Гьяждин вахт улубкьна

Ассаламу аьлайкум, аьзиз ватанагьлийир! Магьа инсанар гирами жилариина гьяж тамам апIуз гъягъру вахт улубкьна. Гьаддиз му нумрайиъ артухъси гьяждикан мялумат туврахьа.

Аьраб чIалниинди «гьяж» кIуру гафнан мяна «ният» кIуруб ву. Хъа Шариаьтдиъ дидин мяна «Кябайихьна гьяждин къайда тамам апIуз айи ният» кIуруб ву.

Гьяж улихь вуйи шариаьтариъра улупнайи ибадат ву, амма улихь умматариина гьаруриина думу тарабгънадайи. Пайгъамбарихьан ﷺ дуфнаки: «Адам пайгъамбари Индияйианмина ликри гъюри 40 йисан гьяж гъапIну». Жабраил малаикди дугъаз гъапну: «Дугъриданна, яв улихь 7 йисандин арайиъ малаикари Кябайилан тIаваф гъапIну». Абу Исгьякьди дупна, Ибрагьим пайгъамбарин кьяляхъ гьяж дарапIди гъибту пайгъамбар гъахьундар, кIури.

Мусурман умматдиина, вари фарзарра, шартIарра хъади, фу вахтна гьяж фарз гъапIнуш, аьлимарин арайиъ жюрбежюр фикрар а. Ибну Гьяжари «Тугьфатуль Мугьтаж» китабдиъ гьижрайиинди 6-пи йисан гьяж фарз гъабхьну кIура.

Ихь умматдиина гьяж фарз вуйивализ гирами Кьур’ан, Сунна ва аьлимарин саб гаф (ижмаъ) далил ву.

Кьур’андиъ дупна:

"وَلِلهِ على الَّنَّاسِ حِجُّ البَيْتِ مَنِ اسْتَطاعَ إلَيه سَبيلا"

Мяна: «Инсанари Аллагьу Тааьлайин улихь гьаму Хулахьна (Кябайихьна) гьяж дапIну ккунду, эгер дурарихьан рякъ кIулиз гъабхуз шулуш» (Сура «Алю Имран», аят 97).

Пайгъамбарин ﷺ гьядисдиъра, гьяж Исламдин рукнарикан ву, кIури дупна.

Пайгъамбари ﷺ гъапну:

 "بُنِيَ الإِسْلامُ عَلَى خَمْسٍ: شَهَادَةِ أَنْ لا إِلَهَ إِلا اللَّهُ ، وَأَنَّ مُحَمَّدًا رَسُولُ اللَّهِ ، وَإِقَامِ الصَّلاةِ ، وَإِيتَاءِ الزَّكَاةِ ، وَصَوْمِ رَمَضَانَ ، وَحَجِّ الْبَيْتِ مَنْ اسْتَطَاع إلَيْهِ سَبيلا"

Мяна: «Ислам хьуб мурхьликан ибарат дубхьнайиб ву:

- шагьадат. АллагьтIан * гъайри ибадат апIуз лайикь вуйир фужкIа адар ва Мугьяммад Аллагьди Гьаънайир ву, кIури тасдикь апIуб,

- суткайиъ хьуб гъудган апIуб,

- закат тувуб,

- Рамазандин вазлиъ ушв бисуб,

- гьяж апIуб, му ляхниз мумкинвал айидари».

Гьяждиз гъягъюз мумкинвал айи жилижвуваз ва дишагьлийиз уьмриъ саб ражарикьан думу тамам апIуб фарз ву, мидин гьякьнаан мазгьабарин имамарин гаф саб ву. Гьяж фарз дар кIуру кас кяфир шулу, эгер чан аьгъдрувалиан гъапундарш. Уьмра апIубра мумкинвал айи касдиз гьяжси фарз шула, жиларизра, дишагьлийиризра.

Гирами Кьур’андиъ дупна:

"وَأتِمُّوا الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلهِ"

Мяна: «Учву гьяж ва уьмра Аллагь * бадали тамам апIинай» (Сура «аль-Бакьара», 169-пи аят).

Гьяж ва уьмра дишагьлийиризра фарз вуйивализ Ибну Мажагьдихьан ва аль-Байгьакьийихьан вуйи гьядис далил ву:

عن عائشةَ رضي الله عَنْها قالَتْ: قُلْتُ: يا رَسولَ اللهِ هَلْ علىى النِّساءِ جِهادٌ؟ قَال: "نَعَمْ جِهادٌ لا قِتالَ فِيهِ: الْحَجُّ والْعُمْرَةُ"

Мяна: «Айшайи гьамци гъапну: «Узу гьерхза: «Я Пайгъамбар! Жигьад апIувал дишагьлийириз фарз вуйин?» Пайгъамбари ﷺ жаваб туву: «Ав, амма дурариз дяви адру жигьад а – гьяж ва уьмра» (Аьгьмад, Ибн Мажагь, Ад-ДарукьутIни).

Гьяж ва уьмра мумкинвал айи касдиз уьмриъ саб ражарикьан апIуб фарз ву, гьаддихъди сабси дугъаз, мумкинвал ашра, гьяж ва уьмра апIувал цIиб кьаназ гъибтуз ихтияр а. Эгер гьаци гъибтну, уьмрин аьхириъ тамам гъапIнуш, дугъаз гунагь адар, яни тамам апIуб гьисаб ву. Мумкинвалра ади, гьаци вушра хъасиндиз гъибтрайи касдин «хъасин тамам апIурза» кIури ният ади ккунду. Гьяждиз гъягъюз дакьатар ва сагъ’вал хъайи касди му ляхниз фикир тутрувди гъибтну ккундар.

Мумкинвалра ади хъасиндиз гъибту кас, гьяж ва уьмра тамам дарапIди кечмиш гъахьиш, ари гьадму дугъаз гьаму дюн’яйиин вуйи аьзаб ву. Дици гьяж гъибтру, эгер закурин йигъан жвуван дакьатар, сагъ’вал ужуб гьялнаъ гъубзур, кIури умуд каш, хъа ктарш, гьяж тамам дарапIди гъибтуз хай шулдар. Гьаму йисан, ясана сад йислан гьяж апIурза, кIури, назру гъапIу (гаф туву) касдира жвуву ният гъапIу вахтна гьяж тамам дапIну ккунду.

Гьяж апIувал ибадатарикан варитIан кьиматлуб ву, гьаз гъапиш думу жандкиинди ва дакьатариинди апIурайиб ву.

Пайгъамбари ﷺ дупна:

"مَنْ حَجَّ فَلَم يَرْفُثْ, وَلَمْ يَفْسُقْ رَجَعَ كَيَوْمِ وَلَدَتْهُ أُمُّهُ"

Мяна: «Фуну касди гьяж гъапIишра, эгер думу вахтна дишагьлийихъди сатIи гъахьундарш, чIуру гафар гъапIундарш ва гьяждиъ гунгьар гъапIундарш, думу бабкан гъахьи веледси марцциди кьяляхъ гъиди» (Аль-Бухари, Муслим).

