Табасаран чIалниинди мектебар арццру вахтари ихь гъуларин аьгьвалат

Табасаран чIалниинди мектебар арццру вахтари ихь гъуларин аьгьвалат

Табасаран чIалниинди мектебар арццбан ва милли урхуб-бикIуб ккебгъбан серенжемариъ варисоюздин ва дагъустандин савадлувалин тешкилатарин табшуругъниинди табасаран чIал дарабгънайи аьтрафар тяйин апIури А.Н. Генкойи гъубху ляхин ужуб натижа айиб гъабхьну.

Дугъан ляхин шубуб пайнакан ибарат вуйи. Сабпи пайнаъ П.К. Усларин ккудубкIну адру ва чапдиан адабгъну адру материалар, 1895-пи йисан чап дапIнайи Р. Эркертдин материалар ва 1905-пи йисандин А.М. Диррин материалар ишлетмиш апIури, дурариз лингвистика жигьатнаан кьимат тувра. Аьлимди агъзурна хьудварж йисариинди бикIбариъна тарихи илмариъ алахьурайи «Табасаран» ва «табасарандин» кIуру терминар, чпи арайиз гъюбазра, ишлетмиш апIбазра лигну, анжагъ саб чIалнахъди аьлакьалу вуйидар даруб, хъа му терминар географияйин понятйир вуйиб, фуну миллетар яшамиш шулашра, ерли йишвахъди аьлакьалу вуйиб ачухъди улупура.

Гьамци А.Н. Генкойин табасаран чIал дарабгънайи аьтрафарикан вуйи мялуматар, гьамусяаьт азербайджан чIал апIурайи АхьитI (Аркит), Арак, Ярсаъ (Ерси), Ришв`ин (Зиль), Яккурагъ (Екрах), Хилипенжигъ (Хили-Пенджик), ЦIанак (Цанак), Марагъа, Хюряхъ, Хючнаъ (Хучни) гъулар табасаранарин гъулар вуйиб улупувалар илим жигьатнаан гизаф кьиматлудар вуди гьисаб шула. Чан фикрар аьлимди йишван топонимикайин ччвурариинди ва жара фактариинди субут апIура. Месэла, Ерси гъулан вари топонимарна микротопонимар табасаран ччвурар ву. Табасаранарин денационализация, цIибди вушра, лезгийирин терефназдира гъубшну: гьеле ХIХ-пи аьсриъ табасаранариндар вуйи Хив райондин Ккугъ ва Зазаъ гъулариъ гьамус лезги чIал апIура. Мидиз аьксина гьяракат вуди Имамжиин гъул мисал вуди хуз шулу: цIийир хъивру уьзриан ккадабхъу лезгйирин Имамжин гъул Мажвгларин гъуландари чпиз гъибисну. Гьамусяаьт дурарра вари удучIвну СттичIна дуфна.

Чан ляхниъ А.Н. Генкойи хизан-кюлфетди ва гъул-жямяаьтди чиб-чпихъди марцциди табасаран чIал апIурайи 119 гъулан сиягь хура. Магьа думу гъулар (сиягьнаъ гъулар А.Н. Генкойи тувнайи къайдайиинди ктухурухьа):

