Бабан чIалар ахтармиш апIру центр

Бабан чIалар ахтармиш апIру центр

2016-пи йисан думу вахтна Дагъустан Республикайин кIулиъ айи Р. Гь. Аьбдулатиповдин теклифниинди 21-пи октябрь Дагъустандин культурайин ва чIаларин йигъ вуди тяйин гъапIнийи. Дидхъанмина гьар йисан думу йигъ къайд апIури, Дагъустандин гьюкуматдин педагогикайин университетдиъ милли культурайиз бахш вуйи серенжемар гъахури шулу, гьадму гьисабнаан урус ва дагъустан чIалариинди диктантарра дикIура.

Му ляхин РД-йин Милли сиясатдинна диндин ляхнарин министерствойин ва ДГПУ-йин ректоратдин кюмекниинди дагъустан чIаларин ва литературайин кафедрйири тешкил апIури шулу.

Магьа ццира 20-пи октябриъ, жа-жара вузариан, факультетариан дуфнайи студентар, мялимар, «Табасарандин нурар» газатдин гъуллугъчйир ва гь.ж. ихь ватанагьлийир иштирак духьну, табасаран чIалнииндира диктант гъибикIнийи. Мицдар серенжемар гъахбан метлеб гизаф миллетар гъидикьнайи шагьрарин шартIариъ зяиф шулайи бабан чIалар лихбаз, уьрхбаз ва артмиш хьубаз кьувват тувуб ву.

Дугъриданна, Дагъустан Республикайин кIулиъ ади гъахьи гьадму касдин ччвурнахъди чIалар уьрхбаз кьувват туврайи сабсана гьядиса аьлакьалу ву: гьадму 2016-пи йисан дугъан теклифниинди Дагъустандин гьюкуматдин университетдин филологияйин факультетдиъ Бабан чIалар ахтармиш апIру центр ачмиш гъапIнийи. Му ляхнизра РД-йин Милли сиясатдинна диндин ляхнарин министерство ва гьацира ДГУ-йин ректорат даягъ гъахьну.

Центриз регьбервал туври, дидин кIулиъ ихь ватанагьли дишагьли, филологияйин илмарин доктор, ДГУ-йин прикладной лингвистикайин кафедрайин профессор М. А. Гьясанова дирккну. Му центр ачмиш апIбан метлеб аргъаж шулайи наслиз бабан чIаларин важиблувал ачухъди улупуб, дурарин мелзналан вуйи улхуб ккатIабццуб, дагъустандин урхуб-бикIуб айи ва гьамусра адру чIаларин гьякьнаан мялуматарин хазина яратмиш апIуб ва гь.ж. ву. Бабан чIалар ахтармиш апIру центрин эвелиан алдагъурайи ликар, яркьу программа дюзмиш дапIну, му центрин ляхниз, Дагъустандин госуниверситетдинси, имбу вузаринра, сузаринра студентар ва мектебариъ урхурайидар жалб апIбалан ккергънийи.

ДГУ-йин ректор М. Х. Рабадановдин гафариинди, чIаларин гьякьнаан мялуматарин хазина яратмиш апIру ляхнариз, студентарси, заан гьязурлугвал айи пишекрарра жалб апIура. «Бабан чIалар ахтармиш апIбаан вуйи ляхин илимдин заан дережайиз адабгънача, хусуси программа дюзмиш дапIну, центрин бинайиин студентарин гьясилвалин тажруба гъабхбан мумкинвалар яратмиш дапIнача. Гьамци дурари мушваъ курснан ва дипломдин ляхнар дикIура, илимдинна ахтармиш`валарин жара ляхнар гъахура», - кIура центриз регьбервал туврайи проф. М. А. Гьясановайи. Филологияйин факультетдин декан Ш.А. Мазанаевди, центрин улихь дийигънайи ляхнарикан улхури, кIура: «Йишвлан вуйи материал уч апIбан, чIаларикан вуйи аудио- ва видеомялуматар уч апIбан бадали, республикйирин районариъ, гъулариъ ляхин гъабхру экспедицйир тешкил апIиди. Мидланна савайи, бабан чIалар уьрхюб ва дурарихьна дагълу миллетарин маракьлувал за апIуб метлеб вуди, Бабан чIалар ахтармиш апIру центр гъулариъ айи мектебарихъди ва мектебдиз улихьна вуйи савадлувалин учрежденйирихъди аьлакьйириъ учIвди».

