Лайлат уль-Кьадр – му гирами йишв ву

Лайлат уль-Кьадр – му гирами йишв ву

Гирами йишв «Лайлат уль-Кьадр» Аллагьу Тааьлайи ихь умматдиз тувнайи хусуси пешкеш ву. Гирами Кьур’андиъ дупна (мяна): «Лайлат уль-Кьадрин» йишв агъзур вазтIан зиина ву.

Хъа Муслимдихьан ва Бухарийихьан вуйи гьядисдиъ гьамцира дупна: «Фуну кас гьадму йишван, Аллагьди ﷻ саваб тувур кIури, умуд кивну, Аллагь ﷻ бадали ибадатдиъ гъахьиш, дицир касдин гьамусдиз улихьна гъахьи вари гунгьарин Аллагьди ﷻ аьфв апIур, инша Аллагь».

Лайлат уль-Кьадрин йишв Рамазандин вазлин фуну йишв’ин вушра алабхъуз мумкин ву. Думу йишв алабхъурайи вахт дафтрар-каламариъ сабдиъкьан дибикIну улупнадар. ДумутIанна савайи, бязи гьикаятариан ачухъ шулайиси, Лайлат уль-Кьадр жа-жара йисари Рамазандин жа-жара йишвариин алабхъуз мумкин ву.

Гьядисариан ва жюрбежюр гьикаятариан гьацира ачухъ шулаки, Лейлат уль-Кьадр гизафси Рамазандин вазлин ккудукIру 10 йишварикан сабунубдиин алабхъуру ва гьадмура - тек числойиин: 21-пи, вая 23-пи, вая 25-пи, вая 27-пи, ваяки 29-пи йишв’ин. Саспи гьикаятариъ, Лайлат уль-Кьадр Рамазандин вазлин 27-пи йишв’ин алабхъуру, кIури дупна.

Аллагьу Тааьлайи гьадму йишв ухьхьан жиниди гъибтуб ухьуз аьхю вуйи рягьмат ву. Гьаз думу ухьуз аьхю рягьмат ву гъапиш, эгер шлиз гьадму йишван ибадатдиъ хьуз ккундуш, думу кас вари Рамазандин вазли ибадатдиъ шулу ва иллагьки думу ккудубкIру 10 йишван чалишмиш хьиди. Рамазандин ваз ухьуз фициб аьхю рягьмат вуш, варидариз аьгъяхьуз: думуган Аллагьу Тааьлайи инсанарин гунгьарин аьфв апIуру ва ибадатдин ужуб хайирлу ляхнин аьхю савабар дикIуру.

Аьишайи гъапну: «Пайгъамбари ﷺ Рамазандин вазлин ккудубкIру 10 йишв ибадатдиъ адапIури гъахьну ва чан хизандиъ айи имбударра ибадат апIуз нивкI’ан уягъ апIури гъахьну».

Гьаму йишвари Кьур’ан урхуб, зикир апIуб, суннат-гъудгнар апIуб, шлик кьаза-гъудгнар каш, дурар кьаза апIуб ужи ву. Хъанара Аллагьдикан ﷻ ухьуз, ихь багахьлуйириз ва вари мусурмнариз гьаму дюн’яйиъра, Аьхиратдиъра ужувлар, рягьмат ккун дапIну ккунду. Пайгъамбари ﷺ думу йишван гьаму дюаь урхури гъахьну: (Аллагьумма иннака аьфуввун тугьиббуль аьфва фаъфу аьнна).

Гьаму дюаьйин мяна: «Я Аллагь, Уву Рягьимлур вува, Уву гунгьарин аьфв апIуз Ккунир вува, ич гунгьарин аьфв апIина».

Эгер вари йишв ибадатдиъ адапIуз шулдаш, йишвандин ккудубкIру вахтнакьан ибадатдиъ хьуз чалишмиш йихьай, хъа эгер гьацира шулдаш, йишвандин ва гвачIниндин гъудгнар мистаъ жямяаьтдихъди апIуз чалишмиш духьну ккунду.

