П.К. Услар. Ихь чIалнан сабпи алфавит ва лексикография
Мялум вуйиси, П.К. Услариз, дагълу имбу чIалар ахтармиш апIубтIан, ихь чIалниин лихуб читинди гъабхьну.
Му ляхнин гьякьнаан дугъу гьамци бикIура: «Дагълу имбу чIаларин арайиъ табасаран чIал ахтармиш апIуб вартIан читинди алабхъунзуз, гьаз гъапиш, чпи халис табасаранар вушра, йиз кюмекчйирин чпи гъи гъапиб закуриз кIваълан гъябгъюйи». Дугъриданна ихь чIал ахтармиш апIруган, дугъу хьур кюмекчи информаторар дигиш гъапIнийи, фицики табасаран чIалнан гьякьнаан Услари уч апIурайи мялуматар хъайи-хъайиси, лазим вуйи къайдайиинди улупуз, яна аьлимдиз дурар ктитуз ва чпин кIваин гъитуз кюмекчйирихьан лап читиндитIан удукьури гъабхьундар: мициб аьгьвалат, гьелбетки, дурариз бабан чIалнан морфологияйин башкъаваларин ва фонетикайин гъурулушдин гьякьнаан хабар адруваликан асиллу вуйи. Аьхирки, Хянягъ гъул`ан вуйи малла Селимдин бажаранвалиинди П.К. Услари табасаран чIалнаан вуйи мялуматар яваш-явашди къайдайиз хуз хъюгъну.
Натижайиъ аьлимди ихь чIалнакан дибикIнайи китаб имбу чIаларикан дидикIнайидартIан зяифуб гъабхьундар. Петр Карлович Усларин монографияйиъ табасаран чIалнан кафари диалектдин Хянгъярин гъулан нугъат ахтармиш дапIна. Илим жигьатнаан аьлимди ахтармиш апIурайи материаларин девлетлувализ, чIалнан хусусиваларин анализ дапIну дурар къайдайиз хубан устадвализ ва, аьлимди фицдар натижйир улупураш, гьаддиз лигну, Усларин китаб лап аьхю эгьемият айиб ва чан метлеблувал аьсрариинди дудрубгруб гъабхьну. П.К. Усларин монографияйи ухьуз ихь чIалнан гьякьнаан дамагъ апIуз шлу мумкинвалар тувра. Гьамци дагъустандин чIалар илим жигьатнаан ахтармиш апIуз хъюгъюб П.К. Усларин ччвурнахъди аьлакьалу гъабхьну. 1858-пи йисан Императорин урсарин географияйин обществойин Кавказдин отделин член гъахьи П.К. Услариз, яркьу ва дерин аннамиш`вал айир хьубаз лигну, дагълу халкьарин тарихдикан бикIуз табшурмиш гъапIнийи. Кавказдиз дуфну, ерли халкьарихъди сюгьбатариъ гъахьи ва Кавказдин ккудушу заманйирикан ва мушван миллетарикан дидикIнайи яратмишарихъди таниш гъахьи аьлим, илим жигьатнаан Кавказдикан, дидин тарихдикан бикIбан бадали, сифте му халкьарин чIалар ахтармиш дапIну ккунду, кIуру фикрихъна гъафну. 1861-62-пи йисари сван, убых, черкес ва чечен чIалар ахтармиш гъапIу П.К. Услар хъасин Ригъ гьудубчIвру терефнан Кавказдин чIалариин машгъул гъахьну - дугъу му юрднаъ вартIан дарагънайи хьубсан чIалнан описательный грамматикайиан чIатху монографйир гъидикIну: 1863 йисан авар чIал, 1864-65 йисари – лак чIал, 1866-67 йисари хюркили (дарги) чIал, 1868-70 йисари – кюри (лезги) чIал ахтармиш дапIну, 1870 йисан табасаран чIалнахъ хъюгъну. Амма аьлимдин зегьмет, чапдиан адабгъруси гьязур апIуз хъудрукьди, хил`инди дибикIнайи къайдайиинди гъубзну – думу анжагъ 1979 йисан Тифлисдиъ лихурайи къубачижви проф. А.А. Магометовди литографияйин къайдайиинди чапдиан адабгъну. П.К. Услари чан вари монографйир сабсиб гъурулушдиинди дюзмиш гъапIну: эвелиъ дугъу ахтармиш апIурайи чIалнан алфавит тувра, дидин кьяляхъ чIалнакан, чIалнан сагьибарикан ва дурар дарагънайи йишвариканна диалектарин башкъаваларикан уьмуми мялумат тувра, анжагъ гьамдин кьяляхътIан туврадар дугъу фонетикайин гъурулушдикан ва морфологияйин хусусиятарикан – чIалнан паяриканна грамматикайин катерорйирикан вуйи материалар.
