Нач`валин гьякьикьат

«Гьяя» кIуру гафнан мяна гъапIу ляхнин нач`вал ва кIван утанмиш`вал ву. Хъа суфйирин «гьяя» гафнан мяна нач`вал ва юкIв умун апIувал шула. Суфйирин имам Джунайд аль-Багъдадийи «нач`вал» гафнан мяна гьамци ачухъ гъапIну: «Мициб гьял, Аллагьу Тааьлайин уж`валар гьисс апIувалси, икрамвалиъ жвув ккабхъубси гъахруганра, гьациб нач шлу гьялназ гъюру. Нач`вал гьацира, Аллагьу Тааьлайихь вари буржйир тамам апIувалихъан хътаркувалра, ву».

Нач`вализ швнубна саб жюре а:

1. Аьссивалин нач`вал. Ктибтури шулу: Адам пайгъамбари гъадагъа дапIнайи мейва гъипIиган, думу Женнетдиъ жаргъуз хъюгъру. Думуган Аллагьу Тааьлайи гьерхру: «Уву Узхьан гьергуз жаргъурайир вуна?» Адамди жаваб тувру: «Ваъ, узуз Увхьан нач гъабхьиган».

2. Хътаркувалин ва гъайгъусузвалин нач`вал. Малаикар Аллагьдихьна ﷻ гьамци кIури илтIикIуру: «Учу лайикьлувалиинди Увуз икрам апIури гъахьундарча».

3. Машгьурвалин нач`вал. Исрафил малаикди чав хлинццариинди ккеркнийи, Аллагьу Тааьлайихьан нач гъабхьири.

4. Намуслувалин нач`вал. Пайгъамбари ﷺ, чан Зайнаб гъахиган, сумчрин хурагар гьязур гъапIнийи, ва дуфнайи асгьябар йишвну кьаназ деъну гъузиган, дурариз алдабгъай сарун пуз нач гъабхьнийи. Гьадму вахтна гьаму аят гьапIуб вуйи (мяна): «Икрамлуйир! Пайгъамбрин ﷺ хулаз, ушв гьибтуз гъач дарпиди мягъянай, ва ушв гьибтбаз ккилигурайидарра, дугъахьна мягъянай. Анжагъ, дугъан хулаъ, дугъу гъач гъапигантIан муучIванай, хъа ушв гьибтиган, тIагърушин алдапIру сюгьбатар ккедрергъди, гъарахай, гьаз гъапиш учву вахтниинди дурушиган, Пайгъамбариз ﷺ гъайгъусузвалар хьиди ва дурарикан пуз начра хьибди. Хъа Аллагьу Тааьлайиз гьякьлувалихьан нач шулдар..." (сура «Аль-Ахзаб, 53-пи аят»).

   Гьаму аятди кIураки, Пайгъамбрихьна ﷺ чарасуз гьюрматлувална эдеблувал ади ккунду, гьаз гъапиш Аллагьди Гьаънайирихьна гъягъювали эдеб ва тяйин вуйи вахт тIалаб апIуру. Гьацира аятдиъ, ипIруб гьивувал ушв гьибтуз теклиф гъапIигантIан шлуб дар, кIура. Учвуз Пайгъамбрин ﷺ хулаъ учIвуз ихтияр тувиган ва ушв гьибтуз теклиф гъапIиган, Дугъан хулаъ, шариаьтдин къанунариъ Аллагьдин Пайгъамбрихьна улупнайи тIалабарра фикирнаъди, учIвай.

«Ат-Тавила ан-наджмийя» китабдиъ дупна: «Учву учвуз лазим вуйиб вари кIулиз адабгъиган, гьюрматсузвал улулупди, удучIвай. Ва Пайгъамбрин ﷺ хайирлували учвуз Гьаънайирихьна ﷺ айи гьюрмат улупуз манигъ`вал дарапIри, мидихъди сабси, дугъан гужли нач`вали учвухьди Аллагьдин Гьаънайир читинвалиъ итузра гъидритри. Мумкин ву, Пайгъамбрин ﷺ хайирлували чахьна гъафи хяларихьди Аллагьди Гьаънайирихьна рябатсузвал улупуз гъитубра. Гьаддиз Аллагьу Тааьлайи ухьу зиихъ гъабхи аят гьапIнийи».