Пайгъамбарин ﷺ жара гьядисдиъ дупна:

"الْعُمْرَةُ إلَى الْعُمْرَةِ كَفَّارَةٌ لِما بَيْنَهُما, وَالْحَجُّ الْمَبْرورُ لَيْسَ لَهُ جَزاءٌ إلاَّ الْجنَّة"

Мяна: «Уьмрайи саб уьмрайиан тмунубдиз гъахьи гунгьар ктIушвуру, ва кьабул гъапIу гьяждин саваб анжагъ Женнет ву» (Аль-Бухари, Муслим).

Гьяж ва уьмра апIуз мумкинвал айи касди дурар жара вахтназ гъидритди, дишлади тамам гъапIиш ужу ву.

Гирами Кьур’андиъ дупна:

"فَاسْتَبِقُوا الْخَيْرَاتِ"

Мяна: «Учву ужудар ляхнар апIуз гьялак йихьай» (Сура «аль-Бакьара», 184-пи аят).

Гьацира Кьур’ андиъ дупна:

"وَسَارِعوا إلى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ"

Мяна: «Аллагьу Тааьлайи ичв гунгьарин аьфв апIуз ужудар ляхнарихьна чалишмиш йихьай» (сура «Алю-Имран», 133-пи аят).

Гьяж ужудар ляхнарикан вуйибдин ва думу себеб дубхьну гунгьарин аьфв апIрубдин саб шакра адар.

Уьмриъ саб ражари гьяж тамам гъапIиш, фарз алдабхъуру, кIуру гафариз далил вуди, аьлимари ихь умматдиина гьяж фарз гъапIган, Пайгъамбари ﷺ анжагъ саб ражаритIан гьяж дарапIуб далил вуди хура ва думура «Аьхиримжи Гьяж» (гьяжатуль вадаъ) вуйи.

Абу Гьурайрайихьан вуйи гьядисдиъ дупна:

"أيُّها النَّاسُ قَدْ فَرَضَ اللهُ عَلَيْكُمُ الحَجَّ فَحُجُّوا". فَقالَ رَجُلٌ: أكُلَّ عَامٍ يا رَسُولَ اللهِ؟ فَسَكَتَ حَتَّ قالها ثَلاَثاً, فقألَ: "لَوْ قُلْتُ نَعَمْ لَوَجَبَتْ وَلَما اسْتَطَعْتثم"

Мяна: «Эй инсанар, дугъриданна, Аллагьу Тааьлайи учв’ина гьяж фарз дапIна, учву думу тамам апIинай!» Думуган сар касди гьерху: «Гьар йисан тамам апIурин, я Пайгъамбарﷺ?» Пайгъамбар ﷺ ккебехъну гъузу, гьеле му касди шубуб ражари гьерхайизкьан. Хъасин Пайгъамбари ﷺ гъапи: «Эгер узу «ав» гъапиш, думу учвуз фарз шуйи ва учвхьан дици апIуз хьибдайи» (Муслим).

Аьлимари далил вуди улупурайи гьядисарра а. Фарз вуди саб ражари гьяж ва уьмра гъапIган, дидин кьяляхъ жвуваз ккунибкьан суннат вуди гьяж ва уьмра апIуз шулу.

Шубуб ражари гьяж тамам апIбан лайикьлуваликанра Пайгъамбарин ﷺ гьядис а:

"مَنْ حج حجة أدى فرضه ومن حج حجة ثانية داين ربه ومن حج ثلاث حجج حرم الله شعره وبشره على النار"

Мяна: «Саб ражари гьяж гъапIу касди чан фарз тамам апIуру, кьюбпи ражари гьяж гъапIурин улихь Аллагьу Тааьлайи Чаина бурж бисуру, шубубпи ражари гьяж гъапIурин кушар ва хам (кожа) жегьеннемдин цIиз гьярам шулу».

Пайгъамбари ﷺ чахьна пайгъамбарвал рубкьайиз ва гьацира дидин кьяляхъра гьижра апIайиз гизаф ражари гьяж гъапIну, гьеле думу гьяж гьамус апIругансиб гъабхьундаршра, хъа швнуб ражари гъапIнуш, якьинди мялум дар. Хъа гьаму гъи ухьу апIру саягъниинди вуйи гьяж Пайгъамбари ﷺ саб ражаритIан гъапIундар. Думу гьижрайиинди 10-пи йисан вуйи ва думу «аьхиримжи гьяж» - «гьяжатуль вадаъ» гъабхьну.

Бурж кайи касди гьяж апIбан гьякьнаан

 Бурж тувуз мумкинвал аш ва думу кьяляхъ тувру вахтра улубкьнаш, дицир касдиз, буржнан эйсийин ихтияр дарди, бицIи сеферизкьан удучIвуз хай шулдар - я гьяждиз, я жигьаддиз, ясана илмар аьгъю апIуз. Дици гъягъюз ихтияр а, эгер дугъу хулаъ айидариз эйсийихьна бурж рубкьуб табшурмиш дапIнаш. Бурж кайи эйсийин ихтияр адарди сефериз удучIвуз ихтияр а, эгер дугъан бурж ктипуз мумкинвал адарди, бурж тувру вахт артухъ дапIнаш.

Гьяждиз гъягъюз ният айири фикир тувну ккуни ляхнар

Гьяждиз гъягъюз ният айи кас вахт ккимиди гьязур хьуз хъюгъну ккунду: гьяж ва уьмрайин шартIар, арканар, къайда аьгъю апIури ва гьацира гьяждиъ учIврухъанмина гьярам вуйи ляхнар аьгъю дапIну ккунду. Дугъаз чав апIуз кIурайи ибадатдикан сацIибкьан аьгъювалар ади ккунду. Душваъ жюрбежюр йишвариъ урхру дюъйир кIваълан апIуз чалишмиш шулу, хъа кIваълан апIуз дархьидар саб йишвакна дидикIну, гьязур апIуру. Ва гьацира рякъюъ шлу имбу ляхнарикан аьгъю апIуб ужу ву.

Аьдати касдиз гьяждихъди аьлакьалу вари ляхнар аьгъю апIуз, дурар кIваинди гъитуз читинди шулу, гьаци вуйиган, аьгъю касдихъди, уву гъалатI гъахьиган гьякь улупру касдихъди гъягъюруш, лап ужу ву.

Гьяждиз гъягъюз рякъюъ учIвайиз гьадина душну кьяляхъ гъяйизкьан жвуван хизандиз ипIруб-убхърубдинра гъайгъушнаъ духьну ккунду.

