Табасаран чIалнан орфографияйин месэлйирикан

ЧIалниин лихурайи аьлимар, СМИ-йин гъуллугъчйир, мектебариъ табасаран чIал киврайи мялимар чIалнахъди аьлакьалу читинваларихъди лап багахьди таниш ву.

Бабан чIал гьаз ву, кIурударра цIиб адар. Ав, ихь гъулариъ, шагьрариъ инсанарин яшайишдиз, гъазанждиз гъилигиш, чIал герек шуладар, чIалнан эгьемият, чIалнан вазифйирра лап кьит духьна. Амма чIал бабан ифдихъди, бабан никкдихъди, сабпи гафарихъди ухьухьна гъафи ва ихь абйир-бабарин рюгьнан гьевес кайи халкьдин девлет ву. Халкьдин тарих, тажруба, фагьум-фикир, зигьим, дин ва аьдатар чаъ атIагурайи медениятдикан мялумат айи ва халкьдин хусусивал улупурайи алатарикан саб чIал ву. ЧIал гъудубгу кас ччивар ккадру гьарик гьисаб ву. Инсандихьан жвуван яшайишра ккабалгуз шул, веледариз ужуб тербияна савадлувалра тувуз шул, ужуб ляхниъра дерккуз шул, амма Аллагьу Тяаьлайи инсандиз жара гьяйванатарихьан тафавутлу апIру заан дережайин лишнар тувна. Гьацдар асас лишнарикан саб чIал ву. Дагъустандиъ айи табасаранарикан 50% шагьрариъ яшамиш шули ашра, йиз фикриан, дерин аннамиш`вал айи дугъри аькьлин инсандиз, чан абана бабси, чан багъри гъулра, жвуван ругарра, багъри чIалра гирамиди гъузру.

Ихь табасаран чIалнаъ гьял дапIну ккуни месэлйир цIиб адар. Амма гъийин цифровой технологйирин заманайиъ асас фикир туври гъибну ккуни ва вартIан учIруди дийибгънайи месэла гъирагъдилан вуйи аьхю тясирнакк ккабхърайи ихь бабан чIал зяиф даршбаз чарйир агуб, думу дудрубгди уьбхюб ва цIалцIамди гъибтуб – гьаму ву. КIури шулу: ухьуз ихь машгьур шаирар ва писателар имбукьан гагьди, чIалра дубгидар. Амма гъаври дугьну ккундуки, сар-кьюр касдихьан чIал уьбхюри гъибтуз шлу мутму дар. Ихь гъюзимбу наслихьна чIал рубкьурайи ядигар халкь учв ву - иллагьки китабар, эсерар урхбахьна аьшкь гъюблан гъюбаз зяиф шулайи гьамувахтнан заманайиъ. Ав, чIал китабариъна словарариъра уьбхюз шулу (архивариъси) – гьадмура зурба мяна айи ляхин ву. Амма чIал чIивиди гъубзбан ва артмиш хьубан бадали, думу халкьдин мелзниин гизаф либхури гъибтну ккунду. Хъа гъидин аьгьвалат фициб ву? - Ихь абйир-бабариз аьгъюбкьан чIал ухьуз тамамди аьгъдархьуз, ухьуз аьгъюбкьан ихь веледариз аьгъдар. Хъа ихь веледарихьан чпин веледарихьна фу рубкьуз хьибдихъа? Гьяйиф, гьамусяаьт саб наслиан тмуну наслиз чIал гьамци зяиф шула. Къайд апIуб лазим вуки, ихь гьаму «Ас-Салам» газатдира чIал уьбхбак зурба пай кивра - дидин машариъ ихь халкьдин яшайишдин жюрбежюр циркларикан бикIури, чIал либхуз ва литературайин къайда цIалцIам хьуз аьхю ляхин гъабхура. Амма ухьу фукьан макьалйир гъидикIишра, фукьан конкурсар, олимпиадйир, конференцйир гъухишра, фукьан аьлимарина шаирари чапдиан китабар адаишра, жвуван аьдати мяишатдиинди ва ужуб яшайишдин шартIариинди чIалнан асул-бина вуйи гъулак карсну гъитну ккуни халкьдин кюмек адарш, думу халкьдин ва иллагьки жигьил наслин чIалнахьна вуйи гьевеслу ва ватанпервервалин гьюрмат гъудрубзиш, чIалназ файда хьибдар.