КIури шулу: гьюрматлу ксариин улуркьу аькьюллу касдин буржи, алдарди гафар дарапIувална вахтниинди гъягъювал ву, хъа абдал кас, хялижвди гъушиган, кьаназ гъузру ва вахт дару вахтнара хялижвди гъядяхъюру.

Намуслувалин нач`валикан Аллагьу Тааьлайи дупна (мяна): «Ва дугъахьна, начра кадиси, кьюрикан санур гъюру» (сура «Аль-Кьасас», 25-пи аят). Гьаму аятдиъ Шуаьйб пайгъамбарин кьюр шуркан санури Муса пайгъамбариз хялижвди гъач гъапнийи, ва нач гъабхьи дугъу, теклифназ ваъ кIуру. Хъа нач`вал, чахьна хялар кьабул апIурайириз дубхьну ккуни гъиллигънан ерийин лишан ву, ва мициб нач`валра эдеблувалиан шлубра ву.

5. Абурлувалин нач`вал. АбутIалибдин бай Аьлди, Пайгъамбрин ﷺ риш ФатIимайин жилири, чан нач`валиан, Аллагьди Гьауриз хпи тяфайин аьфратдиъ шлу дигиш`валарикан суал тувуз гъабхьундайи, ва дугъу Микдад ибн аль-Асваддиз гъапнийи.

6. Кьувватсузвалин нач`вал. Саб ражари Муса пайгъамбар Аллагьдихьна ﷻ гьамцдар гафариинди илтIикIнийи: «Дугъриданна, узуз фана дюн`яйин саб фтихъкIа тямягь гъабшиган, увхьан тIалаб апIуз нач шулзуз, Первердигар!» Думуган Заанури гъапнийи: «Уву Узхьан, хамриз кьилра, ва марччариз алафра кмиди, тIалаб апIин».

7. Марцци Первердигарин рягьимлувалин нач`вал.

СиратI гъядлан улдучIвурайи лукIрахьна гьамци дибикIнайи кагъаз тувру: «Уву гьадму яв апIруб гъапIунва, уву гъапIдарикан аьйиб апIуз Узуз начди азуз, ва Узу увлан хил алдабгъунза!»

Пайгъамбри ﷺ нач`валин гьякьикьатдикан гъапну: «Гьей инсанар, Аллагьдихьан ﷻ гьякьлу нач апIинай!». Инсанари жаваб тувру: «Учуз, якьинди, Аллагьдихьан ﷻ начди вучуз, Первердигар! Ва Аллагьу Тааьлайиз, Дугъаз шюкюр ибшри!» Первердигари ﷻ кIуру: «Гьаму гафар пуб гьякь нач`вал дар. Аллагьу Тааьлайихьан гьякь нач кайири, кIулик кахьрайидарра кади, чан кIул уьбхри: улар, ибар, мелз ва имбудар, ва гьацира чан фун ва дидик кахьрайидар: юкIв, ликар, хилар, тяфавалин лишанлу паяр ва жарадар. Нач`вал кайири, гъит, гьарган  аьжаликанна чан жан убтIуваликан, фикир апIри. Хъа фана уьмрианди, гьаммишандин уьмур ккунир, Аллагьу Тааьлайихьан гьякь нач кайирси гъузди.

Сар аьяндар касди гъапну: «Шилхьан начди аш, гьацдарин багахь дийигъну, ичв нач`вал чIиви апIинай!».

Нач`вал диндилан гъюрайиб ву

Мюриддиз варитIан лазим вуйи гьял, Аллагьдин ﷻ улихь фарз вуйи ляхнар тамам дарапIиган, нач`валиан гьарган юкIв чIюбкьювал шула. Фудайль ибн Иядди гъапну: «Инсандин бедбахтвализ хьуб лишан а: кIван чIурувал, уларин къурвал (Аллагьдихьан ﷻ гучI адрувалиан диришрур), гьацира гьяясузвална фана дюн`яйихъ хъачIарккнайивал, ва ярхи уьмрик миж кайивал». Аьяндрари гьацира гъапну, эгер инсандихьан начна гьяя гьадабхъиш, дугъаъ саб эдебра гъубзудар.