Гьаму гирами йишвандин лишнар ухьуз гизафдариз ачухъди рякъюз мумкин дар, гьаз гъапиш думу лишнар Аллагьу Тааьлайи гьациб макьамдиз дуфнайи чаз ккуни лукIаризтIан улупрудар дар. Хъа фуж гьаму йишван ибадатдиъ гъахьнуш, дугъаз думу лишнар гъяркъюндаршра, иншаАллагь, Аллагьу Тааьлайи дугъаз аьхю саваб тувди.

Закат­уль –фитIр (ушварин сиъ)

Закат-уль-фитIр (ушварин сиъ) тувуб гьарсар мусурмандиина фарз шула, эгер дугъан гьадму йигъаз ипIуз ужуб аш ва ригъ алабхъайиз думу чIивиди имиш. Месела: эгер гьадму вахтназ велед бабкан гъахьиш, дугъхъан закат тувру, хъа эгер гьадму вахтназ сар кас кечмиш гъахьиш, дугъхъан закат тувурдар.

Ушварин сиъ, Рамазандин ваз ккебгъхъанмина, филан вушра тувуз шулайиб ву, аммаки закур машквар ву кIуру йигъан ригъ алабхъган тувуб ужи ву. Хъа варитIан ужи ву думу машквран гъудгнин улихь тувуб. Ушварин сиъ гьацира машквар йигъан ригъ алабхъру вахтназкьан тувуз хай шулу. Гьаму вахтнан кьяляхъ тувуз кIури гъибтуб гьярам ву. Хъа фуж гьаму вахтназ ушварин сиъ тувуз хъуркьундарш, дугъаз думу тувуз гьялак хьуб фарз ву.

Йисар тамам гъахьи гьарсар мусурман касдиз чахъанди ва чав тямин дапIну ккунидарихъанди (хпир, веледар ва гь.ж) ушварин сиъ тувуб фарз ву. Дурарихъанди тувбан бадали, гьадрарихьан вакилвал (ихтияр) дибисну ккунду. Ухьухь ушварин сиъ дяхниинди туври шулу. Дяхин ужуб ва марцциб дубхьну ккунду. Саб сиъ 2 кг. 400 г. шулу, вушра душвак жюрбежюр чIюрхяр кайивализ дилигну, 2 кг. 500 г. тувиш ужу ву. Хъа саспи аьлимари сиъ 2 кг 700 г гьисаб апIура, ва гьамци ухьура тувиш ужи ву. Гьянифи мазгьабдиинди саб сиъ 3 кг. 700 г. шулу. Эгер дяхниинди тувуз читинди вуш, Гьянифи мазгьабдиинди ушварин сиъ гьадму дяхнин кьимат пулихъди тувуз шулу.

Ушварин сиъ тувайиз ният дапIну ккунду: «Узу ният апIураза гьаму фарз вуйи ушварин сиъ узхъанди (йиз хпирихъанди, йисар тамам дархьи веледарихъанди: балхъанди, шурхъанди - дурарин ччвурар кIури) Аллагь ﷻ бадали тувуз».

Эгер мусурман касди йисар тамам гъахьи жара мусурман касдихъанди ушварин сиъ туври гъахьиш, думуган сиъ туврайи касдиз вакилвал тувну ккунду.

Ушварин сиъ гьаму исихъ улупнайи жюре инсанариз тувуз хай шулу:

1. Фагъир: Думу ву гьацир кас, эгер дугъаз йицIуб манат лазим вуш, дугъаз шубуб манаттIан адар;
2. Мискин: Думу ву гьацир кас, эгер дугъаз йицIуб манат лазим вуш, дугъаз 6-7 манаттIан адар. Гьаму жюрейин инсанарин жергейиз илимдин дарсар урхурайи мутялимарна, диндин дарсар киврайи мялимарра дахил шулу;
3. Закат уч апIурайидар;
4. Тазади Ислам дин кьабул гъапIдар (Ислам дин кьабул дапIну, гьадму закатдиъ мюгьтаж’вал айидар);
5. Саб тяйин вуйи кьиматнахъ учв азад апIуз чан эйсийихъди йикьрарнаъ айи лукI;
6. 6. Шлик жара касдин бурж каш, гьадму; думу буржра Шариаьтдиинди гьялал вуйи мутмйирин бурж дубхьну ккунду;
7. 7. Фуж гьякь рякъюъ аш ва кяфирарихъди гъазаватнаъ аш;
8. 8. Гьялал сафариъ айидар, эгер чпиз лазим вуйиб гъадабгъуз дурариан удукьури адаш.