Гьамусдин девриъ гъул гизаф ражари шагьрин кьяляхъ гъубзна. Шагьрариъ яшайишдин шартIар ужудар ву, жигьилар гьаддиз гъулариан удучIвну гъягъюра - дурарин тахсирра апIуз шулдар. Гьамци чIал либхувал, чIалнахьна вуйи гьюрмат, дидихъди сабси жвуван миллетдин хусусивалихьна вуйи гьюрматра кам шула. Тмуну терефнаан, гъулариъ гъузишра, мектебдиз гъягъюз хъюгъхъанмина ккебгъну, урхуз-бикIуз аьгъю бицIирин ва саб яш дубхьнайи табасаранлуйин кIулиъ убчIврайибкьан вари мялуматар: табиаьтдикан, сиясатдикан, медениятдикан ва гьацира телевизорианна интернетдиан - ахмиш дубхьну гъюрайиб вари урус чIалниинди ву. Гьадди бабан чIал, бицIидарихьанси, аьхюдарихьанра ярхла апIура.

Гьарсаб чIалназ эвелра, артмиш’валра, аьхирра айиб ву - му жилиин даима вуйиб фукIара алдар. Бязидари, чIал гъудубгиш, халкьра дубгуру, хъа тмундари – чIал гъудубгишра, халкь дубгидар, кIура. ЧIал дубгбан кьюб себеб а: сабпиб, чапхунчйир алархьну, гужниинди чпин чIал тарабгъуз ял апIуб (месела: улихь вахтари Кафари Америкайиъ); кьюбпи себеб, аьхю чIаларин тясирну бицIи чIалар ккауб (гьамусяаьт, кьялан гьисабариинди, дюн`яйин чIаларикан гьар вазли кьюб чIал дургура). Гизафдарин багъри чIал имдашра, миллетдин айитI, сабишв`ин яшамиш шул, чиб-чпин арайиъ аьлакьйир марцциди гъузра, дурари жвуван хусуси медениятра марцциди гъитра, чIал амдашра, халкьдин хусусивалин лишнар багьалуди дидисну уьрхюра (палатдин, диндин, аьдатарин…) – гьаддиз дицдариз, чIал имдашра, миллет гъубзра, пуз шулу. Хъа Дагъустандикан улхуруш, чIал имдашра, халкь гъубзди пуб читин ву. Мушваъ ихь милли халкьарин месэла жараси дийибгъна: гъулариан удучIвну гъафи вари миллетар урбанизацияйинна глобализацияйин тясирнаккди, сар-саригъди гъидикьну, шагьрариъ жвуван халкьдин гьякь хусусият уьбхюз читин шула.

Ихь табасаран литературайин чIал НитIрихъ мягьялин чIалниин биналамиш шулайиваликан варидариз аьгъяхьуз. Бязидари, чпиз газатдин, художествойин литературайин чIалнан гъавриъ хьуб читинди алабхъурачуз, кIури шулу. Амма уччвиди фикир гъапIиш, газатариъ, радио-телевидениейиъ, художествойин эсерар яратмиш апIбаъ гъюлягъ гъяйи чIал ишлетмиш апIуз хай даршлубдин гъаври духьну ккунду. Ав, гьарсаб гъулан улхуб, нугъат, ухьуз айи кьюб диалект (бязи аьлимари этегарин нугъат шубубпи диалектси жара апIура) – мурар, гьич саб шак адарди, ихь чIалнан девлет ву. Гьелбетда, гьарсар касдиз чан багъри гъулан чIал варитIан багахьра, багьара, гирамира ву. Диалект гъапну кIури, душваъра вари гъуларин улхуб сабсиб дар. Заан Табасаран гъуларин нугъат, Хюрккарин, ТIивкарин, ТIаттларин нугъатар, НитIрихъ, Дирчва, Этег мягьяларин гъуларин апIру чIалар вари сабси фикриз гъадабгъну, дурар саб-сабдихьди ттевиш, гьарсаб чIалнаъ тмуну гъулан чIалназ хас дару лексикайин, грамматикайин, фонетикайин лишнар айиб ачухъ шула. Гьаци вуйиган, литературайин къайдайин чIал саб дарш саб диалектдин бинайиин алди дюзелмиш дапIну ккуниб ву.