1) ТIивак – 1 042 кас; 2) ГьепIил – 328к.; 3) Ттаттил – 361 к.; 4) ХустIил – 310 к.; 5) Ягъдигъ – 354 к.; 6) Гурхун – 115 к. (Хюрикк гъуландарикан гъабхьиб ву); 7) Лижваъ – 314 к.; 8) Цуххттигъ – 346 к.; 9) АхьитI – 422 к.; 10) Рушв`ил – 339 к.; 11) Гьимшнигъ – 236 к.; 12) ФиркIил – 236 к.; 13) ВартабтIил – 164 к.; 14) Вечрикк – 413 к.; 15) ЧчугIтIил – 325 к.; 16) ЦIурутIил 192 к.; 17) Курккакк – 275 к.; 18) СикIаъ – 84 к.; 19) Курихъ – 412 к.; 20) Акъкъаъ – 134 к.; 21) Гюгьрягъ – 145 к.; 22) Дагъниъ – 166 к.; 23) Жжулжжагъ – 163 к.; 24) Жжулжжиниф – 68 к.; 25) Ергюнягъ – 64 к.; 26) Заан Гисикк – 82 к.; 27) Асккан Гисикк – 85 к.; 28) Куваг – 103 к.; 29) Кьулиф – 166 к.; 30) Ляхяъ – 169 к.; 31) Хархниъ – 81 к.; 32) Ергюлигъ – 91 к.; 33) Хюрекк – 840 к.; 34) Пелегъ – 371 к.; 35) Хянягъ – 283 к.; 36) Ругужж – 315 к.; 37) ЦIанитIил – 134 к.; 38) Къужжникк 366 к.; 39) Гумиъ – 166 к.; 40) Кьюрекк – 52 к.; 41) Улузз – 209 к.; 42) Улзигъ – 180 к.; 43) Урсигь – 115 к.; 44) Хьарагъ – 177 к.; 45) ЧIвурдаф – 182 к.; 46) Шиллаъ – 155 к.; 47) Ккумиъ – 251 к.; 48) Афнаъ – 97 к.; 49) Гварихъ – 58 к.; 50) Ккувлигъ – 122 к.; 51) Жжагърик – 22 к.; 52) ЗертIил – 50 к.; 53) Кюлюржжигъ – 46 к.; 54) Кюрягъ – 291 к.; 55) СертIил –166 к.; 56) СикIухъ – 109 к.; 57) Хягъ – 21 к.; 58) Ханак – 125 к.; 59) Къярихъ – 79 к.; 60) ХъюртIил – 76 к.; 61) Халагъ – 380 к.; 62) Бухьнагъ – 76 к.; 63) Думурхьил – 258 к.; 64) СулантIид – 93 к.; 65) Гьесихъ – 171 к.; 66) Хурццил – 35 к.; 67) Ургъаъ – 263 к.; 68) Атрик (ЧIидихъ) – 188 к.; 69) ВертIил – 110 к.; 70) – Жвуллиъ – 390 к.; 71) Фурдагъ – 201 к.; 72) ХурццатIил – 136 к.; 73) Ярагъ – 103 к.; 74) Ляхлаъ – 316 к.; 75) Гьерикь – 103 к.; 76) Ккувигъ – 266 к.; 77) Кьулик – 128 к.; 78) ГъуштIил – 396 к.; 79) ВуртIил – 136 к.; 80) Гъванжжикк – 742 к.; 81) Арчугъ – 160 к.; 82) Чувекк – 414 к.; 83) Хив – 847 к.; 84) ЦIудухъ – 208 к.; 85) Хрежв – 641 к.; 86) Ликаъ – 204 к.; 87) Асккан Яракк – 582 к.; 88) Заан Яракк – 361 к.; 89) ЧIвалакк – 385 к.; 90) Яргъил – 472 к.; 91) Зильдикк (Зилжжикк) - 512 к.; 92) Зуржжягъ – 290 к.; 93) Мажвгул – 792 к.; 94) ТIюрягъ – 842 к.; 95) НичIрас – 403 к.; 96) Гъуярикк – 257 к.; 97) ЧIириъ – 841 к.; 98) Варта – 338 к.; 99) СттичI – 483 к.; 100) Гюгьрягъ – 315 к.; 101) КканзричI – 129 к.; 102) Ме(гь)ччи гъул – 99 к.; 103) Ужихъ – 132 к.; 104) Хурццикк – 184 к.; 105) Имамжжин гъул – 14 к.; 106) ЧвулатI – 292 к.; 107) Гугнагъ – 91 к.; 108) Гугнагъарин къазмаяр – 70 к.; 109) Жварагъ – 19 к.; 110) Чвуларин къазмаяр – 81 к.; 111) АкалтIин – 70 к.; 112) Акаларин къазмаяр – 123 к.; 113) Хюлигъ – 178 к.; 114) Хюряхъ – 202 к.; 115) Жжяхттигъ – 118 к.; 116) ДуртIил – 182 к.; 117) ТинитI – 300 к.; 118) Ружвникк – 259 к.; 119) Туруф – 443 к.

1926-пи йисандин переписдин мялуматариинди, думу гъулариъ 29 агъзурна 395 кас яшамиш шулайи. ДАССР-ин Халкьдинна-жямяаьтлугъдин гьисабнан управлениейи теклиф гъапIу къайдайиинди гьисабар гъапIган, 1933-пи йисан Дагъустандин ругариин вари 34 агъзурна 660 кас табасаранар яшамиш шули гъахьну.

Аьлимди табасаран чIалназ, табасаранлуйириз, гъуларин кIул`инди вуйи мягьялариз, кIул`инди гъулариз тялукь вуйи терминар арайиз гъюбан хусусиятар ва гьацира тухум-тарайин ва йишварин ччвурар арайиз гъюбан, дурарин мянйирин ва сесерин хусусиятар тяйин апIура.

