ЧIуру гъяни бай

Узу фицир велед вуди гъахьнуш кIваин шули, йиз абйир-бабарихьан гьамус утанмиш шулазуз. Узу кьанди гъахьи бицIир вуйза, узу шлуган, йиз чуччун йицIихьуд йискьан вуйи.

Думуган учу лап касибди яшамиш шула кIури фикир апIурайза. Йиз абйир-бабарин, иллагьки дадайин, аьжузвалиан начди шуйзуз. Мектебдиъ абйир-бабарин собранйир шлуган, хулаъ кIурикьан шулдайза. КIулихъ лакач хъабхьрайи дадайихъан йиз мялимдин ва узухъди урхурайидарин улихь начди шуйзуз, дугъан палатра гьаци йирсиб, писписар кайиб вуйи.

Мектебдиз гъафи дадайи, чахьна дих дапIну, фици вуяв ляхнар, кIури, узу хабаъ тIаъруган, гьадмукьан писди хъял гъюйзузки. Дугъхъан узуз гизаф нач шуйзуз, дугъаз хатур ккибтру гафар кIуйза, узлан алдагънайи хабаригъян гъютIурччвури шуйза. Йиз юлдшарин улихь узу вари гьубкIну айир вуди, фу ккундуш гьадму апIру ижми хасиятнан кьягьял вуди улупуз ккунди шуйзуз.

Узуз чахъан начди вуйибдин дада гъавриъ айи. Саб ражари мектебдиан гъафириз дих дапIну, дадайи узуз чаз гъадабгънайи хяв хъайи палту улупу. Мид`ин узу гизаф шад гъахьиза, гьаз гъапиш гьамус йиз дадайира, имбу юлдшарин дадйириси, багьалуди алахьну шиди, ва ярхи палтуйи сарун дугъан йирси булушкара ккебкди. Му ражари узу дада зурба фурсниинди абйир-бабарин собраниейиз хъади гъафиза ва дугъан гъвалахъра кмиди деъза. Ич дадайин шадвалин кьадар адайи.

Собраниейин кьяляхъ дишла йиз юлдшин дада, ич дадайихьна дуфну, палту масу гъадабгъбиин разиди вуш ва думу кьабул гъабхьнуш, гьерхнийи. Сифте узу, му гьаз гьерхрайиб вуш, гъаври гъахьундайзу. Хъасин йиз юлдаш дуфну, чан дадайи чаз цIийи палту гъадабгъну, хъа гьаму гьацI кьиматназ йиз дадайиз буржназ масу тувну, гъапнийзуз.

Узу ич дадайикан хъюлу арцIнийзу ва, юлдшихьан начу йикIурайир, дишла хулаз гьергну гъушза. Кьяляхъди дада хъуркьубси узу, ухьу касиб йитимарин хизан вухьа, буржарикк ккачIакIнахьу, ипIурайибкьан фу вуш аьгъдархьуз, кIури, гьарйир апIуз хъюгъза. Гевюл гъюбгъю дада, хил алдабгъ жан бай, кIури, дерднаан ишуз хъюгъю. Дугъу думу йиз юлдшин дада вуйиб чаз аьгъдайзуз, ва чав мектебдиз гъюруган, узуз йиз юлдшарихьан утанмиш дарибшри ва дурарин арайиъ узу дамагъ кади ишри кIури, буржназ масу гъадабгъуб вуйиз, гъапнийи. Хъа адаши ляхнин гьякъи гъадабгъубси, дишлади чан пулра тувурза, гъапи.

Узу амур апIруси, сабанса думу алабхьуз кьаст мапIан, гъапнийза. Ва «Узуз мукьан нач даршлуси, учву гъийихнийиш ккундийзуз», - кIури, швнубсабан текрар гъапIнийза.

Мушвахьна адашра дуфну хъуркьу ва, йиз гафар гъеерхьури, дидисну узуз бачI гъиву. Узуз йиз адашна дада, уларизкьан дярякъруси, даккун гъахьизуз.