Рякъюъ учIвайиз васият бикIуб ва душваъ вари герек вуйиб улупуз кIваълан гьархну ккундар.

Жвуван юкIвра дюн’яйин ляхнарихьан марцц дапIну, Аллагьу Тааьла бадали рякъюъ учIвуз ният дапIну ккунду. Аллагьу Тааьлайикан гьяждин рукнар кIваантIан тамам апIуз, рякъюъ алахьру читинваларикк аьгь апIуз кьувват тувуб ккун апIури духьну ккуду.

Рякъюъ учIвуз гьязур духьнайиган абйир-бабариз, дустариз, хизандиз баркаллагь пуб ужу ву. Думу вахтна гьаму дюаь урхуру:

أسْتَوْدِعُكَ الله دِينَكَ, وأمَانَتَكَ, وَخَوَاتِيمَ عَمَلِكَ, زَوَّدَكَ الله التَّقْوَى, وَغَفَرَ لَكَ ذَنْبَكَ, وَيَسَّرَ الْخَيْرُ لَكَ حَيْثُما كُنْتَ

«Аставдиуька Ллагьа динака, ва аманатака, ва хаватима аьмалика, заввадака Ллагьу ттакьва, ва гъафара лака замбака, ва яссараль хайра гьяйсума кунта».

Мяна: «Аллагьу Тааьлайиина уву, яв дин, яв ляхнар аманат апIураза. Гъит Аллагьу Тааьлайи ттакьва туврувуз, гъит яв гунагьнан аьфв апIри ва уву наан гъахьишра ужувлахьна рякъ ачухъди ибшривуз».

Хул’ан удучIвруган, сефериз гъягъругандин кьюб ракааьтнан суннат апIуб ужу ву. Дидиз гьамци ният апIуру: «Узу ният гъапIза кьюб ракааьт суннат гъудган апIуз сефериз гъягъювалин, Аллагь бадали, Аллагьу акбар».

Сабпи «аль-Фатигья» урхбалан кьяляхъ «Аль-Кафирун» сура урхуру, кьюбпи «аль-Фатигьяйин» кьяляхъ «аль-Ихлас» сура урхуру.

Пайгъамбарин ﷺ гьядисдиъ дупна:

"مَا خَلَفَ عَبْدٌ أهْلَهُ أفْضَلَ مِنْ رَكْعَتَيْنِ يَرْكَعُهُما عِنْدَهُمْ حِينَ يُرِيدُ سَفَرَا"

Мяна: «Рякьюъ учIврайири чан хизандиз гъибтрударикан кьюб ракааьт суннат гъудгантIан ужуб фукIара адар» (Ибну Абу Шейба).

Гьаму гъудгнин кьяляхъ аятуль Курсий» ва Кьурайш» сурйир урхуб ужу ву, хъасин рякъюн читинваларихьан уьрхюб ккун апIури дюаь урхуру. Гъудужвруган гьаму дюаь урхиди:

اللهُمَّ إلَيْكَ تَوَجَّهْتُ, وَبِكَ اعْتَصَمْتُ, اللهُمَّ اكْفِني ما هَمَّنِّي وَما لا أهْتَمُّ لَهُ, اللهُمَّ زَوِّدْنِي التَّقْوَى

وَاغْفِرْ لى ذَنْبِ, وَوَجِّهْنِي لِلْخَيْرِ أيْنَمَا تَوَجَّهْتُ

«Аллагьумма илайка таважжагьту ва бика-ътасамту, Аллагьумма-кфини ма гьаммани вама ла агьтамму лагьу, Аллагьумма заввидни ттакьва вагъфирли занби, ва важжигьни лил-хайри айнама таважжагьту».

Мяна: «Я Аллагь, Увухьна илтIикIураза ва Увкан кюмек ккун апIураза. Я Аллагь узуз гъайгъушин апIурайибдихьан уьрх, ва узуз гъайгъушин ктарди айиб аш, дидхьанра уьрх. Я Аллагь, рякъюъ айиган узуз Увхьан гучI хьади шлуганси гъит, йиз гунгьарин аьфв апIин, наана узу гъушишра узу ужувлахьинди гьаъ».

Гьяж фарз хьувалин шартIар

Юкьуб шартI арайиз гъафиган, гьяж апIувал фарз шулу:

• Ислам (гьяж апIурайир мусурман духьну ккунду).
• Таклиф (гьяж апIурайир йисар тамам духьнайир, жвуван амриъ айир, деллур дарур хьуб).
• Азадвал (гьяж азад касдиина фарз ву, лукIраз гьяж фарз шулдар).
• Гьяждиз гъягъюз мумкинвал ади хьуб (дакьатариинди, сагъ’валиинди ва гь.ж.)

Улихьдихъанмина кяфир вуйи касдиин (аслий кяфириина) гьяж ва уьмра фарз шулдар, яни гьаму дюн’яйиин илмиди дурарикан гьяж тамам апIувал тIалаб апIурдар, хъа ахиратдиъ му ляхнихъан аьзаб тувди. Дицир кяфир кас думу вахтна девлетур вуди гъахьнуш, хъасин касиб духьну, Исламдиз дуфну кечмиш гъахьиш, дицир кас гьяж фарз дархьидарикан гьисаб апIуру.

Улихьдихъанмина кяфир вуйирин ва Исламдиан удучIвурин ляхин сабси шулдар. Исламдиан удучIвур, учв кяфир гъахьи вахтна девлету гъахьнуш, хъа касиб гъахьнуш ва чакан ктубчIвубдин гъаври духьну, Ислам диндиз дуфну гьяж ва уьмра дарапIди кечмиш гъахьнуш, думу Аллагьу Тааьлайин улихь гьяж ва уьмрайин бурж кади гъушурик мисал ву.

Йисар тамам дархьириз, деллу касдиз, лукIраз ва гьяждиз гъягъюз (дакьатариинди ва сагъ’валихъди) мумкинвал адрудариз, гьяж фарз шулдар.

Дишагьлийи мягьрам хътарди текрар вуди гьяж апIувалин гьякьнаан

Зиихъ дишагьлийиз мягьрам хътарди гъягъюз ихтияр айи гьяж фарз вуйиб, ясана назру ва кьаза апIурайи гьяждин гьякьнаан гъапнийхьа. Хъа текрар апIури гьяждиз гъягъруган, мягьрам хътарди гъягъюб гьярам ву, гьеле дугъахъ фукьан кьадар хъугъвал али дишагьлийир хъади вушра ва жилирин ихтиярниинди гъягъюрашра.