1932-пи йисан мектебариъ табасаран чIалниинди китабар чапдиан адаъну, урхуб-бикIуб ккебгъну. Табасаран литературайин чIал яратмиш ва цIалцIам апIури, гьамус магьа имид-амдар 90 йис шулайихь. ЧIалнан жа-жара цирклариин аьлимар лихурайихь. ЦIиб ккимиди тамам варж йисандин арайиъ, литературайин чIал цIалцIам апIури, прозайин, поэзияйин, драматургияйин саб хайлин эсерар яратмиш дапIну, мектебариъра дурарихъди таниш апIура. ЧIалнан литературайин къайдайин ревизия а\пIуз ккун шлударин улихь гьеле саб гьамциб месэлатIан дивудархьа:

Ишри, литературайин чIалнан бина дигиш гъапIуб гьисаб апIурхьа. Дици вуйиган, гьамусдизкьан яратмиш дапIнайи ихь вари художествойин эсерарра таза литературайин чIалназ илтIикIухьа? Дарш дурар айиси гъитну, гьамусдихъанмина дикIру эсерар таза литературайин чIалниинди яратмиш апIуз хъюгъхьа? Дици апIуруш, мектебарин китабариъ ихь веледариз, таза «Литературайин Табасаран» журналиъ, «Ппази» журналиъ кьюб жюрейин литературайин чIалниинди эсерар тувурхьа – гьамусдизкьан литературайин къайдайиинди дидикIнайидар ва гьамусдихъанмина цIийи къайдайиинди дикIрудар; хъа ваъ, ккундуш, гьамусдизкьан вуйи литературайин чIалниинди дидикIнайи художествойин эсерар ва дурарин авторар батIул апIухьа?! ЧIалнак ктIукьуз кьастар апIурайидари, фу арайиз адабгъураш, фикир апIурайин?! Гъи чIалнан ревизия апIуз хъюгъиш, фу шулу?!

Ихь халкьдин, иллагьки жигьиларин, фагьум-фикир чIалнахьна, тарихнахьна ачухъ хьувалиин гизаф шад вухьа. Аммаки, кьанди уягъ духьну, имбудар вари батIил апIурайидариз пуз ккундузуз: учву гьамус уягъ гъахьнуш, ихь чIал ва тарих ахтармиш апIурайидар думу ляхнихъ хъади гизаф вахтар ву. Думу аьлимарин ахтармиш апIуваларик тахсрар кирчри, дурариз фу-вушра кIайиз, сифте илимдин жилгъайиъди гьадрари ккадапIу рякъ ккадапIну ккунду, гьадрари гъячIяргъю шаламарин гьацIаркьан дячIяргъну ккунду. Ухьуз гъи фу-вуш аьгъю гъабхьну кIури, вари имбуб батIил апIувал илим жигьатнаанра, инсанвалин эдеб жигьатнаанра дюзиб шуладар.

