Жвумийин гъудган апIбан къайда
Икьамат апIбан кьяляхъ, имамди жямяаьтдиз жергйир сабси дерккай дупну, жарабдиз сабдизра вахт ададапIди, дишлади гъудгнихъ хъюгъру. Сабпи ракааьтдиъ «Аль-Фатигья» сурайин кьяляхъ «Аль-Жумуаьт» сура урхуб сунна ву, хъа кьюбпибдиъ «Аль-Мунафикьун», ясана сабпибдиъ «Аль-Аъла» сура (Сабби-гьисма раббик), кьюбпибдиъ «Аль-Гъашия» сура (Гьал атака гьядисуль Гъашиягь).
Пайгъамбари ﷺ саспи дюшюшариъ сабпи кьюб сура урхури гъахьну, жара дюшюшариъ кьюбпи сурйир кIури, дупна. Жвумийин гъудгниъ «Аль-Фатигья» ва дидин кьяляхъ урхру сурйир ягъалди урхуб сунна ву.
Жвумийин гъудгнин кьяляхъ имбу гъудгнарихъан урхру азкарар урхуб сунна ву. Ибн Гьяжар Аль-Гьайтамийи чан «Тугьфатуль Мугьтаж» китабдиъ Пайгъамбарин ﷺ гьаму гафар дупна: «Жвумийин гъудгнин кьяляхъ гафар апIайиз, ликар чпин айи гьялнаъ имиди, ургуб ражари «Аль-Фатигья», «Аль-Ихлас», «Аль-Фалакь» ва «Ан-Нас» сурйир гъурхиш, дугъан гунгьарин аьфи апIуру ва Аллагьу Тааьлайихъ хъугъу вари ксарин кьадарсиб саваб хьибди».
«Иаьнату ТIалибин» китабдиъ му сурйир азкарарихъ хъюгъяйиз урхуру кIури, дупна. Имам Гъазалийи ва жара аьлимари, сурйирин кьяляхъ гьаму дюаь урхуб ужи ву, дупна:
اللهمَّ يَا غَنِيُّ يَا حَمِيدُ يَا مُبْدِئُ يَا مُعِيدُ, يَا رَحيمُ يَا وَدُودُ, أغْنِي بِحَلاَلِكَ عَنْ حَرَامِكَ, وَ بِطَاعِتِكِ عَنْ مَعْصِيَتِك, وَبِفَضْلِكَ عَمَنْ سِوَاك
«Аллагьумма я Гъаниййю, я Гьямиду, я Мубдиу, я Муиду, я Рягьиму, я Вадуду, агънини би гьялалика аьн гьярамик, ва битIааьтика аьн маъсиятика, ва бифазлика аьмман сивак»
Ибну Гьяжари дупнаки, имам Аьгьмаддихьан вуйи гьядисдиъ Пайгъамбари ﷺ сар асгьябдиз гьамци гъапну: «Увук фукьан буржар кашра, гьеле «Сабир» кIуру дагъсикьан гунгьар кашра, флану гафар гъапиган, Аллагьу Тааьлайи дурар ктирчуз кюмек тувру гафар улупузавуз», ва хъасин, гьаму зиихъ улупнайи дюаь урх, гъапну.
Жвуми йигъандин эдебар
Жвуми гъудгниз гъягъру касди бегьемди жандак жибкIуб сунна ву. Думу сунна ляхин жвуми йигъан ахсрар ккивхъанмина апIуз шулу, амма жвуми гъудгниз гъягъру вахт багахь шлуган, жикIуб ужи ву. Ният гьамци апIуру: «Узу ният гъапIза жвуми йигъандин суннат-жикIуб тамам апIуз».
Эгер жандак жибкIуб фарз дубхьнайи дюшюшар арайиз дуфнайи касди жвуми йигъандин жикIувалра, думура сатIи гъапIиш, думу дюшюшдиъ дицир кас сунна гъапIурси гьисаб шулу. Хъа сабпи нубатнаан фарз жикIувал дапIну, хъа жвуми йигъандин суннат жикIувал гъапIиш, гьамци хъанара ужи ву.
Фарз ва сунна жикIувалар сатIи гъапIган, гьамци ният апIуру: «Узу ният гъапIза фарз жикIувализ ва жвуми йигъандин суннат жикIувализ».
