву. Мициб дюшюшдиъ дугъу, эгер чаз бай гъахьнийиш, чав фициб ччвур тувуз ният ади гъабхьнуш, ари гьадму ктабгъуру.
Мусурмнариз чпин веледариз Мугьяммад кIуру ччвур тувуб ужи ву, амма Абулькьасим кIури лакIам тувуб саспи аьлимари ужи дар кIура. Пайгъамбари ﷺ гъапну: «Учву йиз ччвур учвуз тувай, амма йиз лакIам мутуванай».
Ччвур тувбан суннатар
Веледдиз ччвур тувруган, арччул ибахъ экбер урхуб, хъасин «Лайлатуль кьадр» ва «Ихлас» сурйир урхуб сунна ву. Хъасин Кьур’андиан вуйи гьаму аят урхуру:
إنِّي أُعيذُها بِكَ وَذُرِّيّتهَا مِنْ الشَّيْطانِ الرَّجِيمِ
«…Инни уизугьума бика ва зурриййятагьа мина шшайтIани рражим»
Хъасин гьадму ибахъ ччвур текрар апIуру, хъа гагул ибахъ - икьамат.
Гьаму вари ляхнар кьиблайихьинди илдицну апIуб сунна ву. Пайгъамбари ﷺ, эгер арччул ибахъ экбер ва гагул ибахъ икьамат гъурхиш, бицIир шейтIнихьан уьрхиди, гъапну.
Хъасин бицIирин ушвнин награрикан дучIвубкьну гъюдли дапIнайи хурма (финик) кдатуру. Му ляхнар вари ургудпи йигъан апIуруш, мурарин тартиб къайда гьамциб ву: аькьикьа гвачIнинган убккуру, хъасин ччвур тувру, хъасин кIуллан чIар алдапIуру.
