Асас фикир тувай, дишагьлийир!
Дишагьлийир чпи апIурайи гъудгнихьна фикирлуди, марцциди янашмиш духьну ккунду, иллагьки палтарикан гъахьи вахт ккебгъруган ва ккудубкIруган, велед бабкан хьпан кьяляхъ ва иццрушнаан ифи гъябгъру вахтна.
Гизафдариз му ляхнарикан аьгъдар ва аьгъюдарихьан гьерхузра начди шулу. Чпин гьаму йигъар ккергъру-ккудукIру вахтар дишагьлийириз аьгъяди ккунду. Начди вучуз кIури, учву му ляхниз фикир тутрувди гъибтиш, ихь аьгъдрувалиан дишагьлийирин гьацдар йигъар ккергъган, вазли 2-3 гъудган ккудучIвуру, хъа сад йисан 30 гъудгнихьна ккудучIвуб мумкин ву. Хъа му гъудгнар ухьхьан кьаза апIуз дархьиш, Аьхиратдиъ гизаф читинди хьибди. Дупнаки, Гъудган ккадапIдариз Аьхиратдиъ аьхю аьзаб хьибди, гъудган ккадапIбан гунагь варидариз хьибди: му ляхнарихьна кагьалвалиинди шлу дишагьлийиризра, дурарин гъайгъу дизригу имбударизра.
Ухьу улихь гъапи аьгьвалатариъ гъудгнарин, ушвар дисбан гьякьнаан фици дупнаш, жилири чан хпириз дупну ккунду ва гьацира йисар тамам духьнайи чан шубариз саб фицикIа хабар тувну ккунду. Эгер дугъаз чан шубариз пуз начди вуш, чан хпирихь пуз гъитну ккунду. Эгер жилири му ляхнариз фикир тутрувиш, хпири ва шубари мурар аьлим касдихьан чарасуз аьгъю дапIну ккунду.
Гьамус Кьур’андиъ ва гьядисариъ му месэлайин гьякьнаан фу дупнаш, лигидихьа.
Дишагьлийирин гъян’ан удубчIвру ифи шубуб жюрейинуб шулу: гьяйз -палтарикан хьпан, нифас - велед бабкан хьпан кьяляхъ шлуб ва истигьязат -иццрушнаан гъябгъруб.
Палтарикан хьуб
Палтарикан гъахьиган гъябгъру ифи 9-13 йислан зиина вуйидарин гъян’ан удубчIвруб ву, думу иццрушин себеб вуди удубчIвруб дар. Палтарикан хьуб аьхю пай 5-7 йигъан шулу, варитIан гизаф - 15-16 йигъ. Палтарикан шлувалин арайиъ 24-25 йигъ хьуз мумкин ву, варитIан цIиб 15 йигъ шулу. Палтарикан хьувалин ифи иццрушнаан гъябгъру ифдихьан жара апIуз хьпан бадали, гьарури чан палтарикан шлу йигъар-вахтар аьгъю дапIну ккунду. Гьацира аьгъяди ккундуки, эгер, месэла, 3 йигъан палтарикан духьну, хъа шубуд йигъан дугъубжвиш, хъасин хъана гъябгъюз хъюгъну ва хъанара дугъубжвиш, ифйир гъушу йигъарра, ифи дугъубжву йигъарра палтарикан духьнайи йигъар гьисаб шула. Думу вахтна гъудган апIуз хай шулдар. Пайгъамбари ﷺ гъапну: «Палтарикан духьнайиган, гъудган мапIанай» (Муслим). Муслимдихьан дуфнайи гьядисдиъра дупна: «Палтарикан духьнайиган, дишагьлийи я гъудган апIурдар, ясана ушв бисурдар».