Пайгъамбари ﷺ дупна:

لاَ يَحِلُّ لإمْرَأَةٍ تُؤْمِنُ بِاللهِ وَالْيَوْمِ اْلآخِرِ أنْ تُسَافِرَ مَسِيرَةَ يَوْمٍ إلاَّ مَعَ ذِي مَحْرَمٍ

Мяна: «Аллагьу Тааьлайихъ ва Гъиямат йигъахъ хъугъу дишагьлийиз мягьрам хътарди сад йигъантIан артухъ вуйи сефериз гъягъюз ихтияр адар» (Муслим, Абу Давуд, Ибн Мажагь, Аьгьмад).

Ад-ДимъятIи аьлимди чан «Иаьнату ТIалибин» китабдиъ суннат гьяж тамам апIуз ккуни дишагьлийи гьяж апIуз назру гъапIиш (аьгьт тувиш), думуган мягьрам хътарди вушра гьяждиз гъягъюз ихтияр а, дупна. Му къайдайин мяна гьадму вуки, назру гъапIган, гьяж апIувал фарз шула. Аьбдулгьямид Аш-Ширванийи «Тугьфатуль Мугьтаж» китабдин гьяшиятдин «Аль-Ваннаи» кIуру аьлимдихьан дупнаки, дици туву назруйиъ кьувват хьпан бадали дишагьлийи анжагъ Аллагь * бадали назру дапIну ккунду, хъа сефериз удучIвуз кIури ният ади ваъ.

Гьяждин фарз илмиди инсан кечмиш гъахьигандин гьякьнаан

Инсан сагъ’вал айир, мал-мутму айир, ясана аьзарлур, амма жвувхъанди гьяждиз фужкIа гьауз мумкинвал айи кас фарз гьяж тамам дарапIди кечмиш гъахьнуш, гьеле думу хъасин касиб гъахьнушра ва гьеле дугъу, чахъанди гьяж апIинай, кIури васият дапIнадаршра, дугъан имбу мал-мутмуйихъ дугъхъанди гьяж дапIну ккунду.

Кечмиш гъахьи касдихъан гьяж апIувализ далил вуди Ибну Аьббасдихьан вуйи гьядис хура:

أنَّ امْرَأةَ مِنْ جُهَيْنَة جاءتْ إلى رَسُولِ الله فَقَلَتْ: إنَّ أُمِّي نَذَرَتْ أَنْ تَحُجَّ فَمَاتَتْ قَبْلَ أنْ تَحُجَّ, أفَأحَجُّ عَنْها؟ قال: "نَعَمْ, حُجِّي عَنْها, أرَأيْتِ لَوْ كانَعَلى أُمَكِ دَيْنُ أكُنْتِ قَاضِيَتَهُ؟" قَالَتْ: نَعَمْ, قالَ: "اقْضُوا دَيْنَ اللهَ فَاللهُ أحَقُّ بِالْوَفَاءِ".

Мяна: «Жугьайнат кIуру гъул’ан вуйи дишагьлийи Пайгъамбарихьан ﷺ гьерху: «Йиз дадайи гьяж апIурза кIури назру гъапIнийи (аьгьт тувнийи), хъа фарз тамам дарапIди кечмиш гъахьну. Гьадгъухъан узу гьяж дапIну ккундин?» Пайгъамбари ﷺ гъапну: «Ав, тамам апIин. Фициб фикир вуяв, эгер яв дадайик буржар кайиш, дурар ктирчуйна?» «Ав», - гъапну думу дишагьлийи. Пайгъамбари ﷺ гъапи: «Учву Аллагьу Тааьлайин улихь вуйи буржар тамам апIинай, дугъриданна, Думу Чан улихь вуйи буржар ктичуз варитIан лайикьлур ву».

Эгер кечмиш гъахьири чан кьяляхъ мал-мутму гъибтундарш, дугъан ирс агьлариз жвуван дакьатарихъ дугъхъанди гьяж апIуб фарз дар. Эгер ирс агьлари чпин хушниинди кечмиш гъахьирихъан жвуван дакьатарихъ гьяж тамам гъапIиш, думуган кечмиш духьнайирилан гъагъ алдабхъур. Кечмиш духьнайирихъан фарз гьяж ва уьмра апIбан бадали, дугъан васият ади хьуб фарз дар, хъа кечмиш гъахьирихъан суннат гьяж апIуруш, васиятнаъ улупнадарш, кам шулдар.

Инсандиз гьяж тамам апIуз жвуван сагъвалиинди саб бицIидикьан мумкинвал аш, дицир касдиз жвуван ерина жара кас гьауз хай шулдар, дици гьаъну кIури дугъан гьяж тамам шулдар. Эгер инсан аьзарлу гъахьнуш, кьаби гъахьнуш, рякъюн читинваларикк аьгь апIуз шулдарш ва йислан-йисаз гьяждиз гъягъюз мумкинвал шул кIури умуд кимдарш, гьадмуган жвувхъанди жара кас гьаъру.

ЧIиви касдихъан гьяж апIруган, дугъан ихтияр дубхьну ккунду. Гьацира аьзарлу кас сагъ шул, кIури, умуд кадрувалра шартI ву. Эгер саб бицIидикьан, думу сагъ шул, кIури, умуд каш, дугъхъан гьяж апIуз шулдар.

Гьяждин ва уьмрайин арканар

Гъудган ва ушв арканарикан ибарат вуйидар ву ва, арканартIан гъайри, му ибадатариъ фарз вуйиб сарун фукIара адар. Хъа гьяждин гьякьнаан цIиб жараси ву. Мушваъ арканарихьна важибарра а, ва важибар тамам апIубра фарз ву. Эгер сабкьан аркан ккадапIиш, гьяж кам шулдар ва думу сарун сабдихъдира камил апIуз шулдар. Хъа важиб ккадапIган, думу журум тувбиинди тамам шлуб ву. Эгер журум тутрувди гъибтиш, гьяж тамам апIубси шулу, амма думу касдин Меккайиъ айи мискинар, факьирарин улихь бурж гъубзру.

Гьамус ухьу жикъиди арканар ва важибар ктухидихьа ва хъасин мурарикан яркьуди ктибтидихьа.

Гьяждин арканар 6 ву:

• Ният дапIну гьяждиъ учIвуб.
• Аьрафа дагъдиин дугъужвуб.
• ТIаваф апIуб.
• Сафа ва Марва дагъларин арайиъ саъю апIуб.
• КIуллан чIарар алдауб, ясана чIарар ктукъуб.
• Гьаму улупу арканарин хъади-хъади къайда уьбхюб.

Уьмрайин арканар 5 ву. Дурар гьяждин арканарстар ву, анжагъ Аьрафа дагъдиин дугъужвувал ктарди:

• Ният дапIну уьмрайиъ учIвуб.
• ТIаваф апIуб.
• Сафа ва Марва дагъларин арайиъ саъю апIуб.
• КIуллан чIарар алдауб, ясана чIарар ктукъуб.
• Гьаму арканарин хъади-хъади къайда уьбхюб.