Дагъустандин ихь чIалтIан бицIи чIаларизра кимиди, гьарубдиз чан диалектар а. ЙицIишубуб гизаф фаркьлуваларин диалектар айи даргйирира (кIул`инди чIалар вуйич кIурайи къубачийирикан, къайтагъарикан, цIудахарарикан улхударикьан дархьа), йицIиюкьуб жа-жара этносар ва гьадрарин сар-сарин гъаврикьан адрахъру чIалар айи аврарира, тахминан гьадмукьан диалектар айи лезгйирира, лакарира, чпин саб литературайин чIал дибисну ва дидин бинайиъра саб тяйин вуйи диалект дивну, дурарикан гьарсаб миллет чпин чIалнан сафвал уьбхбахъ, думу адабшвбахъ хъергна, хъа сар-сарин гъаври ахърайи кьюб диалектдин ихь чIал думу уьбхюз ва адабшвуз буржлу вуйи интеллигенцияцин бязи вакилари чIуртIан апIурадар. Мициб аьгьвалатну, ухьу зиихъ гъапиганси, гъирагъдилан вуйи зурба тясирнакк ккабхъри гьацира зяиф шулайи ихь чIал имбубсана зяиф ва зяя апIиди. Гъийин асас месэла чIал гьадрархди, думу тамамвалиинди гъюз имбу насларихьна, веледарихьна рубкьуб ву – му чIал зяиф дархьиди, дудрубгди гъубзбан шартIарикан асас вуйи, кIулин шартI ву.

Ухьуз аьгъюганси, литературайин чIалнан бина вуди нитIрихъарин диалект дивна. Фуну нугъатнандар, диалектдиндар вушра, гимихъ мелзниин али вари гафар литературайин чIалназ хъючIюхну хруб дар – литературайин къайда уьбхюри ккунду. Тмуну терефнаан, литературайин чIалнан лексикайин гъурулушдиъ нитIрихъариз чпизра аьгъдру гафар ади хьуб мумкин ву. Гьаци фуну диалектдин, нугъатнан вакил вушра, жвуван багъри диалектдиъра, нугъатнаъра чаз аьгъдру сакьюдар гафар чарасуз ади шулайиб ву. Вари чIал тамамвалиинди аьгъюр шлуб дар саб чIалнаъра. Литературайин чIалнаъ таниш дару гаф алабхъган (имбу вари чIалариъси!), чIалнак таксир кипайиз, жвуван лексиконра яркьу апIбан бадали, гьадму гафнан мяна контекстдиан, словарариан, аьгъюдарихьан гьерхну, эзбер дапIну ккунду.

ГъитIибккнайи месэлайиз тмуну терефнаанра дилигиш, ихь фикир тамам вуйиб хьибдар. Литературайин чIал гьаммишан диалектариан, нугъатариан ахмиш шулайи чIалнан уьлчмйирихъди тямин апIури, девлетлу апIури ккунду. Диалектар ва нугъатар фукьан гизаф аш ва дурарин саб-сабдихьан вуйи фаркьлувал фукьан гизаф вуш, иллагьки лексикайин гъурулушдиъ, гьадмукьан гизаф литературайин чалназра артмиш хьуз ва адабшвуз мумкинвалар шула. Гьамци ихь литературайин чIалнаъра, НитIрихъарин диалектдин бязи лишнар гъирагъдиъ гъитну, саб хайлин Сувакъ диалектдин лишнар ишлетмиш апIура: существительнйирин эргативдин аьхир ва жара грамматикайин формйир (-жи - -ди), репрезентатив кьадарнан форма (халу дурар – халугъяр – халукьар); бязи гафариъ глаголин класс ва кьадар улупру алатар (кIари дахъна – кIари даБхъна); числительнйирин йи-йицIубди гьисаб апIуб (шубубкъаб – йирхьцIур); фонетикайин бязи хусусивалар (жяхин – дяхин) ва гь.ж. Лексика жигьатнаан гъадагъиш, литературайин чIал саб хайлин Сувакъ диалектдин лексемйирихьди (гафарихъди) девлетлу дубхьна. Диалектаринна нугъатарин гафар литературайин чIалназ ахмиш хьуб дебккну ккундар. Амма мушваъ гьамцдар кьюб шартI гьаммишан уьрхюри гъитну ккунду:

1. НитIрихъ диалектдиъ ва Сувакъ диалектдиъ саб понятие (сар кас, саб мутму-шейъ, гьял-гьяракат, лишан, кьадар, аьгьвалат…) улупурайи халис табасаран ччивар айи кьюб гаф алахьурайи дюшюшариъ, литературайин чIалнан къайда (норма) вуди гъадабгъну ккунду литературайин бина вуйи НитIрихъ диалектдин гаф;