Табасаран халкьдин тарихдикан, жара миллетарихъди дурарин ади гъахьи ва гьамусяаьт айи аьлакьйирикан, табасаранарин машгьур касараикан, бабан чIалнан литературайин вакиларикан ва аьхюну пай табасаранариз хъанара сабсана вая кьюбсана чIалар аьгъяди хьуваликан улхури, А.Н. Генкойи ихь халкьди бабан чIал зяифди либхувал, дидихьна дурарин учIруди юкIв зигури адрувал мисалариинди улупура. Авториз гьацира литературайин чIалнан нормайин дудубкьну адрувал, чIалнан месэлйир ихь халкьди зяифдитIан аннамиш дарапIрайивал гъябкънийи. Мидин асас себебра ихь халкьдин арайиъ кьюб-шубуб чIал дарабгънайивалиъ айиб рябкъюра – азербайджан чIалнан аьтрафарихъди гъумшивалиъ айи кафари табасаранари азербайджан чIал апIури шулу, хъа лезги чIалнан аьтрафарихъди гъумшдиъ айи гъибла табасаранари - лезги чIал.

«Табасаран чIал. Диалектологияйин очерк» кIуру пайнаъ аьлимди, сифте ихь чIал диалектариз пай хьубкан лингвистикайин литературайиъ гъидин йигъаз асиллагь мялуматар адар кIури, А.М. Диррин «Грамматикайиан» (1905 й.) табасаран чIалнаъ диалектар адар кIуру чиб чпи батIил апIру гафар хура. Му тема артмиш апIури, дугъу хъасин П.К. Усларин «табасаран чIалнаъ саб хайлин йишван нугъатар а» кIуру гафарра хура. Саб хайлин чIалнан материалар ахтармиш апIбан кьяляхъ, сесерин гъурулушдин, грамматикайин ва гафарин фаркьлувалариз ва башкъавалариз лигну, натижайиъ А.Н. Генкойи ихь чIалнан кьюб диалект жара апIура: кафари диалект ва гъибла диалект.

Генкойин улупбариинди, «…кьюбеб нугъатарин арайиъ демаркационный цIар сифте дагълу терефнаъ Рубас-чай ва Чирагъ-чай, дурарик ктикьурайи гъярар жара апIурайи дагъларин табарилан, дурарин кIакIар вуйи Кьаркьул дагъдилан ва ХьутIарин дагъдилан гъябгъюра, хъасин ФуркIил ва Ружвникк гъуларин зиихъ машарик Рубас нирин дерейин тинди (ригъ гьудубчIвру терефназди) улдубчIвура.

Автори ихь чIалнан кьюб нугъат фаркьлу апIурайи саб жерге грамматикайин, фонетикайин ва лексикайин хусусивалар хура. Дурарира, чпин нубатнаан, аьлава фонетикайин лишнариинди, нугъатар хъана бицIи улхбариз, уьлчмйириз ва уьлчмйирин дестйириз пай апIура. Мициб аьгьвалатну диалектарин, нугъатарин, улхбарин сяргьятар гъидикьури, дурар тяйин аIуз читинвалар арайиз хура, ясана сяргьятар жара апIуз мумкинвалар гъидритри, табасаран чIалнан диалектарин шикил арайиз хуз манигъвал тувра.

1934-пи йисан авгъустдиъна сентябриъ Хив, Хриччв, Чувекк, Гъвандикк, Зильдикк, ЧIвалакк, Мажвглиин, ТIюрягъ, ЧIириъ, СттичI, АхьитI, Гьибшнигъ, ТинитI, Жахттигъ, Хюрикк гъулариъ А.Н. Генкойи гъидикIу текстар лингвистикайин табасарановедение жигьатнаан гизаф кьиматлудар, дюзидар ва мянфяаьтлудар гъахьну. Дурари нитIрихъ, этег ва сувакъ диалектарик кахьрайи Хив ва Табасаран районарин кIул`инди гъуларин улхбарин бязи хусусиятар улупура. Аммаки му жикъи текстарин кюмекниинди, диалектарин имид ибшри, кIул`инди гъуларин улхбаринкьан лишнар тамамвалиинди гьисабназ гъадагъуз шулдар.

Ш.З. ДАШДЕМИРОВ

РАН-ДИН ДФИЦ-ДИН ЧIАЛАРИН,

ЛИТЕРАТУРАЙИН ВА ИСКУССТВОЙИН ИНСТИТУТДИН ИЛИМДИН ГЪУЛЛУГЪЧИ