Гьяждин важибар, яни арканар дару, фарз ляхнар а. Дурарра ургуб ву:

• Микьатдиъ айиган гьяждиъ учIвуб.
• Зуль-гьижжа вазлин 10-пи йишвазди Муздалифа дерейиъ йишв адапIуб.
• Машквар йигъан ургуб кIикIал гатIахьуб.
• Машквран йигъан кьяляхъ шубуд йигъандин арайиъ гьарсаб шубуб жамаратдиз ургуб кIикIал гатIахьуб.
• Машквран кьяляхъ вуйи шубуд йигъандин арайиъ аьхю пай вахт Минайиъ адапIуб.
• Аьхиримжи тIаваф апIуб (тIавафуль вадаъ).
• Игьрам алабхьган, гьяждиъ имидикьан гагьди, хай даршлу ляхнарихьан ярхла хьуб.

Уьмрайин важиб ляхнар кьюб ву:

• Микьатдиъ айиган уьмрайиъ учIвуб.

. Игьрамдиъ айиган хай даршлу ляхнар дарапIуб.

Кlару Гъвандин (гьяжаруль асвад) лайикьлуваликан

Шейхуль Ислам Закария аль-Ансарийи чан «Гьяжиятуль Жамаль» китабдиъ «Кlару Гъвандин» лайикьлуваликан имам Мугьяммад ибну Аьллан ас-Сиддикьдихьан ктибтура. Дугъу дибикlна: «Ибну Аьббасдихьан ктибтураки, Гьяжаруль Асвад ва Ибрагьимдин Макьам Адам пайгъамбарихъди сабси жилиина гьаъну кlуру. Ибну Аьббасди гьацира кlураки, Адам пайгъамбар жилиина Гьяжаруль Асвадра хьади гъафну кlури, думуган Гьяжаруль асвад Женнетдин якьутарикан вуйи. Эгер Аллагьу Тааьлайи дидин уларин акв гъабхрубсиб нур алдабгъундайиш, инсанарихьан дидихьинди лигуз хьибдайи».

Айшайи Пайгъамбари ﷺ гьамци ктибтниз кlура: «Гьаму Гъвандилан кми-кмиди хилар кадатай. Сад йишван тlаваф апlурайи ксариз хъайигъан гвачlнинган Гьяжаруль Асвад хьимдарди хьуваликан аьгъю хьибди. Дугъриданна, Аллагьу Тааьлайи Женнетдиан жилиина гъабхиб фукlара гъибтидар, гьарсаб чан йишв’ина гъибди».

Гьяжаруль Асвад (Кlару Гъван) Кябайиъ ибтбан гьякьнаан

Ибрагьим пайгъамбарина чан бай Исмаил пайгъамбари Кяба тикмиш апlурайган, дурар Гьяжаруль асвад айи йишвахьна гъафи. Ибрагьим пайгъамбари Исмаилиз дидиз лайикь вуйи гъван абгуб табшуругъ гъапlу. Гьадму вахтна Жабраил малаик дуфну, Ибрагьим пайгъамбарихьна Гьяжаруль Асвад туву. Нугь пайгъамбарин вахтна вари штукк ккабхъган, Аллагьу Тааьлайи «Гьяжаруль Асвад» Абу Кубайз кlуру дагъдиз аманат вуди тувну ва думу дагъдиз Ибрагьим пайгъамбари Кяба тикмиш апlуз хъюгъган гьадгъахьна рубкь гъапну. Исмаил пайгъамбари чан адашихьан наънан гъабхьивуз му «Гъван» кlури гьерху. Ибрагьим пайгъамбари Жабраил малаикди хьади гъафну, кlури жаваб туву.

Кяба дарабгъну тазатlан дивбан гьякьнаан

Пайгъамбарин ﷺ вахтна Кяба тазатlан дивбан гьякьнаан гьамциб гьядиса ктибтура. Пайгъамбарин ﷺ жигьил вахтна, мекканлуйириз Кяба рабгъуз ва таза алапlуз ккун гъабхьнийи, гизаф вахтна фикир апlури имийи, амма думу ляхнихъ хъюгъюз гучlури гъахьну. Саб вахтна, Кябайин айитl инсанарикан гьич саризра багахьна гъюз гъидритди, аьхю битl ади гъабхьну. Хъа саб ражари битl цал’ина за гъабхьиган, аьхю жакьв дуфну, думу гъабхуру.

Жакьвли битl хьади гъушган, инсанари Аллагьу Тааьлайиз чпин ният кьабулди ву ва му ляхин ухьуз улупнайи лишан ву кlури гъахьну. Гьадмуган Пайгъамбарин ﷺ дадайин гъардаш Абу Вагьб ибну Умайр Кябайихьна дуфну, цалгъян саб гъван гъядябгъюру, амма гъван дугъан хиларигъян гъютlубччвну хъанара чан йишвахь дугъубжвну. Инсанари Аллагьу Тааьлайиз му ляхин кьабул гъабхьундар кlури фикир гъапlну, гьаци вуйиган думу рабгъуз гучl гъабхьну.

Хъасин Валид ибн Мугъира удучlвну Кяба рабгъуз хъюгъю: «Я Аллагь! Учуз анжагъ уж’вал ккундучуз» кlури, газгаз дибисну, Кяба рабгъуз хъюгъю. Инсанари гьамус Валиддикан фу шуйкlан кlури ккилигури гъахьну. Хъайигъан Валид чlивиди имбуб гъяркъган, дурар Кяба рабгъуз гъушу ва Ибрагьим пайгъамбари диву шибритlдихъна вари рабгъуру.

Хъасин Кяба тикмиш апlуб думу вахтна айи машгьур тухмарин арайиъ пай апlуру. «Гьяжаруль Асвад» Кябайиъ ивру йишвахъна гъафиган, шли ивруш кlури, дурарин арайиъ гьюжатар шулу. Гьюжатар хьувалиан Кяба тикмиш апlру ляхнар 4 йигъаз дерккру. Думуган Абу Умайя ибн Мугъирайи кlуру: «Эй инсанар! Гьамус учву уч духьнайи йишвахьна сарпир вуди гъафи кас масляаьтчиди дерккай ва гьадгъу гъапиганси апlинай». Дурарихьна сарпир вуди Пайгъамбар ﷺ гъафну. Думуган Пайгъамбарин яшар 35 йис вуйи. Дурар вари Мугьяммад ﷺ мясляаьтчи вуди ктагъуз рази гъахьну, гьаз гъапиш варидариз думу хъугъвал алир (амин) вуйиб аьгъяйи. Пайгъамбари ﷺ чахьна плащ хьади гъачай гъапи ва думу ккипну чан хилариинди дидин зиин «Гьяжаруль Асвад» дивру. Хъасин гьарсаб тухмикан сар кас удучlвну, гьарури саб канчlнахъан дибисну гъабхуб ккун гъапlу. Дурари плащ Кябайихьна гъабхиган, Пайгъамбари ﷺ чан хилариинди «Гьяжаруль Асвад» Кябайин чан хьайи йишваъ ивру.