Гьадму йишван, вари ахайиз ккилигури гъузну, хул`ан гьергну гъягъбанди гъахьнийиза. Дурариз гъибту кагъзик йиз вари гьиссарикан ва мициб уьмрихъан дурарикан вуйи бейкефваликан гъибикIнийиза.

Йишв вокзликк адапIунза, хъа гвачIинган адашихьан жин гъапIу пулихъ йиз баб яшамиш шулайи Кочубейдиз билет гъадабгъбанди гъахьнийза. Автобусдиъ дуснайириз саб йиз яшнан, касибди ва карцIу палтар али сар бай гъяркъюнзуз. Дугъу маважибдихъ автобусдиъ гъагъар иврайи. «Мици гъазанмиш апIайиз, йикIуб ужи ву», - гъапнийза узу узукди думуган. Му кIул исккан апIувал, ужузвал вуди гьисаб гъапIнийза. Автобус рякъюъ убчIвган, думу бай дуфну йиз гъвалахъ деу. Йиз наразивализ дугъу адабгъну чан билет улупнийи, ва узу сарун му аьгьвалатназ мютIюгъ гъахьнийиза.

Йишв`ина хъуркьну автобусдиан эдеъган, жаргъури душну, «жан дада» кIури му бай чан бабан гардандиъ архьу ва дугъан унтIаз, хилариз макар апIуз хъюгъю. Йиз дада кIваин духьну, узу гъах гъахьирси дурариз лигури дийигъза.

Учу хъуркьуб йишвандин вахт вуди хьпаз лигну, сифте узу вокзликк йишв адапIуз кIурайза. Амма полиция дяркъну, гучI гъабхьизуз. Магьа му касиб бали, чан дадайинра кюмекниинди, автобусдиан вари гъагъар адагъну ккудукIнийи ва, мидин маважиб гъадабгъну, дурар чпин хулаз рякъюъ учIнийи. Думуган бализ дих дапIну, багарихь наан йишв адапIиш ужи вуш, гьерхза. Дугъан дадайи йиз хал-йишвкан гьерху, хъа узу, кетIерццнайи кьаби бабаз кюмекназ гьаънайир вузу, кIури, кучIал гъапIза.

Му балин дадайи узуз «жан йиз бай» гъапи ва чпин хулаз теклиф гъапIу. Учу гьациб йирси гъазмайиз гъафнийчаки, сифте узу дурар душваъ яшамиш шула дупну хъугънура дайза. Думу балин адаш хулан кьялаъ жилиин бицIину веледдихъди кусри ктапIури деънайи. Хъа гъвалахъ гакIвлар ургру пичран багахъ ахниин кьюрса бицIи шубар даахнайи.

Дурарин адаш узу гъюб`ин гизаф шад гъахьи ва чан хпириз дугъу фукIа ипIуз ицциб-ужуб апIин гъапи. Узуз гизаф гашди айзуз, амма дурарин касибвал гъябкъган, хулаъ чпизкьан гьубкIну ипIруб адрубдин гъаври гъахьиза. Саб бицIи арайилан, жилиин суфра ккипну, ччимдихьди гъубжу картфар, ургуб чIукI дапIнайи саб вич ва меъли шид дивнийи. Гьамциб касиб ужагъдиъна аьхю дарвалиъ яшамиш шулайи мурар фукьан чиб-чпиз кIюгъялди вуш ва бахтавар вуш, мурариин аьжайиб гъахьиза.

Хъа йигъан узу мурарин дадайин гъютIюбкъюри-убжри ишурайи сеснахъди гвачIнин ухди нивкI`ан уягъ гъахьиза. Накь гъазанмиш гъапIу пулихъ мурарин бай Мурадди чан дадайиз ягълухъ, адашиз цIийи аьйнар, бицIину гъардшизна чйириз меълишнар гъадабгънийиштIан. Чаин дячIябгънайи ккуртт алшра, чакан фикир дарапIди, му чан багахьлуйирин гъайгъушнаъ айи.