Аллагьу Тааьлайихь лукIран нач`валин дережа, дугъан диндизна фана дюн`яйихъан хътаркувализ, барабар ву. Машгьур асгьябари кIуйи: «Нач`вална  ккаарцувал (унс) инсандин кIвак ктукьрудар ву, эгер дурариз душваъ фана уьмрихъан хъадаркнайивал ва  сакитвал (вараъ) аш, душваъ гъузру, дархьиш – зат гъузудар».

Аллагьу Тааьлайи гъапну (мяна): «Дугъаз думу ккун гъахьну, дугъура думу ккун апIуйи, эгер дугъаз чан Первердигарихьан хабар гъябкъюндайиш» (сура «Юсуф», 24-пи аят). Гьадму хабрикан гьамци дупна: Зулейхайи мурччваъ дивнайи Аллагьдин ﷻ лишанлу шейъ чан палтари ккебкру. Му гъябкъю Юсуфри «уву гьапIрава?» дупну, гьерхру. Дугъу жаваб тувру: «Узуз Аллагьдин ﷻ ядигарихь гунагь гъадабгъуз ккундарзуз». Думуган Юсуфри кIуру: «Аллагьу Тааьлайин улихь, узуз нач хьуб рубкьуру, увуз гьаддихь гъах хьайизтIан».

Нач`валикан суфйирин мисалар

Улихьгандин асгьябарин уьмрариъ Аллагьу Тааьлайихь дурарин нач`валарикан гъахьи хайлин машгьур мисалар чпин къанажагъдиинди арайиз гъафидар вуйи. Дурарикан гьацIарихьан, Первердигариз аьсси гъахьиган, Аллагьу Тааьлайин улихь чпин нач`валиан мистазкьан гъюз шулдайи. Саб ражари  инсанариз сар касди, мистаъ дарди, чIат гъудган апIури рякъюру. Дурари дугъхьан: «Гъудган апIуз мистаз гьаз гъягъюрадарва?» кIури, гьерхиган, дугъу жаваб тувру: «Узуз Аллагьдихьан ﷻ  мистаз гъягъюз начди азуз, гьаз гъапиш, узу Дугъаз аьсси гъахьунза».

Асгьябарин арайиъра, Первердигарихьан имид ишри,  жарадарихьанра нач дарудар шулу. Дурарикан сари ктибтура: «Саб ражари учу йишвандин гъалин ярквраантина гъягъюрайиган, укI ипIурайи гьяйвнин гъвалахъ даахнайир гъяркъчуз. Учу дугъхьан, нивкI`ан хъиргну, гьерхча: «Увуз гьамкьан вягьшйир айишваъ дахъну ахуз, гучIударнуз?» Думу касди кIул за дапIну жаваб тувру: «Узуз, Аллагьдихьан ﷻ дарди жарарихьан гучI гъапIиш, Дугъхьан нач шулзуз», ва думу, кьяляхъ илдицну, хъанара ахуру.

Абу Бакр аль-Варракьди гъапну: «Саспиган кьюб ракатдин гъудган гъапIиган, узу фукIа жин гъапIганси, нач гъабшир дюаьйин йишвлан гъягъюрза».

Чан лукIрахъанди Аллагьдин нач`вал

Аьгъю йибхьай, Аллагьу Тааьлайиз Чан лукIарихьан начди шулу. Тавратдиъ дибикIна: «Гунагькар уву нач дарапIиш, увуз жаза тувуз Узуз нач хьибди». Саб китабдиъра гьамци дибикIна: «Йиз лукI Узухьна гьякьсуз ву: дугъу Узкан тIалаб апIруган, Узуз думу кьяляхъ хътауз начди шулзуз, хъа Узуз думу аьсси гъахьиган, дугъаз Узхьан начкьан шулдар». Первердигарин ﷻ гьядисди кIура: «Гьякьниинди, Аллагь варитIан начур ва варитIан жумартур ву, Дугъан лукIру фу-вуш тIалаб апIури, дюаьйиъ ккарагури, хилар заъруган, Чаз ккарагурайириз жаваб тутрувуз Аллагьу Тааьлайиз начди шулу».