Думу вахтна гьацира Кьур’андик кучуз ихтияр адар. Кьур’андиъ дупна: «Гъит Кьур’андик гъусул дапIнайиртIан кудручри». Палтарикан духьнайиган, жилириз чан хпирин хутIнанна кьамкьарин арайиъ йишвак куркIуз ихтияр адар. Аллагьу Тааьлайи гъапну: «Учву ичв дишагьлийир марцц дархьиди дурарихьна багахь махьанай» (сура «Вакьиаьт» 79-пи аят). Сар дишагьлийи Аьишайихьан гьерху: «Я Аьйша, учу палтарикан духьнайи вахтна ккадау гъудгнар кьаза дапIну ккундийин?» Аьишайи гъапну: «Учура палтарикан гъахьунча, амма гъудгнар кьаза апIин гъапундарчуз» (Тирмизи).
Фу ву нифас
Нифас – велед бабкан хьпан кьяляхъ шлу кьяшишнар ву. Думу саб бицIи муддатнаъ ккудубкIузра мумкин ву, 40 йигъаз давам хьузра мумкин ву, хъа варитIан артухъ - 60 йигъ шулу. Гьаму вахт ккудубкIубси, дишагьли чан фарзарихъ хъюгъну ккунду. Эгер дишагьлийин нифасдин вахтна, месэла 10 йигъан ифи гъябгъювал дугъубжвну, хъасин хъанара гъябгъюз хъюгъиш, думу ифи дурубшу йигъарра нифасдин йигъарикан шулу, гьаз гъапиш нифасдин вахт ккудубшундар. Думу вахтна дишагьлийириз гъудган апIуз, ушв бисуз хай шулдар, амма хъасин ушв кьаза дапIну ккунду, Кьур’ан урхуз, Кьур’андик кучуз, Кябайилан тIаваф апIузра хай шулдар. Гьядисдиъ дупна: «Палтарикан духьнайидариз ва велед бабкан хьпан кьяляхъ кьяшишнар айидариз мистаз гъягъюз ихтияр адар» (Абу Давуд).
Фу ву истигьязат
Истигьязат – му палтарикан духьнайи вахтна ва нифасдин вахтна даршлу кьяшишин ву. Палтарикан хьувал, ухьу гъапиганси, варитIан гизаф 15-16 йигъ ву, мидлан зиина эгер гъабхьиш, думу ариъ истигьязат шула, Нифасдинра, чан улупнайибтIан зиина гъабхьиш, думура истигьязат шула. Мици шлу касди гъудгнин вахт гъабхьиган, гъудгнин жикIуру. Ният гьамци апIуру: «Узу ният гъапIза гъудгнин жикIуз, гъудган апIуз ихтияр хьпан бадали». Гьаму саб ражари гъижикIу гъудгнихъди ккунибкьан суннат-гъудгнар апIуз шулу, хъа фарз гъудгнар сабтIан хай шулдар, яни гьарсаб фарз гъудгниз, улихь улупнайи ният апIури, цIийикIултIан гъудгнин дижикIну ккунду.
Истигьязатдин вахтна гъудган апIуз, ушв бисуз, Кьур’ан урхуз, Кьур’андик кучуз, жилирихьна багахь хьуз хай шулдар дупнадар. Амма му ляхнарикан фукIа апIуз ккунди гъудгнин жикIруган, гьадму уву апIурайи ляхнин ихтияр хьуз кIури, ният дапIну ккунду. Гьацира тампон ивну ккунду, хусуси вуди гъудгнин вахтна. Жвур дебккуз даршлударира тампонар ивру. Мициб гьялнаъ айидари акбар гъеебхьубси, гъудгнин дижикIну, цIийи тампон ивну, дишлади фарз гъудган дапIну ккунду.
Гьюрматлу чйир, му ляхнариз фикир тутрувди мигъибтанай, мурарикан гьарсар мусурман дишагьлийиз аьгъяди ккунду. Учву гъудган апIурачва, гьямд ибшри Аллагьдиз ﷻ, гъачай ихь апIру гъудган марцциди, кIваантIан апIурухьа.
Гъит Аллагьди ﷻ ухьуз му ляхнариз фикир тувуз амур апIри! Амин!