Мушваъ гьацира бабан чIалниинди халкьдин мелзналан вуйи текстар, дурарин переводар (гьарса-саб гафнан ва предложенйирин мянйирин) ва дурарин грамматикайин разбор тувра. Усларин монографйириъ гьацира важиблу йишв бисура «Гафарин сборник» кIуру разделарира, фицики гьарсаб чIалнаъ дициб гафлугъ дугъриданна бабан чIалнанна урус чIалнан словарь гьисаб шула. Алфавитдин къайдайиинди дюзмиш дапIнайи гьарсаб дициб словариъ тахминан 1000-ихьна, хъа гафарин статйирин айитI айидарра кади – 2500-дихьна гафар тувна. П.К. Усларин китабариъ чIалнан гьарсаб дережа – фонетика, лексика ва морфология – бегьем тамамвалиинди ва деринвалиинди ахтармиш дапIна, хъа чIалнан жюрбежюр хусусивалар теория жигьатнаан учIруди аннамиш апIури тувна. Миди дидхъантина чIалар ахтармиш апIру аьлимариз чпин ляхниъ алахьру уьмуми месэлйир гьял апIдан дюзи рякъяр ва лингвистикайин кIул`инди вуйи суалариз жавабар агбан жюрбежюр къайдйирна концепцйир улупнийи. Чав ахтармиш гъапIу вари чIалариъ П.К. Услари фонетикайин (чIалнаъ айикьан сесерин) гъурулуш чиб айиси дюзди улупнийи ва чIалнан материаларра асиллагь гъалатIар ктарди дюзди тувнийи – миди аьлимдин ляхин йирси даршлуб ва гьарган тIалаб апIури гъубзруб вуди улупура. Дагъустан чIаларин сесерин гъурулуш тяйин апIбаан аьлимди гъубху ляхни фонемйиринна фонологияйин уьмуми теория яратмиш апIуз аьхю себеб гъабхьну.
Дугъу субут апIураки, гьарсаб чIалнаъ кьюб жюрейин сесер а: саспидари гафнан мяна дигиш апIура (месела: хаБ – хаЗ - хаЛ – хаН – хаМ - хаР – хаС – хаХ – хаШВ – хаЦ – хаЧ), хъа тмундари, чпи башкъади ушвниан адаурашра, гафнан мяна дигиш апIурадар (месела: З – ДЗ; му сесер гьюдюхбиинди мяна дигиш шулайи гафар чIалнаъ алахьурадар). Сабпи жюрейиндар чIалнан асас сесерин уьлчмйир ву, автори дурариз «ери айи сесер» («звукокачества», яна фонемйир) кIура. Гьамциб эгьемиятлу къайдайиинди дюзмиш гъапIдар ву П.К. Услари Кавказдин, гьадму гьисабнаан Дагъустандин: авар, лак, дарги, лезги ва табасаран - чIаларин алфавитар. Гафнан мяна дигиш апIру сесерин вазифайикан вуйи П.К. Усларин мицдар фикрар хъасин давам дапIну, Н.С. Трубецкойди фонологияйин тамам вуйи теория арайиз гъабхну. Гьамци варидюн`яйин гьамувахтнан теоретический лингвистикайин «мурччван гъвансиб» асас къайда П.К. Услари дагъустандин чIалар ахтармиш апIувалиин биналамиш дубхьнайиб ву.
