Гирами Кьур’андиъ улупнайи шагьрар ва гьюкуматар

Гирами Кьур’андиъ улупнайи шагьрар ва гьюкуматар

Гирами Калам Аллагьу Тааьлайи вари инсанарихьна ва жинарихьна гьапIнайиб ву. Думу Аллагьу Тааьлайин инсанарихьна гьапIу аьхиримжи Китаб ву.

Кьур’ан гьаму жил халкь дапIну, Гъиямат йигъазкьан гъубзру варитIан заан Китаб ву, гьаз гъапиш душваъ му дюн’яйинра Аьхиратдинра асас ляхнарикан дупна. Думу Аллагьу Тааьлайин Калам ву, диди гьякь рякъ улупура ва душваъ улупнайиб адайиш, яшамиш хьуз гизаф читинди шуйи.

Му Китабдиъ Аллагьу Тааьлайи улихь гъахьи пайгъамбрарикан, халкьарикан ва гьацира саспи гьюкуматар-шагьрарикан дупна. Му макьалайиъ гирами Кьур’андиъ ктибтурайи бязи гьюкуматар-шагьрарикан мялумат тувдихьа.

1. Мекка

Мекка му мусурмнарин гирами ва жилиин варитIан марцци йишварикан саб ву. Му шагьур Сауд Аьравияйиъ айиб ву. Мусурмнариз му шагьриъ айи Кяба варитIан асасуб ву. Вари мусурмнар, гъудган апIруган, Кяба терефназди илтIикIуру, яни думу мусурмнарин кьибла ву, мусурмнари гьяж апIру йишв ву.

Аллагьу Тааьлайи гирами Кьур’андиъ ктибтураки, фици Гьюдайбия кIуру йишваъ мекканлуйирин саб бицIи десте Пайгъамбариз ﷺ гъаршу удучIвнуш. Мусурмнари дурар дидисну Пайгъамбарихьна ﷺ хъади гъафну, амма Пайгъамбари ﷺ дурарик кучундар, дурар деетну.

2. Медина

Медина (Ясриб) шагьурра Сауд Аьравияйиъ айиб ву. Мединайиъ мусурмнариз варитIан багьаллуб вуйиб Мугьяммад пайгъамбар ва дугъан кьюр асгьяб Абу Бакр ва Уьмар фаркьат дапIнайи муъмин дишагьлийирин дада Аьйшайин хал ву. Гьацира мусурмнариз асасуб ву Пайгъамбарин ﷺ мист, дидин айитI Пайгъамбари (), думу женнетдин йишв ву, кIури гъапи Равза а. Гьаци вахтар гъягъбахъ мист яркьу апIури, Айшайин халра, яни Пайгъамбарин ﷺ накьвра, мистан айитI гъабхьну.

Медина шагьур гирами Каламдиъ сакьюдар ражари кIваин дапIна, дурарикан саб «Ат-Тавба» сурайиъ:

وَمِمَّنْ حَوْلَكُمْ مِنَ الْأَعْرَابِ مُنَافِقُونَ ۖ وَمِنْ أَهْلِ الْمَدِينَةِ ۖ مَرَدُوا عَلَى النِّفَاقِ

(мяна): «Хъа ичв арайиъ яшамиш шулайидарин арайиъ, эй Мединайин агьлийир, ва бедуинарин арайиъра мунафикьар а. Мединайин агьлийирин арайиъра мунафикьар а. Дурар мунафикь`валиъ ижмиди а». («Сафват ат-тафасир», сура Ат-Тавба, 101)

3. Египет (Миср)

Египет вари жиларин дада гьисаб апIура, думу лап улихьдин цивилизация ади ва фараонарин ватан ву. Тарихдин гизаф гьядисйир гирами Кьур’андиъ кIваин дапIнайидар гьаму жилариин гъахьну.