2. Литературайин къайда (норма) вуди жара чIалнаан дуфнайи гаф ишлетмиш апIури ашра (месела, суфра), эгер сабкьан нугъатнаъ, сабкьан гъулан улхбаъ гьадму понятие улупурайи халис табасаран чIалнан ччивран гаф аш (кIатIкIатI, гъюдрач), гьатмуну гафнахъди сабси гъушади, ихь халис табасаран ччивран гафра гьам литературайин чIалнаъ, гьамсана словарариъ ишлетмиш апIури ккунду, фицики миди, халис ихь халкьдин гаф гьяракатнак кипну либхури, табасаран чIал уьбхбаъ кюмек тувра. Фуну нугъатнаъ ашра, мицдар гьякьикьи табасаран гафариз литературайин чIалнаъ йишв тувну ккунду, дурар ишлетмиш апIуз мумкинвал гъибтну ккунду. Хъа диалектарин фаркьлувал фукьан гиззаф аш, гьадмукьан чIал ккатIабццузра мумкинвалар ачухъ шула. Гьаддиз гизаф диалектар-нугъатар ади хьувал чIалнан девлетси гьисаб дапIну ккунду - гьарсаб диалектдиъ гъибихъу гьякьикьи табасаран гаф, гъизилин бицIи тикиси, багьалу гавагьирси, чIалназ гъабхиш, ужи шул.

ЧIалра, инсанси, чIиви гъурулуш ву. Дидин къайдйирра дигиш хьуз мумкин ву - ишлетмиш апIурайи гафар йирси шулу, цIийидар арайиз гъюру, грамматикайин лишнар дигиш шулу… Гьаддиз ихь чIалнан Орфографияйин цIийи словарь дюзмиш апIбан аьхю ихтияж`вал а. Урусатдин илмарин академияйин Дагъустандин чIалнан, литературайин ва искусствойин институтдиъ (ИЯЛИ ДФИЦ РАН-диъ) гьамусяаьт табасаран чIалнан Орфографияйин словарин зиин ляхин гъабхура. Думу рягьматлу ихь профессор Б. Гь-Гъ. Ханмягьмадовди дюзмиш апIуз хъюгъюб ву. Словарин кIалиб 1990-пи йисари арайиз гъафиб ву. Амма думу тамамвалиинди адайи: саб пай гафар кайи машар дудургну айи, тмундар дибикIнайиб аьгъю даршлу гьялнаъ айи. Словарин имбуну пай тамам апIуз ва вари словарин зиин жавабдар редарторин вазифйир гъабхуз узуз табшурмиш гъапIнийи. Словарь дюзмиш апIбан зиин фициб ляхин гъабхураш, думу ляхин фициб къайдайиинди гъябгъюраш ахтармиш апIру конкурсдиъ иштирак духьну, сач, 2020-пи йисан, Урусатдин Федерацияйин Правительствойин грант гъазанмиш гъапIунча. Словарь гьязур апIруган, дидихъи сабси ихь чIалнан орфографияйин саб жерге жара месэлйирра гьял дапIну ккундийи. ЧIал ва дидин Орфографияйин словарь варихалкьдиндар вуйиб гьисс апIури, словарь чапдиан удубчIвайиз, дидин зиин гъабхурайи ляхнихъди, жвуван фикрарихъди таниш апIуб ва мид`ан учуз тувру мясляаьтарихъ хъпехъюб метлеб ади, 2019-пи йисан 1-пи ноябриъ Махачкалайиъ «гергми стол» тешкил гъапIунча. Гергми столин ляхниъ ихь чIалниин лихурайи аьлимар, СМИ-йин вакилар, ихь кьюбеб районарин, Дербент ва Огни шагьрарин табасаран чIалнан методобъединенйирин регьберар ва гьацира табасаран чIалнанна литературайин мялимар иштирак гъахьну. Душваъ гизаф мяналу сюгьбат гъабхьнийи. Словарь дюзмиш апIбаз бахш вуйи РГВК-йин (ноябрь, 2019 й.) ва ГТРК-йин (январь, 2020 й.) передачйир гъахьну, душваъра словарикан ва ихь чалнан орфографияйин читин месэлйирикан ктибтури, иштирак гъахьунча.