Аьрафа дагъдиин дюаь апlуз кьиматлу йишв

Аьрафа дагъдин сяргьятариин, фунуб вушра йишвахь дугъужвну, дюаь апlуб ужу ву, хъа Пайгъамбар ﷺ дугъужвури гъахьи йишвахь дугъужвну дюаь апlуб варитlан ужу ву. Думу йишв «Жабалу ар-рагьма» тепейин гъирагъдихь ву. «Жабалу ар-рагьма» Аьрафа йишван гьацlкьялаъ шулу. Эгер инсанар гизаф айивалиан дагъдиина, дидин багахьна гъягъюз мумкинвал адарш, жвувхьан шлуганси багахьна гъюру. Дишагьлийириз гизаф кьадар инсанар айи йишвахьна гъягъюб герек дар, дурари ярхлаъ дугъужвну вушра дюаь апlуру.

Зикир, дюаь апlру вахтна гъудгнин дижикlну, Кьибла терефназди илдицну гъахьиш, варитlан ужу ву. Ихь мазгьабдин гизаф фикьгьдин китабариъ Пайгъамбари ﷺ гьамци дупна, кlури, ктибтура: «Йисандин арайиъ Аьрафайин йигъ варитlан ужуб ву. Эгер Аьрафа йигъ жвуми йигъ`ин алабхъиш, дициб гьяж 70 жара вахтна гъапlу гьяжтlан заанди шулу».

Гьацира Пайгъамбари ﷺ гъапну:

«Аьрафайин йигъ жвуми йигъ`ина алабхъиш, Аллагьу Тааьлайи Аьрафайиин алидарин варидин гунгьарин аьфв апlуру».

Аьрафайиъ дугъужвнайи вахтна фукlара дарапlди дугъужвуб ужу дар, хъа зикир апlури, Аллагьу Тааьлайикан ккун апlури духьну ккунду. Пайгъамбари ﷺ гъапну:

"خَيْرُ الدُّعاءِ دُعاءُ يَوْمِ عَرَفَةَ, وَخَيْرُ ما قُلْت أنا والنَّبِيُّون قَبْلي: لا إله إلا الله وحده لا شريك له ، له الملك وله الحمد وهو على كل شيء قدير"

Мяна: «ВаритIан ужуб дюаь Аьрафа йигъан гъапIуб ву. Йиз ва имбу пайгъамбрарин Аьрафайиин вуйи варитIан ужуб дюаь гьаму ву: «Ла илагьа иллаЛлагьу вагьдагьу ла шарика лагьу, лагьуль мульку ва лагьуль гьямду вагьува аьла кулли шайин кьадир» (Тирмизи).

Му дюаьйин мяна ухьу улихьнасира кlваин гъапlнийхьа. Гьамдихьна имам Байгьакьийи Пайгъамбарин ﷺ гьаму гафарра аьлава гъапlну:

اللهُمَّ اجْعَلْ في قَلْبِي نُورًا, وَفي سَمْعِي نُورًا, وَفي بَصَري نُورًا, اللهُمَّ اشْرَحْ لي صَدري وَيَسِّرْ لي أمْري

«Аллагьуммажаьл фи кьалби нуран, ва фи самъи нуран, ва фи басари нуран. Аллагьумма шрагь ли садри ва яссир ли амри».

Мяна: «Я Аллагь, йиз кIваъ нур ип, йиз рябкъювалиъ ва ебхьувалиъра нур ип. Я Аллагь, йиз мухур ачмиш дапIну, узуз айи табшуругъ рягьят апIин».

Аьрафа йигъан Пайгъамбариина ﷺ салаватар хури, Кьур’ан урхури, асас вуди «Аль-Гьяшр» сура артухъси урхуб кьиматлуб ву. «Аль-Ихлас» сурара шлукьан гизаф урхуб ужу ву. Ибну Аьббасди Пайгъамбарин ﷺ гьамциб гьядис хура:

مَنْ قَرَأ "قُلْ هُوَ اللهُ أحَدٌ" ألْفَ مَرَّةٍ يَوْمَ عَرَفَةَ أُعْطِيَ ما سألَ

Мяна: «Шликlа Аьрафайин йигъан 1000 ражари «Кьул гьуваЛлагьу Агьяд» гъурхиш, Аллагьу Тааьлайи думу касди фу ккун гъапlиш, гьадму тувур».

Гьаму дюаьра шлукьан гизаф текрар апlуру:

رَبَّنَا آتِنَا فِي الدُّنْيَا حَسَنَةً وَفِي الْآخِرَةِ حَسَنَةً وَقِنَا عَذَابَ النَّار

«Раббана атина фиддунья гьясанатан ва филь ахирати гьясанатан ва кьина аьзаба ннар».

Мяна: «Я Аллагь, учуз гьаму дюн’яйиъра ахиратдиъра ужувлар тув ва учу жегьеннемдин цIихьан уьрх».

Аьрафайиъ айи вахтна, жвув Аллагьу Тааьла рази дару ляхнарихьан уьрхюб ккун апIуб лап фикир тувну ккуни ляхнарикан ву. Гьаму йигъан ужудар ляхнар фици агъзур ражари артухъ шулуш, гьаци харжи ляхнарин гунагьра артухъ шулу. Думу йишв фикирлу касди гизаф дюъйир апlури, улариан нивгъар удурзру йишв ву.

Муздалифайиъ йишв адапlуб

Аьрафайин кьяляхъ ригъ алабхъайиз Муздалифайиз рякъюъ учlвру. Лавландин гъудган хъитlирхбандихъинди хуру, Муздалифайиъ сатlиди апlуз кlури. Аьрафайиъси гьаму Муздалифайиъра саб улупнайи вахтна душваъ гъахьиш, думу гьисаб шула. Хъа дици хьпан бадали, улупнайи вахтна ва думу гьацlйишв’анмина ахсрар ккивайиз вуйи вахт шула. Ахсрар ккивайиз душваз хъуркьну саб бицlи дакьикьайиъкьан душваъ гъахьиш, Муздалифайиъ йишв адапlуб гьисаб шула.

Муздалифайиз гъягъюб фарз ву. Аьхю пай аьлимарин гафариинди, Муздалифайиъ йишв адапlувал ккадапlу касдиин саб марчч убккбан журум шулу.

Муздалифайиъ йишв адапlуб сунна ву, кlуру аьлимарра а.

