«Аьхю Гъалибвалин уьл»
Уьл жилиин варитlан кюгьне ипlру сурсатси, инсан наан ашра, думу хътарди бегьем тухъ даршлу ризкьра ву. Уьл миллетдикан, гъуллугънакан, хъапlрайи диндикан ва гьацдар жара далиларикан асиллу дарди, варидари ишлетмиш апlру тадарук ву.
Фукьан багьалу ипlрубдихьанра ригъдин мани нурарикк аьхю гъабхьи, ахлариин дяхнин удрар дярягъну гъабхьи хюйикан гъубжу ицци ниъ хъайи, мянфяаьтлу уьлихъди дамахназ удубчlвуз шулдар. Уьл убжуз узу хабарсузди хъюгъюр дарза. Йиз хизандиъ бицlидар аьхю хьуз хъюгъюбси, хизанди фу ипlураш, гьаддикан фикир апlуз хъюгъюнза. Кlван вари манишин иври, уьл убжуз хъюгъюз ккун гъабхьнийзуз, фицики ипlруб Первердигар Аллагьдин рякъюъди гъягъбан бина ву.
Уьл вари деврариъ инсан яшамиш хьпан бадали, лазим вуйи сурсат ву. Аьхю яшнан инсанари, чпи абйир-бабари гвачlнинган мани уьл гъадабгъуз гьаъри шлу бицlи вахт, хъа хулаз уьл хьади кьяляхъ гъюруган, уьлин мани хаблик кьацl ктрахьди гъузуз даршлу вахт кlваин апlури шулу. Уьлин ицци ниъ вари хулаъ абхъуйи, думу ниърахъди хизанар гвачlниндин уьл ипlуз уч шуйи. Дюн’яйин вари инсанар сатlи апlру уьлсиб сурсат адар. Швнуб жюре уьл аш, хъпехъурхьа: урус каравай, сурслин уьл, французарин багет, кавказдин лаваш, немцарин брецель, итальянарин чиабатта, мексиканарин тартилья, американарин бейгл, индианарин чапати - мурар вари милли ухшар алапlру уьлин ччвурар ву.
Уьлин тарихдиан вуйи маракьлу далилар
Осман империяйин паччагь Хазым Бейин сабпи вазифа Стамбулиъ ужуб ери айи уьл убжувал тешкил апlувал вуйи, фицики думу чарасуз важиблу ляхин вуди гьисаб апlурайи. Хъа 1502-пи йисан гьюкмин кlулиз Баязид Султан гъафиган, тарихдиъ сабпи ражари вуди, гьюкуматдин терефнаан уьлин ери ахтармиш апlру къайда адабгънийи. Кьандиси гьаму жюре къайда вари Осман империяйиъ тарабгънийи. Уьлкейиъ ужуб уьл убжру устадар арайиз удучlвнийи, ва гизаф йисари думу ляхин гьюрматлу ляхинси гьисаб апlури гъубзнийи. Империяйин гьюкмин кlулиъ айидари уьлин кьимат ижмиди гюзчиваликк уьбхюйи.
Урусатдиъ уьлиз асас йишв тувна, думу уьмрин лишан ву. 1941- 1945-пи йисарин Ватандин Аьхю дявдин вахтнаъ 125 грамм уьли йиз багъри шагьур-Ленинград аьжаликкан ккадабгъну. Бицlи вахтнахъанмина думу сурсатдихьна вуйи гьюрматнан дарсар, кьаби бабари улариин нивгъар алди жилилан фици уьлин тикйир гъадагъуйиш, кlваин илмийиз. Узуз дурарин нивгъар гъяркъюнзуз. Душмнари кьялаъ тlапlну гъабхьи игит шагьур Ленингараддин агьалйири, гашун йисариан фици кlул адабгънуш, мектебдиъ урхурайидариз кlвак аьхю аьзаб кади, ишурии ктибтуйи. Гъубшу йисан узу блокадайин уьл фици гьязур апlури гъахьнуш, аьгъю дапlну (исихъ тувраза), мектебариъ гъягъру серенжемариз ва Ленинград блокадайиан адапlу йигъаз вуйи жямяаьтлугъ лекцйириъ улупбан бадали, блокадайин уьл гъубжнийза. Думу уьлин тlяаьм аьгъю апlуз вари лигури гъахьну. Бицlидарра, аьхюдарра уьлин тухъвалиин мюгьтал гъахьнийи, уьл гизаф ипlуз шулдайи, думу уьлин тафавутлувал - тяаьм ярхи уьмриз гъубзуйи. Саб уьлин ицциб ниъру вари хал абцlуйи.