Дагълуйирин чIалариз хас вуйи саб хайлин башкъавалар, гьадму гьисабнаан «грамматикайин классар» терминдиинди улупуз хъюгъю существительнйирин семантикайин жа-жара дестйир, грамматикайин асул падежар ва мутму-шейънан йишвахьна вуйи аьлакьалувал улупурайи падежарин серийир, чIалнан аьхюну пай категорйир, глаголин вахтарин гъурулуш ва наклоненйир – гьамрар вари ихь ва имбу чIалариан вуйи чан монографйириъ сабпи ражари ахтармиш дапIну дюзди тяйин гъапIур Петр Карлович Услар гъахьну. Милли ва урус чIаларин лексикографияйин зиин сифте вуди гъилихур ва дагъустандинна урус чIаларин словарар сабпи ражну дюзмиш гъапIурра П.К. Услар гъахьну. Гьаддиз дугъаз дагъустандин лексикографияйин биначйирикан сар ву пуз шулу. Кавказдиъ, иллагьки Дагъустандиъ, айикьан миллетарикан ва дурарин чIаларикан илим жигьатнаан мялуматар ачухъ апIбаъ П.К. Усларин ахтармиш апIувалари зурба ва кIулин роль уйнамиш гъапIну. Гьар вахтари дин Исламдин ихь зурба аьлимар ади гъахьнушра, халкьдин арайиъ яркьуди савадлувал рабгъбан ляхин лап зяифди вуйи.
Думу вахтарин машгьур педагогарихъди сабси П.К. Усларин, сифтейиан бицIидариз урхуб-бикIуб багъри (бабан) чIалниинди улупуб чарасуз ву, кIуру тезис гъидин йигъанра актуально вуди гъубзна. Асиллагь урхуб-бикIуб адру ихь халкьдин (анжах медресйириъ сакьюдари аьраб урхури гъахьну) гъи, Услари ихь чIалнан алфавит дюзмиш дапIну, мектебар арццну ккунду гъапихъанмина 150 йислан, гъи, вари мумкинвалар айи вахтна, ихь халкьдин нигилизмдиан, миллет бадали вуйи аннамиш`вал кьит хьувалиан, ихь бабан чIал уьбхюб ва веледар-хутларихьна думу зяиф дархьиди рубкьуб гизаф актуально вуди дугъубжвна. Даршиш ухьуз Усларизсикьан ихь багъри чIал саймишди адарин?! Интернетдин, телевидениейин ва харижи культурайин зурба тясирнакк ккахьнайи ихь халкьарихьан, гьяйифки, жвуван багъри чIалкьан уьбхюз удукьурадар – ихь веледархутлари, бицIидихъанмина хъюгъну, урус чIал апIура. Ихь чIалнан мициб касиб гьялнан гъаври ахънайидари гъи шагьрариъ бабан чIал дубгъру, бицIидариз бабан чIалнан дарсар кивру гьябяхъдин мектебар арццбакан фикрар арайиз гъюра. Миллетарин башкъавалар ва айикьан разу чIалар уьрхбаз, халкьдин савадлувализ гьюкуматдин политика зарар айиб вушра, думу миллетарин ингтеллигенцияйинкьан миллет ва багъри чIал бадали вуйи аннамиш`вал уягъ шул ва ухьхьан ихь бабан чIал уьбхюз шул пну умуд кивдихьа.
Ш.З. ДАШДЕМИРОВ
РАН-ДИН ДФИЦ-ДИН
ЧIАЛАРИН, ЛИТЕРАТУРАЙИН ВА
ИСКУССТВОЙИН ИНСТИТУТДИН
ИЛИМДИН ГЪУЛЛУГЪЧИ