Жвуми гъудгниз гъягъюз кIурайи касди чаз айи палтарикан варитIан ужибсиб алабхьуб ва гьацира жандин марццишин апIуб сунна ву.
Ибну Гьиббанди чан «Сагьигь» китабдиъ гьаму гьядис хура:
«Жвуми йигъан жандак дижибкIну, чаз айи варитIан ужиб палат алабхьну, эгер ади вуш, миск кадатну жвумийин гъудгниз душну, инсанарилан ликар алдагъури улихь дурушди, Аллагьу Тааьлайи чаз фарз дапIнайи гъудган дапIну, хъасин имамди кIурубдихъ чан гъудган ккудубкIайизкьан дикъатниинди хъпехъиш – гьамрар вари улихь жвумийин ва гьаму жвумийин арайиъ гъахьи гунгьарин аьфи апIувал шулу» (Абу Дауд, Аьгьмад, Ибн Гьиббан).
Жвуми йигъан алабхьуз варитIан ужиб лизи палат ву. Имамдиз уткан палат, халат алабхьуб, чалма ктибтIуб ужи ву.
ТIубарин шибар алдатIуру ва жандин имбу марццнишнар апIуру. Гъурбан убккуз ният айи касдиз Зуль-гьижжа вазлин сабпи йигъхъанмина гъурбан убккайизкьан шибар алдатIуб, чIарар ктауб карагьат ву.
КIуллан куш алдапIуб анжагъ шубуб дюшюшдиътIан сунна дар: гьяждиъ ва уьмрайиъ айиган, велед бабкан духьну ургубпи йигъан, кяфир кас Исламдиз гъафиган. Имбу дюшюшариъ кIуллан куш алдапIуб сунна дар. Амма, эгер кушарин марццишин апIуз даршлувалиан алдапIури гъахьиш, думу сунна шула.
ТIубан шибар алдатIури, чIарар ктаури жвумийин гъудгнихьна гьязур хьуз хамис йигъандин аьхириъ ясана жвуми йигъан гвачIнинган хъюгъру. Эгер хамис ва жвуми йигъари гъабхьундарш ва хъа хамис йигъаз лап ярхи шулаш, итни йигъан алдатIиш ужи ву.
ТIубарин шибар алдатIбан къайда
ТIубарин шибар алдатIбан варитIан ужиб къайда гьамциб ву: арччул хлин улупру тIубхъан хъюгъну арччул хилин бицIи тIубахъинди гъюру, хъасин арччул хилин аьхю тIубан шиб алдабтIуру, хъасин гагул хилин бицIи тIубхъан хъюгъну аьхю тIубахъ ккудубкIруганси. Ликарин тIубарин шибар гьаму къайдайиинди алдатIуру: арччул ликрин бицIи тIубхъан ккебгъну гагул ликрин бицIи тIубахъди ккудубкIуру.
Саб хилин тIубар алдатIну, тмунубдин алдаратIди гъитуб ясана саспи тIубарин шибар алдатIну, хъа тмундар гъитуб ва ликаринра гьаму къайдайиинди алдатIну гъитуб карагьат ву.
ТIубарин шибар алдатIбан кьяляхъ хилар, ликар жикIуб сунна ву. Шибар алдатIбан кьяляхъ хилар дижрикIди жандак гъацабхиш, хамран уьзур хьуз мумкин ву. АлдатIу шибар, ктау чIарар жилик кивуб сунна ву.
Жвумийин гъудгниз ухди гъягъбан дережайикан
ГвачIнинган ухдиси жвумийин гъудгниз гъягъюб ужи ву. Эгер инсандин саб шариаьтдиъ улупнайи себеб аш, думу кьандиси вушра мистаз гъягъиди. Аль-Бухарийихьан ва Муслимдихьан вуйи гьядисдиъ Пайгъамбари ﷺ дупна:
«Аьхю гъусул апIруганси жвуми йигъан жандак дижибкIну, хъасин ухдиси мистаз гъушу касдиз, Аллагьу Тааьлайиз гъурбан вуди деве гъубкку касдизсиб саваб хьибди; хъа кьюбпи сяаьтди гъушу касдиз (яна йигъ ккебгъхъанмина ригъ зенитдиз гъяйиз) - хюни гъубккгансиб; шубубпи сяаьтди гъушуриз кIарчар али якъ гъубккгансиб саваб хьибди; юкьубпи сяаьтди гъушуриз - пэъ гъубккгансиб; хьубпи сяаьтдиъ гъушуриз мурта тувуризсиб саваб хьибди; хъа имам хутIба урхуз за гъахьиган, малайикар хутIбайихъ хъпехъуз гъягъюру, яна имам хутIбайиз за хьпан кьяляхъ мистаз гъафидар малайикари жвумийин гъудгниз гъафидарси дикIидар».