Мициб жюрейин словариъ, аьдат вуди, лап кьитди ишлетмиш апIурайи ва чIалнаан адахьурайи гафар (архаизмйир, историзмйир) тIаъри шулдар. Амма ихь чIал (Дагъустандин имбу чIаларра) лап гизаф гафар айи чIал дарихь. Гьаддиз учу гьамциб фикир гъапIнийча: эгер дурар Орфографияйин словарикра ктраиш, сарун фтик каъру? Думу гафар, шилкьан гъудрубзди, дургди. Ич фикриан, гъидин гьякьикьатдиъ ихь чIалнаъ ишлетмиш апIурайикьан вари гафар словарик каъну ккунду. Понятие имбукьан гагьди, думу улупурайи гафра ишлетмиш дарапIди гъубзидар, хъа халкьдин тарихи фагьум-фикир, халкьдин хусуси рюгь ва гьевес имбукьан гагьди, фунуб вушра понятиейиз-гафназ мюгьтаж`вал ади гъубзра. Гьаддиз газат урхурайидариканра ккун апIурхьа: лап кьитди ишлетмиш апIурайидар вушра, ихь словарариъ адру табасаран гафар аьгъяш, алахьураш, гьадрарикан учуз мялумат тувуб тавакъу апIурача.

Словариз гьацира гьамувахтнан технологйирихъди аьлакьалу ва, гъирагъдилан дуфну, ихь чIалнаъ ишлетмиш апIурайи неологизмйирра дахил шула. Мициб чIатху словарь сабпи ражари дюзмиш апIурайиб ву – дидиъ тахминан хьуцIур агъзурихьна гафар хьиди. Словариан 1990-пи йисаризкьан вуйи заманайиз тялукь вуйи гизаф русизмйир адахьну ва саб хайлин таза гафар сифте вуди дидиз дахил гъахьну. Словариъ гафарин гъурулуш тяйин апIруган, сифтена сифте суал алфавитдин гьякьнаан арафиз гъюра, фицики словариъ гафар алфавитдиъ гьярфар ерлемиш духьнайи къайдайиинди туврайидар ву. Амма алфавитдиз ихь чIалнан бязи фонемйир улупурайи вари гьярфар дахил шуладар. Саб чIалнаъкьан адру, ихь табасаран чIалнан фонетикайин хусусият, башкъавал улупурайи ва эвелиан ихь алфавитдиъра ади гъахьи дентолабиал сесерин жв, шв, чв, ччв ва чIв гьярфар, 1962-пи йисан орфографияйин къайдйир цIийи алаурайиган, алфавитдиан гьаз адагънуш, гъира гъаври шуладарзу! Алфавитдик кашра – кташра, ухьу дурар гьацира урхурайидариз улупурахьа; дурарра, имбударихъди сабси, урхбаъ-бикIбаъ ишлетмишра апIурахьа; дурар жара сесерин вариантарра дар, хъа чпин хусуси артикуляция айи кIул`инди вуйи фонемйир ву. Гьаддиз [жв], [джв], [шв], [чв], [ччв], [чIв] ва гьацира [гг], [дж] чпин кIул`инда вуйи сесер улупру гьярфариз алфавитдиъ чпин аид вуйи йишв дубхьну ккундийи. Хъа гъи, республикайин гьюкуматдин багахь шлу орфографияйин комиссияйи кьабул дапIну, гьюкумдин къарарниинди тасдикь дарапIкьан гагьди, ухьуз я алфавит дигиш апIуз (кам вая аьлава апIуз), ясана дициб алфавит учебникариъ тувуз ихтияр адар – ккунду гъапну кIури, къанун гьамциб ву.