Мураддин адашиинна дадайиин йиздариинтIан варж ражари йирси палтар алийи ва дурарин гъазмара ичубтIан швнубсабан артухъди пис гьялнаъ айи. Амма дугъаз чан адашихъанна дадайихъан нач`вал ктайи, гьятта вокзликк адмийирин улихь дугъу дадайин хилариз макарра кмиди гъапIнийи. Аьхникк дахънайирин кIулиз гьамцдар фикрар гъюз хъюгънийиз, ва, узуз йиз чIуру хасиятнаан лап нач дубхьну, швумалвалиан уларилан нивгъар гъягъюз хъюгъдиз.

Узу гьамци ади дяркъну, Мураддин дадайи узхьан, узу гьаз ишури айир вуш, гьерху. Дугъу, йиз багахьна дуфну, узлан хабар алдагъну, гъапи: «Жан бай, эгер уву йиз нивгъар дяркъну пашман гъахьнуш, махьан, мурар йиз шадвалин нивгъар вуйизгьа. Ич мадар Мураддиинди вуйич, дугъу апIурайиб вари учу бадали ву, ва дугъаз лайикь вуйи ужуб уьмур тувуз даршулайиган, дугъан язухъшнаан юкIв пашман шулиз, вушра Аллагьди узуз мицир велед тувбиин дамах апIураза».

Мушвахь узу, йиз гьиссар дерккуз даршули, узу фицир абйир-бабари тувубдиин рази дару велед вуш ва айибдин гъадри адрур вуш, ктибтнийиза. Гьадмусяаьт хулаз кьяляхъ хъадакну, абйир-бабарикан, иллагьки дадайикан, узлан хил алдабгъуб тавакъу апIуз ккун гъабхьнийизуз.

Мурадди, билет гъадабгъуз кюмек дапIну, узу автобусдиъ итнийи. Магьа хябяхъдихьна дуфну хулаз хъуркьунзу. Раккар чуччу арццнийзуз, ва гьадму раккаригъ гъимиди ижмиди чуччлан хабар алдагъза. Дугъу, ишури, гьарай ипу: «Уву наан айва? Дерднаан юкIв иццру дубхьну, дада больницайиъ ахъна, адашра дармнар хьади душна».

Узуз йиз ликариккан жил ккадабхъси гъабхьизуз. Чуччкан узухъди ухди дадайихьна гъягъюб ккун гъапIза. Больницайиъ дахънайи дада гъяркъган, жаргъури душну алархьну, дугъан ликариз макар апIуз ва узлан хил алдабгъуб ккун апIуз хъюгъза. Думу арайиъ узуз, дадайихъ узу мягьрум шул кIури, гучI гъабхьнийзуз. Мушвахь узу гагь адашилан, гагь дадайилан хабар алдагъури ва узуз аьвф апIуб ккун апIури гъахьунза. Аллагьу Тааьлайи узуз айибдикан сабра адру хизан улупну. Амма дурарин сар-сарихьна цIигалвал, гьякь-гьюрмат ва кIваъ ижми иман айи.

Узуз дурарин игьтияж`вал айиб вари айзуз, аммаки вартIан асас вуйиб – адашихьна ва дадайихьна вуйи гьюрмат, ккунивал, кIаъ иман – ади гъабхьундариз.

ЧIивиди имиди абйир-бабарин гъадри шулдархьуз, дурарин гьюрмат уьбхюдархьа. Ухьу дурарихъ хъпехъудархьа, дурариз гафар хътагъурхьа, хъа дурарихъ ухьу мягьрум гъахьиган, гьарйир апIурхьа, ишурхьа ва вахтар кьяляхъ апIуз ккун шулухьуз. Жвуван абйир-бабар имиди дурар ккун апIинай, дурарин гьюрмат уьбхяй.

РЯГЬМАТ АЬБДУЛВАГЬАБОВА