Пайгъамбар ﷺ ва дугъан кьяляхъ халифарра жвуми гъудгниз вахт улубкьган гъюри гъахьну, гьаци вуйиган, имамдиз гъудгнин вахт улубкьруган мистаз гъягъюб сунна ву.
Зиихъ гьядисдиъ дупнайи вахтар гвачIиндин ахсрар ккивхъанмина лисундин вахтназ 5 йишваз пай дапIнайидар ву. Гьадрарикан фуну вахтна гъафиш, гьаддиз лайикь вуйи савабра хьибди.
Жвумийин гъудгниз гьялак дарди, явашди гъягъюб сунна ву. Фунуб вушра жямяаьт-гъудгниз гьялак дарди гъягъюб сунна ву. Эгер жвумийин гъудгниз кьан шулаш, гьялак духьну ккунду. Жвумийин ва машквран гъудгнариз ярхи рякъюъди гъягъюб, хъа кьяляхъ гъюрудар жикъи рякъюъди гъюб сунна ву.
Жвумийин гъудгниз гъягъюри рякъюъ ва гъудган ккебгъайиз мистаъра Кьур’ан урхури, Аллагь * кIваин апIури хьуб сунна ву.
Жвуми йишван, жвуми йигъан «Кагьф» ва «Ад-Духан» сурйир урхру вахтна ктарди, имбу вахтари Пайгъамбариина ﷺ салаватар урхурира хьуб ужи ву.
Жвуми йишван ва жвуми йигъан «Аль-Кагьф» сура урхуб сунна ву, хъа жвуми йигъан урхуб ужи ву, жвуми йишвантIан. Шубуб ражари ва думутIан артухъ му сура урхуб хъанара ужи ву. Жвуми йишван «Ад-Духан» сура урхуб ужи ву.
Жвуми йигъандин арайиъ Аллагьу Тааьлайи дюаь кьабул апIру, жаваб тутрувди гъидритру саб вахт а, думу вахт Рамазандин вазлиъ «Лайлатул Кьадр» йишвандиъ айи вахтси жиниди гъибтна. Гьаци вуйиган, вари жвуми йигъ Аллагь * кIваин апIури, дюаь апIури духьну ккунду.
Жвуми йигъан дюаьйиз жаваб тувру вахт фила алабхъураш, аьлимарин арайиъ хилаф а. Хъа варитIан якьин вуйиб, имам минбариин алиган хъюгъну жвумийин гъудган ккудубкIайиз вуйи вахт ву, дупна. Яна гьадму вахтна дюаьйиз жаваб тувру вахт алабхъура, кIури умудвал а, гьаддиз думу вахтна артухъди дюъйир дапIну ккунду. Гьаму гафар имам Муслимдихьан вуйи Пайгъамбарин ﷺ гьядисдииндира тасдикь дапIна.
«Имамди хутIба урхруган ва гъудгнин вахтна фици дюаь апIуру?» кIуру суал арайиз гъафиш, Закария аль-Ансарийи, хутIбайин рукнар урхруган ва гъудган апIруган, кIваан дюаь апIуру, имбу вахтна - мелзнихьди кIури, жаваб тувра.
Жвуми йишван ва гьацира жвуми йигъан садакьа тувуб, багахьлуйир, гъуншйир шад шлу ляхнар апIуб, аьзарлуйириин улукьуб сунна ляхнар ву.
