Жвумийин хутIба урхруган сунна ляхнар
Жвумийин хутIба урхруган сунна ляхнар
Жвумийин хутIба урхруган дапIну ужи вуйи ляхнар шубуб йишв`ина жара шула:
1) Жвумийин хутIбйирин улихьна гъапIиш ужи вуйи ляхнар,
2) ХутIба урхурайи вахтна апIуб ужи вуйи ляхнар,
3) ХутIба урхбан кьяляхъ гъапIиш ужи вуйи ляхнар.
Жвумийин хутIбайин улихь вуйи ужудар ляхнар гьамрар ву:
1) Минбариина за духьну хутIба урхуб;
2) Минбар имам гъудгник дугъужвру йишвхьан (мигьрабдихьан) арччул терефназди ади хьуб;
3) Минбар адарш, инсанариз ебхьруганси ягъал йишвлан урхуб;
4) Минбарин багахь хьайидариз салам тувуб;
5) Минбариина за шлуган чахьинди лигрудариз салам тувуб ва муэдзинди экбер тувну ккудубкIайиз деуб.
Имам деу вахтна муэдзинди экбер урхуру. Пайгъамбарин ﷺ вахтна ва гьацира Абу Бакр ва Уьмар асгьябарин вахтарира экбер анжагъ саб ражари урхури гъахьнийи - жвумийин хутIбайин улихь. Хъа кьюб ражари экбер урхувал, шагьур аьхю хьувал себеб дубхьну, Уьсман асгьябдин вахтна арайиз гъафиб ву. Ва гъи ухьура кьюб ражари экбер урхури шулхьа.
Жвумийин хутIба урхурайи вахтна ужи вуйи ляхнар:
1) ХутIба гъаври шлуганси ва улхбан уччвушин (красноречие) ишлетмиш апIури урхуб;
2) ХутIба я жикъиб, я ярхиб дархьуб;
3) ХутIба урхурайириз кьибла терефназди кьял илбицну, хъа маш инсанарихьинди илбицну дугъужвуб ужи ву;
4) ХутIба урхруган гагул хилиъ гьяса ади хьуб, хъа хутIба китабдикан урхураш, арччул хилиъ китаб бисуб. Хъа хутIба китабдикан дарди кIваъланди урхураш, хил минбарин гъирагъариин дивру.
ХутIбйирин арайиъ эрг’вал апIури деуб фарз ву, хъа деувалин вахт «Ихлас» сура урхрубсиб вахт хьуб ужу ву. ХутIбйирин арайиъ деъган Кьур’андиан фукIа урхуб сунна ву. Кьюби хутIбйирра ккудукIбалан кьяляхъ муэдзиндиз икьамат урхуб сунна ву ва арайиан вахт гъябгъяйиз дишлади гъудгник кучIвру.
Жвумийин гъудган апIбан къайда
Икьамат апIбан кьяляхъ имамди, жямяаьтдиз жергйир сабси дерккай дупну, жарабдиз сабдизра вахт адарапIди, дишлади гъудгнихъ хъюгъру. Сабпи ракааьтдиъ «Аль-Фатигья» сурайин кьяляхъ «Аль-Жумуаьт» сура урхуб сунна ву, хъа кьюбпибдиъ «Аль-Мунафикьун», ясана сабпибдиъ «Аль-Аъла» сура (Сабби-гьисма раббик), кьюбпибдиъ «Аль-Гъашия» сура (Гьал атака гьядисуль Гъашиягь).
Пайгъамбари ﷺ саспи дюшюшариъ сабпи кьюб сура урхури гъахьну, жара дюшюшариъ - кьюбпи сурйир, кIури дупна. Жвумийин гъудгниъ «Аль-Фатигья» ва дидин кьяляхъ урхру сурйир ягъалди урхуб сунна ву.
Жвумийин гъудгнин кьяляхъ имбу гъудгнарихъан урхру азкарар урхуб сунна ву. Ибн Гьяжар Аль-Гьайтамийи чан «Тугьфатуль Мугьтаж» китабдиъ Пайгъамбарин ﷺ гьаму гафар духна: «Жвумийин гъудгнин кьяляхъ гафар апIайиз, ликар чпин айи гьялнаъ имиди ургуб ражари «Аль-Фатигья», «Аль-Ихлас», «Аль-Фалакь» ва «Ан-Нас» сурйир гъурхиш, дугъан гунгьарин аьфв апIиди ва Аллагьу Тааьлайихъ хъугъу вари ксарин кьадарсиб саваб хьибди».
«Иаьнату ТIалибин» китабдиъ му сурйир азкарарихъ хъюгъяйиз урхуру, кIури дупна. Имам Гъазалийи ва жара аьлимари сурйирин кьяляхъ гьаму дюаь урхуб ужу ву дупна:
اللهمَّ يَا غَنِيُّ يَا حَمِيدُ يَا مُبْدِئُ يَا مُعِيدُ, يَا رَحيمُ يَا وَدُودُ, أغْنِي بِحَلاَلِكَ عَنْ حَرَامِكَ, وَ بِطَاعِتِكِ عَنْ مَعْصِيَتِك, وَبِفَضْلِكَ عَمَنْ سِوَاك
«Аллагьумма я Гъаниййю, я Гьямиду, я Мубдиу, я Муиду, я Рагьиму, я Вадуду, агънини би гьялалика аьн гьярамик, ва битIааьтика аьн маъсиятика, ва бифазлика аьмман сивак»
Ибну Гьяжари дупнаки, имам Аьгьмаддихьан вуйи гьядисдиъ Пайгъамбари ﷺ сар асгьябдиз гьамци гъапну: «Увук фукьан буржар кашра, гьятта «Сабир» кIуру дагъстар гунгьар кашра, фулану гафар гъапиган Аллагьу Тааьлайи дурар ктирчуз кюмек тувру гафар улупурзавуз», ва хъасин, гьаму зиихъ улупнайи дюаь урх, гъапну.