Сабпи нубатнаан закат тувуб ужи ву мирасариз ва гъуншйириз, эгер дурариз закат рубкьуруш (уву дюрхну ккуни багахьлуйириз тувуз хай шулдар; дурарик кахьра: хпир, йисар дархьи веледар ва кьувват адру абйир-бабар). Эгер мирасаринна гъуншйирин арайиъ закат рубкьру ксар адарш, закат чпин гъулаъ шлиз рубкьуруш, гьадгъаз тувру. Эгер гъулаъра дицдар ксар адарди гъахьиш, думуган, гъунши гъулариъ аш, гьадрариз тувру.

Шлиз гьадму сиъ рубкьуруш, дугъахьна думу гъурубкьган, дугъаз дидкан чаз ккуниб апIуз ихтияр а: ипIуз, масу тувуз, пешкешди тувуз ва гь.ж.

Пайгъамбарин ﷺ гьядисдиъ дупна: «Рамазандин вазли мусурман касди гъидису ушвар гьеле сабан заваризкьан рукьурадар - ушварин сэар тувайизкьан, дурар заваринна-жиларин арайиъ дугъужвуру».

Ушварин сиъ гьарсар мусурман касди тувну ккунду, ушв гъибиснушра, гъибисундаршра.

Эгер ушварин сиъ туври гъахьундарш, думу кьаза апIуз гьялак духьну ккунду, фицики думу мусурман касдиз фарз ву.

Машкквракан

Машкквраз улхьан йигъан лавландин гъудган хьубси, машкквар ккебгъру. Гьадму вахтнахъанмина вари мусурмнариз такбир урхуб ужу ву:

اَللهُ اَكْبَرْ اَللُهُ اَكْبَرْ اَللهُ اَكْبَرْ لَاَ اِلَهَ اِلاَّ اللهُ وَ اللهُ اَكْبَرْ اللهُ اَكْبَرْ وَ لِلهِ الْحَمْدُ

«Аллагьу акбар, Аллагьу акбар, Аллагьу акбар. Ла илагьа илла ллагьу ва ллагьу акбар. Аллагьу акбар ва лиллагьиль гьямд».

Такбир машкквран гъудган апIайизкьан урхуру: гвачIнинган, хябяхъган, йишвну. Саб гафниинди, гьарвахтна такбир урхури гъахьиш, ужи ву.

Машкквар йишван Аллагьдиз ﷻ ибадат апIури гъахьиш ужи ву. Фуну касдихьан вари йишв ибадат апIури адапIуз шулдарш, гъит думу йишвандин аьхю пайкьан ибадатдиъ ибшри, эгер гьацира шулдарш, саб сяаьтнакьан ибшри ва хъитIирхбандинна гвачIиндин гъудгнар мистаъ жямяаьтдихъди апIуз чалишмиш ишри.

Думу йишван Кьур’ан, зикир, салават, дюъйир урхуру ва жара жюрейин ибадат апIуру. ГьацIишварианмина машкквран гъудган хьайиз вуйи вахтна гьарсар касди чан марццишин гъапIиш, ужи ву.

Машкквран йигъан марцци ккурттар алахьуб, тIубахъ арсран тIублан хъапIуб, миск капIуб, ухди машкквран гъудгниз гъягъюб ужи ву.

Машкквран йигъан мусурмнари сар-сариз чпин разивал улупуру. Чиб-чпихьна машкквар тебрик апIуз гъягъюру ва Аллагьдикан ﷻ чпи гъидису ушвар кьабул апIуб ккун апIуру. Мусурмнар гьаму машкквраз йигъар ккимиди гьязур шулу, фицики думу вари мусурмнариз гирами машкквар ву.