Мистазди арччул ликрилан учIвру, хъа удучIвруган - гагул ликрилан. Мистазди учIвруган гьаму дюаь урхуб сунна ву:
«Ауьзу биллагьиль Аьзими ва би важгьигьиль карими ва султIанигьиль кьадими мина шшайтIани рражим, альгьямду лиЛлагьи. Аллагьумма ссалли ва саллим аьла Мугьяммадин ва аьла али Мугьяммад, бисми Ллагьи Аллагьумма гъфирли зунуби ва фтагьли абваба рагьматика»
Мист’ан удучIвруганра гьаму дюаь урхуру, амма «рягьматика» кIуру гафнан ерина «фазлика» кIуру гаф дупну.
Эгер му дюаь ярхиб вуш, имам Муслимди чан «Сагьигь» китабдиъ улупнайи дюаь гъурхиш, думура сунна шула. Имам Муслимди, Пайгъамбари ﷺ мистазди учIвру касди гьаму дюаь урхри кIури, улупна:
اَللَّهُمَّ افْتَحْ لِى أَبْوَابَ رَحْمَتِكَ
«Аллагьумма вафтагьли абваба рагьматика».
Мяна: «Я Аллагь, Яв рягьматдин раккнар узуз тIаъ»
Мист’ан удучIвруган гьаму дюаь:
أَللَّهُمَّ اِنِّى أّسْاَلُكَ مِنْ فَضْلِكَ
«Аллагьумма инни асъалука мин фазлика».
Мяна: «Я Аллагь! Узу увкан Яв фазилат ккун апIураза»
Мистаз гъягъюз ккайириз гули, шарш, редиска ипIуб карагьат ву.
Мистаз гъафиган жергйирин деънайидарилан ликар алдагъури гъягъюб карагьат ву, хъа саспи аьлимари, гьярам ву, дупна. Саспи дюшюшариъ деънайидарилан ликар алдагъури гъягъюз ихтияр а. Мисалназ, эгер имамдихьан мигьрабдихьна анжагъ деънайидарилан ликар алдагъуритIан гъягъюз шулдарш, думуган хай шулу. Мистаз гъафиган, кьюб-шубуб жерге улихь ачухъ йишв хьади вуш, думуган дугъхьан жара йишвахь гъудган апIуз мумкинвал ашра, гьадина гъягъюз шулу. Амма жара йишв хьади вуш, инсанарилан ликар алдагъури ваъ, хъа ачухъ йишвахь дугъужвиш ужи ву.
Улихь жергийриъ ачухъ йишв ади, амма инсанар гъудгниз гъудужвган думу йишв абцIур кIури умуд каш, му дюшюшдиъра деънайидарилан ликар алдагъури улихь гъягъюб карагьат ву.
Жвуми йигъан ляхин апIбан гьякьнаан
Жвуми йигъан ляхин апIуб гьярам ляхнарикан дар. ДумутIанна гъайри, саспи аьлимари жвуми йигъан заткьан ляхин дарапIди гъибтуб кьабул апIурдайи, дурари, думу жугьдари султ йигъан ляхин дарапIрувализ, христианари базар йигъан ляхин дарапIрувализ ухшар шула, кIуйи. Амма жвуми йигъан вари суннатар тамам апIури, ухдиси мистаз душну, имамдин насигьятнакан мянфяаьт ктабгъуб ужи ву.
Имамди вяъза апIурайи вахтна я му дюн’яйиз, ясана ахиратдиз мянфяаьт адру ляхнихъ хьуб ужи дар. Имам минбариин деъну, экбер тувбан кьяляхъ, жвумийин гъудган фарз вуйи касдиз ариш-вериш апIуб ва жара саб ляхин апIури гъузуб гьярам шула.
Аллагьу Тааьлайи гирами Кьур’андиъ дупна:
يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا نُودِي لِلصَّلاةِ مِن يَوْم الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْا إِلَى ذِكْرِ اللَّهِ وَذَرُوا الْبَيْعَ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَّكُمْ إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ
Мяна: «Я Аллагьдихъ хъугъдар! Жвуми йигъан экбер тувган, имамдин вяъзайихъ хъпехъуз, Аллагьдиз тIяаьт апIуз гьялак йихьай ва ариш-вериш гъибтай. Эгер учву гьаци гъапIиш, учвуз ужи ву, учвуз аьгъю дубхьну ккундуш» (сура «Аль-Жумуаьт», 9-пи аят).