Гирами Кьур’андиъ дупна:

فَلَمَّا دَخَلُوا عَلَىٰ يُوسُفَ آوَىٰ إِلَيْهِ أَبَوَيْهِ وَقَالَ ادْخُلُوا مِصْرَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ آمِنِينَ

(мяна): «Ва дурар (Якьуб пайгъамбар, дугъан баяр ва дурарин хизанар), Египетдиз дуфну Юсуфдихьна учIвган, дугъу чан абйир-бабар хабаъ аъну гъапну: «УчIвай Египетдизди, Аллагьдин ﷻ амриинди, вари чIурубдихьан азад вуди"». («Сафват ат-тафасир», сура Юсуф, 99-пи аят)

4. Иерусалим

Му шагьриъ пайгъамбрарин тарихдихъди ва Мугьяммад пайгъамбарихъдира аьлакьалу вуйи гизаф гирами йишвар а. Амма Иерусалимдин асасвал Аль-Акьса мист ву. Аль-Акьса мистаъ гъапIу гъудгнин саваб имбу мистариъ гъапIубтIан агъзур ражари артухъ ву, Пайгъамбарин ﷺ мист ва Аль-Гьярам (Мекка) мистар ктарди.

Ражабдин вазлин 27-пи йишван Пайгъамбар ﷺ Иерусалимдиан завариз за хьпиинди мусурмнариз му шагьур гирами ву. Му гьядисайиз аль-Исраъ валь Миъраж кIуру. Думу ляхин Аль-Акьса мист хьайи йишвахь гъабхьну, му йишв, ихь Пайгъамбар ﷺ имам вуди, вари пайгъамбрари сатIиди жямяаьт гъудган гъапIу йишв ву.

Дидин гьякьнаан гирами Каламдин аль-Исраъ сурайиъ ктибтура.

5. Вавилон

Му инсаниятдин тарихдиъ варитIан аьхю шагьрарикан саб ву. Вавилондин лишнар Иракдин Багъдад шагьрихьан 90 км манзил адира рякъюру. Аллагьу Тааьлайи Вавилондикан аль-Бакьара сурайиъ дупна:

وَمَا كَفَرَ سُلَيْمَانُ وَلَـكِنَّ الشَّيْاطِينَ كَفَرُواْ يُعَلِّمُونَ النَّاسَ السِّحْرَ وَمَا أُنزِلَ عَلَى الْمَلَكَيْنِ بِبَابِلَ هَارُوتَ وَمَارُوتَ

(мяна): «Сулейман пайгъамбар фалчи гъахьундар ва думу фалчиваликан аьгъю апIури куфриъра ахъундар. Кяфирар шейтIнар вуйи ва дурари инсанариз фалчивал улупуйи. Гьацира иудеярин улихь хьайидар фалчивалихъ гъахьну ва дурар Вавилондиъ айи малаикариз тувубдихъ хъугъну Гьарутдихъ ва Марутдихъ, дурар Аллагьу Тааьлайи инсанариз имтигьян кIури гьаъдар ву». («Сафват ат-тафасир», сура Аль-Бакьара: 102-пи аят)

6. Ирам

Ирам Зат-ль-‘Имад шагьур Гьуд пайгъамбарин халкьди тикмиш гъапIуб ву. Думу Аьравияйин полуостровдиин ерлемиш дубхьнайиб ву, Оман ва Йемендин арайиъ.

Аллагьу Тааьлайи гирами Кьур’андин «Аль-Фажр» сурайиъ кIураки, увуз гъябкъюндаринхъа, я Мугьяммад, яв Агъайи Гьуд пайгъамбарин халкьдикан фу гъапIнуш …

Му макьалайиъ ухьу Аллагьу Тааьлайи гирами Каламдиъ кIваин дапIнайи саспи гьюкуматар-шагьрарикан ктибтунхьа. Му макьалайикан учву мянфйяаьт ктабгъур кIури, умуд кивраза. Гьаз гъапиш, гирами Каламдиъ кIваин дапIнайи гьарсаб ляхникан аьхю вуйи мяняаьт а. Дидкан гьичра кIваълан магьапIанай.

Нурмугьяммад Изудинов