Гьацlйишв’анмина сарун Муздалифайиан удучlвузра ихтияр а. Хъасин яваш-явашди Минайиз кlикlлар ккатlахьуз «Жамарат уль-аькьаба» кlуру йишвахьна рякъюъ учlвру. Хъа варитlан ужуб гвачlниндин гъудган Муздалифайиъ дапlну, хъа Минайиз рякъюъ учlвуб ву. Муздалифайиъ гвачlниндин гъудган апlуз чалишмиш духьну ккунду, гьаз гъапиш душваъ гвачlниндин гъудган дарапlиш, гьяж кам шулдар кlуру, фикирра а. Ибну Гьяжари чан «Тугьфатуль Мугьтаж» китабдиъ гьамциб фикирра а, кlури дибикlна. Абу Гьянифайин мазгьабдиинди, ахсрар ккивайиз Муздалифайиан гъягъюб хай шулдар, дици гъушдариин саб марчч убккуб журум шулу.

Думу йишван салават урхури, зикир апlури, артухъси Кьур’ан урхури гъахьиш, ужу ву. Гьадму йишваъ жамаратариъ ккатlахьру кlикlларра уч апlуб ужу ву. Гьадушв’ан вари йигъари ккатlахьуз шлубкьан гизаф кlикlлар уч апlуз шулу, яни 70. Хъа Муздалифайиан машквран йигъаз вуйи 7 кlикlал уч дапlну, имбудар Минайиан уч апlуб ужу ву.

Кlикlлар марцци йишвхьан уч апlуру. Эгер кlикlларик нежес кади шул кlури шак’вал аш, дурар дижикlну ккунду, хъа дижрикlди ккатlахьуб карагьат ву. Хъа марцци кlикlлар жикlубра карагьат ву.

Гъурбан машквран йигъан апlру гьяракатар

Минайиз гъафиган, саб ляхниинра машгъул дархьиди, дишлади кlикlлар ккатlахьуз гъягъюру. «Жамаратуль аькьабайиъ» кlикlлар ккатlахьуб Минайиз вуйи тагьийят (салам) ву.

Минайизди учlвруган гьаму гафар пуб ужу ву:

اللهُمَّ هَذِهِ مِنِّى قَدْ أتَيْتُهَا وَأنا عَبْدُكَ وَابْنُ عَبْدِكَ, أسْألُكَ أنْ تَمُنَّ عَلَيَّ بِما مَنَنْتَ بِهِ على أوْلِيائِكَ, اللهُمَّ إني أعُوذُ بِكَ مِنْ الْحِرْمانِ وَالْمُصِيبةِ في ديني يا أرْحَمَ الرَّاحِمِينَ

«Аллагьумма гьазигьи минни кьад атайтагьу ва ана аьбдука вабну аьбдика, Асъалука ан тамунна аьлаййа бима мананта бигьи аьла авлияика, Аллагьумма инни ауьзу бика миналь гьирмани валь мусибати фи дини, я аргьяма ррагьимин»

Мяна: «Я Аллагь, гьаму яв Мина ву ва узу гьамина дуфназа, узу Яв лукI вуза ва Яв лукIран бай вуза. Увуз багахь вуйидариз Уву фициб рягьмат тувнуш, узузра гьациб тувуб ккун апIураза! Я Аллагь, Увкан йиз диндин айитI шлу мусибатариккан уьрхюб ккун апIураза, я Рагьман, я Рагьим».

Кlикlлар «Жамаратуль Аькьабайиз» ккатахьру вахтна гьамци пуб сунна ву:

اللهُمَّ اجْعَلْه حَجَّا مَبْرورًا وَذَنْبًا مَغْفورًا وَسَعْيًا مَشْكورًا

«Аллагьумма жаьлгьу гьяжжан мабруран ва занбан магъфуран ва саъян машкуран».

Машквар йигъан кlикlлар ккатlахьуз хъюгъюбси «Лаббайк» урхувал дебккру ва думу гафар сарун текрар апlурдар. Гьамдиинди гьяждиз вуйи «Лаббайк» урхувал ккудубкlуру. Хъа уьмрайиз вуйи «Лаббайк» уьмрайин тlаваф гъапlган ккудубкlуру.

Кlикlлар арччул хилихъди ккатlахьуру. Жилариз кIикIлар ккатIахьруган хиларин кьючlиккишвар рякъруганси хилар за апlуб ужу ву. Гьарсаб кlикlал жа-жаради ккатlахьуру. Эгер саб йишв’инди сакьюдар кlикlлар ккатlахьнуш, дурар саб кlикlал ккатlахьганси гьисаб апlуру.

Кlикlлар ккатlахьруган, «Бисмиллагьи валлагьу акбар» кlуру ва гьаму гафарра аьлава гъапlиш ужу ву:

اللهُ أكْبر, اللهُ أكْبر, اللهُ أكْبر, لا إله إلاَّ اللهُ وَاللهُ أكْبَرُ, اللهُ أكْبَرْ, وَللهِ الْحَمْدُ

«Аллагьу акбар, Аллагьу акбар, Аллагьу акбар, ла илагьа иллаЛлагьу валлагьу акбар, Аллагьу акбар ва лиллагьиль гьямд».

Машквар йигъан гьяждиъ айириз тамам дапlну ккуни 4 дюшюш а, дурарин чиб-чпихъди вуйи къайда гьамциб ву:

1. Кlикlлар ккатlахьувал.
2. Гъурбан убккуз ккунириз, думу ляхин тамам апlуб.
3. Кlуллан чlарар алдауб, ясана сакьюдар чlарар ктауб.
4. Тlавафуль ифаза апlуб.

Тlавафуль ифаза

Гьаму ухьу улупу вари ляхнар апlбан кьяляхъ фарз вуйи тlаваф апlуз Меккайиз гъягъюру. Думу тlавафдиз «Тlаваф уль-ифаза» кlуру, ясана «Тlаваф ур-рукни», ясана «Тlаваф уль-фарзи», ясана «Тlаваф уз-зиярати» кlури шулу. «Масжидуль Гьярамдиз» гъафиган дижикlну, хъасин ухьу улихьна гъапиганси, вари душваъ улупнайи шартlарра тамам апlури, тlаваф апlуру.

Пайгъамбари ﷺ аьхиримжи гьяж вари асгьябариз рябкъруганси гъапlну. Думуган дугъу гъапну:

جُذُو عَنِّي مَنَاسِسَكُمْ

Мяна: «Лигай Йиз гьяракатариз ва, учву гьяж апlруган, узуси апlинай» (Муслим).

«Тlаваф уль-ифаза» машквар йигъан апlуб сунна ву. Жара йигъарира хай шулу, хъа «закур, закур» кlури гъибтуб карагьат ву, хъа гьар ражари гъибту йигъахъди карагьатвалра артухъ шулу.

Гьяждиан удучlвувал

Гьяждиан удучlвбан къайда а. Гъудгниан салам тувбиинди удучlвури шулхьа, шид убхъбиинди, ясана фукlа ипlбиинди ушв бисувал ккудубкlури шулхьа. Хъа гьяждиан саб ляхин апlбиинди удучlвуз шлуб дар.