Ихь чIалнан фонетикайиз хас вуйи, дидин башкъавал улупурайи [дж] фонема иллагьки интеллигенцияйин улхбариъ гьятта вари табасаран гафарикан анжагъ 17-20 гафнаътIан алалабхърайи [ж] сесниинди гьюдюхюра. Гьаз?! Магьа [ж] сес айи вари гафар: жилир, жерд, жангар, жанг, журжур, жякьрякь (жикьрикь), миржиб, аждагьа, аржал, аржан (учIвру хямир), ижми, сужда, варж, фуж, чIиж, виж-ж-ж, баж (диал.), ГъалатI дарди ушвниан адаъбан бадали, дурар чарасуз кIваинди гъитну ккунду. Эгер [ж] сес айи ихь чIалнан гафар хъана алахьиш, газат урхурайидарикан хабар дебккуб ккун апIурача. Табасаран чIалнаъ айикьан вари имбу гафариъ айиб ихь бабан чIалнан фонетикайин башкъавал улупурайи [дж] сес ву - думу улхбаъ [дж] сесси ушвниан адапIнура ккунду! (Жабраил, Жямият, ужур, уж`вал, жара, жерге, анжагъ, аьжайиб, сижар, харжи, харижи, тажруба, нежбер, бажи, жакьв…) Гьамци саб терефнаан, алфавитдик ктукьуз (кам вая артухъ апIуз) ухьхьан даршули, тмуну терефнаан, чIалнан кIул`инди вуйи фонемйир алфавитдиъ улупуз ихтияж`вал ади гъубзра.

Словариъ гафарин гъурулуш тувбан гьамциб къайда уьбхюз фикриъ айич: Сабпиб, [гг] ва [жж] сесер айи гафар дюзди ушвниан адаъбан бадали ва думу гафарин мяна фунуб вуш дюзди тяйин хьубан бадали, гьарсаб думу сесер айи гафнан гъвалахъ дидин транскрипцияра хьибди. Кьюбпиб Словариъ гьацира, масдарин формайихъди сабси, глаголин асас форма вуди, -з аффикс хъайи мураднан формара тувди. Му форма глаголин асул форма вуди тувбан себебнакан, орфографияйин жюрбежюр читин месэлйирикан ва гьацира словарь дюзмиш апIбан къайдйирикан зиихъ кIваин гъапIу гергми столин сягьнайиин, РГВК-йин ва ГТРК-йин передачйириъ ва «Табасарандин нурар» газатдин редакцияйиъ гъабхьи интервьюйиъ дупнахьа.

Гьюрматлу ватанагьлийир! Алфавитдиъ бязи гьярфар адар дупну, ухьу ихь абйирилан гъубзнайи бабан чIал, айиб идипури, адруб тIапIри, чIур апIуз хай шулинхъа? -Ваъ! Тамам урчIвцIур йисандин арайиъ цIалцIам духьнайи ихь чIалнан литературайин къайдйирра варидари сабхилди уьрхюри ва мюгькам апIури гъитну ккунду. Чан вазифйир кьадарсуз чIилли, ккуру ва зяиф шулайи, халкьдин дуланажагъдиъ эгьемият гъюблан гъюбаз кам шулайи ва гъийин девриъ наслиан наслиз зяиф шулайи ихь бабан чIал, шагьрариъ ашра, хизан-кюлфетдиъра, чIат-чIурдиъра либхури бицIидариз улупуз, ихь гафнан устадарин эсерар урхуз, таниш дару гафарин мяна эзбер апIуз тIагъру мапIанай.

Редакцияйин терефнаан: ГъитIиккнайи месэлйирин гьякьнаан ва цIийи Орфографияйин словарь дюзмиш апIбан къайдйирикан ичв фикрар фицдар вуш, макьалайиъ тувнайи гафарилан гъайри [ж] сес айи хъана гафар ва ихь словарариъ адру гафар алахьиш, гьаму телефондин номериз хабар дебккуб вая дидн вацапдиз бикIуб газат урхурайидарикан ккун апIурача: 8 928 580 22 15.