Гьамусяаьт Бабан чIалар ахтармиш апIру центрин ляхин гьамцдар цирклариан тешкил дапIна:

- бабан чIаларихьна ва дурар артмиш апIбахьна вуйи маракьлувал за апIуб: му ляхниина ДГУ-йин ва жара вузарин студентар жалб апIура; Расул Гьямзатовдин фонддихъди сабси мектебариъ урхурайидариз вуйи «ЧIалнан кьисмат миллетдин кьисмат ву» проект кючюрмиш гъапIну; РФ-дин Минпросвещениейин Поэзияйин хулаъ «Дагъустандин фольклорин ирс: мелзналан китабдиина» кIуру тематикайин серенжем гъубхну; му центр гьацира бабан чIалариан вуйи Тотальный диктантдин тешкилатчйирикан саб ву. Гьацира Дагъустандин шаирарихъди, бикIрударихъди, аьлимарихъди гюрюшмиш шули, презентацйир ва гергми столар тешкил гъапIну. Му центриз чан сайт, соцсетариъ аккаунт, ютуб-канал а, душваъ чпи гъахурайи серенжемариан роликар ва чIаларикан, медениятдикан ва аьдатарикан вуйи илимдинна савадлувалин видеороликар тувра.

-илимдинна ахтармиш`валарин ляхин: «Урусатдин ва дюн`яйин халкьарин чIалар ва меденият» ччвур али варихалкьарин конференция (материалар тувна: https://elibrary.ru/item.asp?id=41048801); Центри гьамцдар грантар ва илимдин проектар кIули гъухну: РД-йин Главайин «Йиз Дагъустан», РГНФ-дин «Дагъустандин милли халкьарин паремиологияйин дюн`яйин шикил», РФ-дин Минпросвещениейин проектдиан субсидирование, РФФИ-йин «Арчиб чIалнан кпикьу предложение».

- савадлувалиан гъабхурайи ляхин: савадлувалин, урхбанна методикайин ляхнариан му центри ДГУ-йиъ гьар йисан бабан чIалнан мялимариз семинарар ва мастер-классар гъахура, консультатив ва методикайин кюмек тувра, мялимарин ва бабан чIалнан заан пишекрарин тажруба сар-сарихьна тувбан, пишекарвалин ва яратмиш апIбарин серенжемар гъахура.

- чап апIбан ляхнар: центри ляхин апIуз хъюгъхъанмина дагъустандин чIалариан, литературайиан ва фольклориан йицIдариинди китабар, словарар, монографйир, урхбанна методикайин пособйир чап гъапIну, гьадму гьисабнаан - урхуб-бикIуб адру чIаларианра.

Дугъриданна, гъийин глобализацияйин вахтнара ихь уьмриъ бабан чIалнан эгьемият аьхюб вуди гъубзна. Этнический культурайин асас пай вуди, бабан чIалну миллетвалин хасият, хусусивал улупури, халкьдин гъиллигъ ва менталитет ачухъ апIура. Бабан чIалар ахтармиш апIру центр гизаф лазим вуйи ва ужудар натижйир улупурайи проект дубхьна. Чав яратмиш гъапIу садпи йигъарихъан хъюгъну, центр чIаларихъди аьлакьалу вари серенжемариъ иштирак шула.

Амма чIаларикан вуйи му тема давам апIури, дупну ккундуки, гьяйифки, мектебариъ бабан чIалариан сяътар кам апIбахъди ва бабан чIаларин ихтияж`валра зяиф хьпахъди аьлакьалу вуди, Дагъустан филологияйин факультетдиз гъюрайи абитуриентарин кьадар йислан-йисаз кам шула ва кIул`инди курс ачмиш апIуз студентар гьуркIри шулдар. Бабан чIаларин факультетдик кучIврударин хил бисбан бадали, дурариз стипендия кьюб ражари артухъди тувра. Бязи районарин кIулиъ айидари чпин районарин студентариз чпин терефнаан сабсана стипендия тувра вая ужуди урхурайидар гьар йисан премияйиинди лишанлу апIура. Гьаци вушра гъийин жигьилари эдеблувалин лишнар агури амдар, дурар яваш-явашди чпин ччиварихьан ярхла шула, бабан чIал дубгъури амдар. Амма гьамцдар замана илтIибкIру вахтарира кмиди багъри ругариз, жвуван халкьдиз ва бабан чIалназ вафалу инсанар кам шуладар. Гьадрарикан гьисаб шула Бабан чIалар ахтармиш апIру центриз регьбервал туврайи ихь ватанагьли Марина Гьясановара.

Профессор М. А. Гьясанова чан гъарашугъарикан гизаф разиди ву: «Центри гъабхурайи ляхнин ужудар натижйир ич вари аьхю творческий коллективдин дирбаш`вал ву. Мушваъ гьамус тамам ургуд йисандин арайиъ чпин пишейиин юкIв алидар ва жигьил наслихьна абйирин ирс рубкьуз аьшкь айидар лихура. Учу чап апIурайикьан вари китабар 200 экземпляр ади адатIурача, дурар вари дагъустандин мектебаризна библиотекйириз хътаурача. Ич метлеб удучIвурайи китабарихъди шлукьан гизаф инсанар таниш апIуб вуйич».

Ш.З. Дашдемиров,

РАН-дин ДФИЦ-дин чIаларин, литературайин ва искусствойин институтдин илимдин гъуллугъчи