Гьадму йигъан гьацира аьжузариз садакьа тувру ва чпин мирасарин ва вари мусурмнарин накьварихъна гъягъюру. Накьварихъна машкквар йишванра гъягъюз шулу.

Машкквран ­ Салат ­уль-Ид ­ гъудган апIбан къайда

Машкквран гъудган кьюб ракааьтдин суннат-гъудган ву. Думу аьхю ва бицIи машккврари, ригъ удубчIвну саб гьацI сяаьтналан апIури шулу.

Машкквран гъудган хулаъра апIуз шулу, амма жилариз думу имбу мусурман гъардшарихъди мистаъ апIуб ужи ву. Мистаз гъягъруган, ярхи рякъюъди гъягъюб ужи ву, хъа кьяляхъ хътакруган - жикъи рякъюъди.

Машкквран суннат-гъудган апIруган, гьамциб ният апIуру: «Узу ният гъапIза гъудган апIуз суннат машкквран гъудгнин 2 ракааьт Аллагь ﷻ бадали, Аллагьу акбар».                            Эгер думу гъудган имамдихъди апIураш, ният апIруган, «жамяатдихъди», ясана «имамдихъди» кIуру гафра дупну ккунду.

Ният апIруган, «Аллагьу Акбар» кIури, хилар ибарихьна за апIуру, хъасин мухрихьан цIиб исина ва хутIнихьан зиина дивру. Шлиз аьгъяш, сабпи ражну «Важагьду» урхуру. Думу урхбан кьяляхъ, хъанара хилар за дапIну, Аллагьу Акбар кIуру, хъасин хилар фун’ин иливну, гьаму дюаь урхуру:

سُبْحانَ اللهِ وَالْحَمْدُ لِلهِ وَلَا اِلَهَ اِلَّا الله والله اَكْبَر

 «Субгьяналлагьи валь гьямду лиллагьи ва ла илагьа илла ллагьу валлагьу акбар».

Гьаму дюаь урхбалан кьяляхъ, хъанара, «Аллагьу Акбар» кIури, хилар за апIуру, хъасин, сабпи ражнуси, думу дюаь урхуру. Ва гьамци 6 ражари «Аллагьу Акбар» кIуру ва 6 ражари «Субгьяналлагьи…» урхуру. Гьамрар вари апIбан кьяляхъ ургубпи ражнура «Аллагьу акбар» кIури, хилар за апIуру, хъасин хилар ис дапIну, «Фатигья» сура урхуру. Хъасин имбудар вари ухьу гъудган апIруганси апIуру.

Суждайиан кьюбпи ракааьтдиз гъудужвруган, «Аллагьу Акбар» кIури, хилар за дапIну, фун’ин иливуру. Хъасин хъанара хилар за дапIну, «Аллагьу Акбар» дупну, хилар фун’ин иливну, «субгьяналлагьи…» урхуру. Гьамци 4 ражари хилар за дапIну, «Аллагьу Акбар» кIуру ва «Субгьяналлагьи…» урхуру. Хьубпи ражнура хилар за дапIну, «Аллагьу Акбар» кIуру ва, хилар фун’ин иливну, «Фатигья» урхуру. «Фатигья» урхруган, дидин улихь «ауьзу»-ра дупну ккунду. Хъасин гъудган аьдат вуйиганси давам апIуру.

Кьюбби ракааьтариъра «Фатигья» урхбалан кьяляхъ Кьур’андиан фукIа урхуб ужи ву. ВаритIанна ужи ву, эгер сабпи ракааьтдиъ сура «Каф», кьюпибдиъ - «Икьтабара» гъурхиш, хъа шлиз дурар аьгъдарш, сабпи ракааьтдиъ - «Кьуль я аййугьаль кафирун», кьюпибдиъ - «Кьульгьу».

Шли машкквран гъудган хулаъ апIуруш, дугъаз думу чан хизанарихъди (хпирихъди, бицIидарихъди, дадайихъди, чйирихъди ва гь.ж) апIуб ужи ву.

Машкквран гъудган рякъюъ айидарира апIуб ужи ву.

Ансар Рамазанов