Гьяждиан удучlвбан кьюб къайда а. Дурар машквар йигъан шубуб ляхин апlбахъди аьлакьалу ву:

• Кlикlлар гатlахьуб.
• Тlаваф ва саъю апlуб.
• Кlуллан чlарар алдауб.

Гьамрарикан фундар вушра кьюб ляхин тамам гъапlиш, думу гьяждиан удучlбан сабпи жюре къайда шулу. Гьамци апlбан кьяляхъ гьяждиъ айириз гьяждин ляхнар тамам апlурайи вахтна хай даршлу ляхнар гьялал шулу, анжагъ никягь апlувал, хпирихъди сатlи хьувал ктарди.

Хъасин зиихъ улупнайи шубубпи ляхинра тамам гъапlган, дугъаз вари ляхнар гьялал шулу.

Тlаваф уль-вадаъ (Аьхиримжи вуйи тlаваф)

Гьяж ва уьмра ккудубкlбан кьяляхъ, Меккайиан удучlвайиз, Аьхиримжи тlаваф (тlаваф уль-Вадаъ) апlуру. «ТIаваф уль-вадаъ» фарз вуйи ксар, думу тамам дарапlди гъушиш, дурариин журум шулу.

Тlавафдиз гьамци ният апlуру: «Узу ният гъапlза аьхиримжи фарз тlаваф апlуз».

Му тlаваф дарапlди Меккайиан удучlву касдиз гунагь шулу ва, эгер думу гъудгнар жикъи апlуз мумкинвал шлубсиб манзил гъяйиз, яни 85 км, Меккайиз дуфну, тlаваф дапlну ккунду. Эгер гьамциб манзил гъяйиз, думу кьяляхъ дуфну, аьхиримжи тlаваф гъапlиш, дугъ’ин журум шулдар ва гунагьра адар. Хъа 85 км-тlан артухъ гъушнуш, думуган кьяляхъ дуфну аьхиримжи тlаваф апlуб чlяаьн шулдар, дидихьна журумра тувру ва тубара апlуру.

Зам-зам штун гьякьнаан

Зам-зам арайиз гъюбан гьякьнаан китабариъ гьамци дибикlна: Ибрагьим пайгъамбари чан хпир Гьяжар никкдихъ хъайи велед Исмаилра хъади чюлиъ гъитру. Дугъу, Ибрагьим пайгъамбарихьан, му ляхин Аллагьу Тааьлайихьан гъюрайиб вуйин, кlури гьерху. Ибрагьим пайгъамбари «ав» кlури жаваб туву. Эгер дици вуш, учу мушвахь кечмиш хьидар, гъапи Гьяжари. Бицlириз шид убхъуз ккун дубхьну ишуз хъюгъган, Гьяжар шид абгуз душну, Сафа тепейиина шид хьаш лигуз за гъахьи, хъасин Марва тепейиина. Гьамци думу гагь му тепейиина, гагь тмуну тепейиина гъягъюри гъахьну ва бицlир артухъси ишури гъахьи йишварихь жаргъури гъахьну. Ва гьамус саъю апlруган жилариз гьаму йишварихь жаргъуб ужу ву.

Гьяжари шид абгурайи вахтна бицlир ишури гъахьну ва бицlидар ишруган, аьдат вуйиганси, ликарин швякьяр жилик йивури шулу. Гьаци бицlири йивруган, гьадму йишв’ан шид удубчlвну. Гьяжариз гъумраан шид удубчlвури гъябкъган, дугъу дагар хьуз кlури гъум уч гъапlну ва дугъу «зум-зум» гъапну, му гафарин мяна «дугъубжв, дугъубжв» ву. Хъасин аьраб чlалнаъ му гафар «Зам-зам» гафариз дигиш гъахьну. Шид сабпи ражари цlибди гъюри гъабхьну, хъасин артухъ гъабхьну. Гьамдин кьяляхъ душвахьна рякъюъ-хулиъ айидар гъафну ва дурари Гьяжарикан душвахь эрг’вал йивуз дугъужвуб ихтияр тувуб ккун гъапlну. Дурар душвахь гъузну ва гьаму йишвхьанмина Меккайин ва аьрабарин артмиш хьувал ккебгъну. Исмаил пайгъамбариз аьрабарин адаш кlури шулу.

Зам-зам шид гизаф кьадар убхъуб суннат ву, ва дидихъди саб мурад-метлебра ади. Дидин гьякьнаан Пайгъамбари ﷺ гьамци гъапну:

مَاءُ زَمْزَمَ لِما شُرِبَ لَهُ

Мяна: «Зам-зам шид фициб ният ади убхъураш, ари гьадму ниятназ шулу» «Ибн Мажагь, Аьгьмад, Аль-Байгьакьий).

Кябайихьинди илдицну, фун тухъди абцlайизкьан Зам-зам убхъуру. Гизаф аьлимари Зам-зам саб метлебнахъди аьлакьалу дапlну убхъури гъахьну ва Аллагьу Тааьлайи Зам-зам штун берекетнаан дурар чпин метлебнахъна хури гъахьну.

Зам-зам шид убхъруган гьамци пуб ужу ву: «Я Аллагь, Узухьна Яв Пайгъамбарихьан ﷺ зам-зам фициб метлебназ убхъураш, гьадму шулу кlуру хабар дуфна ва узу гьамциб ният дапlну убхъураза (гьамушвахь жвуван мурад-метлеб кlуру), гьаму шид йиз метлеб тамам апlрубсиб апlина».

Шид шубуб нефес хътагъбиинди убхъуб ужу ву, яни шубуб хумпI апlури. Гьар ражари «Бисмиллагь» кlури ва ккудубкlруган «альгьямдулиллагь» кlури ва Аллагьу Тааьлайин рягьматдик умуд кади.

Ибну Аьббасди зам-зам убхъруган гьамци кlури гъахьну:

اللهُمَّ إنِّي أسْألُكَ عِلْمًا نَافِعًا, وَرِزْقًا وَاسِعًا, وَشِفَاءً مِنْ كُلِّ دَاءٍ

«Аллагьумма инни асъалука илман нафиаьн ва ризкьан васиаьн ва шифаан мин кулли даин»

Мяна: «Я Аллагь, дугъриданна, узу гьякьлу илмар ккун апlураза, яркьу ризкь тувуб ва гьарсаб уьзрихьан уж’вал ккун апlураза».

Зам-зам убхъуб ккудубкlган сацlиб жвуван кlуллан, машарикан, жандикан ктатуб ужу ву ва гьацира жвувхьан шлукьан жвуван хизанариз, багахьлуйиризра хьади гъягъюб ужу ву.

Ансар Рамазанов