Блокадайин уьлин тарих
Ленингард немцари кьялаъ тlапlнайи вахтна заводариъ ляхин апlурайидариз 250 грамм, хъа имбу агьалйириз 125 грамм уьл туври гъахьну. Думу гаргрин ва сурслин хюйик ригъдин кюкдин ччимдин хътабгъуб, тахилин удрар, кьил кабхьну гьязур апlуйи. Думу уьл Ленинграддин агьалйириз айина адру саб ризкь вуйи. Ленинград кьялаъ тlапlнайи вахтна шагьриъ яшамиш гъахьи сар касди гьамци кlваин апlуйи: «Мучlу рангнан, хиларик кабсру уьлин бицlи кьацl кваин илмийиз. Саб тики! Аьхюдаризра, бицlидаризра ярхи йигъаз! Думу уьлин кьацl гаркlлихьди гьадабтlури, дадайи варидариз сабси пай апlуйи… Уьлин цIимцI жилиинди тадабхънуш кlури, умуд кади, узу абгури шуйза. Ич кьаби ва лап гъариб духьнайи баб кlваин илмийиз. Чаз туву уьлин тики дугъу кми-кмиди учуз – бицlидариз - туври шуйи». Дидин кьиматлувал гьамциб ву: «Уьл уьмур ву».
Гьяйифки, ихь арайиъ уьлихьна вуйи гьюрмат кам шула. Дявдин гъагъи йисар алахьу ихь абйирбабари столилан уьлин цIимцIар уч апlури, жилииинди тадахьуз гъидритди ипlури гъахьну. Узу уьл убжуз гъудубгъиган, чюлиъ аьхю гъабхьи дяхникан уьл дапlну, думу ухьухьна хъубкьайиз, фициб зегьмет вуш, бицlидариз улупуз ккун гъабхьнийзуз. Гьамци узу, учlвру дун капlну, уьл убжувалин технология аьгъю гъапlнийза. Бицlидариз уьл гьязур апlбан зегьмет гъябкъиган, уьлихьинди лайикь вуйиси лигуз хъюгънийи. Тазади гъубжу уьлин ицци ниъру хал манишнахьди абцlру, хизанар иштагьниинди мани уьлин кьацl ктубтlуз уч шулу. Гьамусдин девриъ вари лап багахь хьа, гьарсар кейванийиз уьл убжузра ккунди имдар, хулхьан 5 дакьикьайиъ гъягъру манзилнаъ уьл убжру, масу тувру йишвар а. Хъа кlваъ хизанар тухъ апlуз марцци ният ади, дадайин хилариинди гъубжу ризкьну юкlв Первердигар Аллагьдихьна вуйи ккунивалихьди абцlру. Белки гьаддиз ухьуз, дишагьлийириз, уьл убжуз аьгъю апlуз ккундушул?!
Узуз жвуван хилариинди уьл убжувал - му гизаф кlваз хуш вуйи ляхин, кlван тlалаб вуйиз. Э.Сафарлийи гъапиганси: «…Уьл убжувал – думу сабурлувалин ва зегьметниин юкlв аливалин гьунар ву. Думу гъирагъдиан рябкъруганси рягьят ляхин дар». Аьхириъ пуз ккундузузки, фуну кейванийихьанра уьл убжуз шулу, уьл убжбан жюрйирра гьадмукьан гизаф вуки, лап рягьят жюрейилан ккебгъну, думу ляхни чахьна зигуру, йигълан-йигъаз аьшкь гъюру.
АЬЛИЕВА НАИДА
САНКТ-ПЕТЕРБУРГ ШАГЬУР
