Табасаран чIал ахтармиш апIбакан. А. Дирр ва А.Н.Генко

Табасаран чIал ахтармиш апIбакан. А. Дирр ва А.Н.Генко

П.К. Усларин кьяляхъ табасаран чIалнан грамматикайин бязи месэлйириин Адольф Дирр лихури гъахьну. Му аьлимди Тифлисдин гимназияйиъ 13 йисандин арайиъ (1900-1913 й.) немец чIал киври, Кавказдин дагълу чIалар ахтармиш гъапIну ва дурарин гьякьнаан Тифлисдиъ монографйир адагъну.

«Табасаран чIалнан грамматикайин очерк» кIуру чан китаб А. Дирри 1905-пи йисан чап гъапIну. Думу 247 машнакан ибарат ву. Душваъ гьамцдар разделар жара шула:

1. Сифте гаф;

2. Табасаран чIалнан сесерин гьякьнаан (раздел Фонетика);

3. Морфология;

4. Текстар:

5. Табасаран гафарин гъварч (глоссарий);

6. Табасаранаринна къайтагъарин сакьюдар гъуларин ччвурар;

7. Урус гафарин сиягь. Адольф Диррира, Петр Услариси, табасаран чIалнан Хянягъ гъулан нугъат ахтармиш гъапIну. Му ляхниъ дугъан кюмекчиди Гъурбнан бай ИсуфМугьяммад кIуру кас гъахьну. Исуф-Мугьяммаддиз цIиб-аьхюб урус ва аьраб чIаларикан хабар ади, хъа «татар» чIал кIуруш лап ужуди аьгъяди гъабхьну. А. Дирри, му мекчийихъди ихь чIалнан грамматикайин гьякьнаан мялуматар гъадагъбан бадали, хайлин зегьметар гъизигну. Амма саб арайилан чаз сар ужур, чIалнан цIибкьан гъавриъ айи мялуматчи агбан бадали, аьлимди Ярсаъ участокдин начальник Д.Е. Каблицкийикан кюмек тIалаб гъапIнийи. Хъа ИсуфтIан савадлу мялуматчи алалахъган, Дирр чан ляхин хъанара гьаму касдихъди давам апIуз мажбур гъахьну. Ари гьамус Исуф-Мугьяммад му аьлимдин гъайгъударвалин, дугъу улихь диврайи месэлйирин гъюблан-гъюбаз гъаври шуз хъюгъну. Чан дикъатлувалиинди ва бажаранлувалиинди ихь чIал ахтармиш апIбаъ ва му ляхниъ чIалнан мялуматар къайдайиз хубаъ Исуф-Мугьяммаддин вазифа лап кьиматлуб ва метлеблуб гъабхьну. Чан «Табасаран чIалнан грамматикайин очеркдин» Сифте гафнаъ А. Дирри табасаранарин ва табасаран чIалнан гьякьнаан сакьюдар жикъи мялуматар тувра. Аьлимдиз ади гъахьи мялуматариинди, думу вахтна вари табасаран халкьдин кьадар 27 агъзур кас вуйи.

Автори табасаранар дегьзаманайин тарихи гъуннар (гунны) кIуру халкьдикан ву, хъа чIал «гъум-гъум» чIал ву, кIури гьисаб апIура. Гьелбетки, Дирри табасаран халкьдин ва чIалнан гьякьнаан туврайи мялуматар тамамдар ва дугъридар ву пуз шулдар, гьаз гъапиш аьраб, эрмени сиягьятчйири, аьлимари ва гьацира ихь деврин тарихи, археология, этнография, лингвистика илмари табасаранар дагълу миллетдикан вуйиб, хъа чIал Иберий-кавказ чIаларин хизандиз дахил шулайиб субут апIура. А. Дирри му месэлайиъ сабсана гъалатI деебтура: дугъу, табасаран чIалнан грамматика татар чIалнанубдиз багахь ву, кIура. Чан мициб фикир субут апIбан бадали, аьлимди гьамцдар далилар хура: кьюбтIан имдарди (къанажагълу кл. ва къанажагъсуз кл.), ихь чIалнаъ грамматикайин классар ккутIуб; чIалнан ачухъ сесериз чпи хъпалгувалин, тархьувалин эгьенг къанун (закон гармонии гласных) хас вуйиб; глаголарин дигиш хьпаъ кас мялум хьуб… Дугъриданна, табасаран чIалназ, азербайджан чIалназси, гьамцдар хусусивалар тялукь ву. Пуб лазим вуки, табасаран чIалнан башкъавалари дагълу чIаларин хизандиз думу дахил шулайиб батIул апIуб мумкин дар, гьаз гъапиш фонетикайин, морфологияйин, синтаксисдин хусусивалари ихь чIал элбеэл Дагъустандин дагълу чIаларин жергейиъ дивра. А. Диррин «Табасаран чIалнан грамматикайин очеркдиъ», морфологияйин месэлйири аьхю йишв бисура. «Очеркдин» башкъавалар гьаддилан асиллу вуки, ихь чIалнаъ жара дагълу чIалариз хас дарусдар грамматикайин категорйир алахьура. Автори дурарикан вуйи ва глаголин касариз дигиш хьпан гьякьнаан вуйи месэлйир тамамвалиинди гьял апIура.

Табасаран чIалнан существительнйир дигиш хьувалиъ аьлимди асул (грамматикайин) ва йишван падежар жара апIура. Асул падежарикан дугъу эргативдин (актив падеждин) формайиъ гафари гъабхурайи маракьлу вазифайиз хайлин фикир тувра: чIалнаъ эргатив гъурулушдин предложенйир элбеэл эргатив (актив) падеждиъ ишлетмиш шлу гафарин кюмекниинди арайиз гъюру. Му гьадму кIуру гаф вуки, табасаран чIалнаъ эргатив гъурулушдин предложенйириз сабишв`инди гьяракатнан субъектра, гьяракатнан объектра хас ву. Яни гьяракат арайиз хурайи мутму-шейъ вая кас ччвур падеждин (номинатив) ваъ, хъа актив (эргатив) падеждин формайиъ ишлетмиш апIуру, хъа ччвур падеждин формайин йишв объектди чав бисуру. А. Дирри ихь чIалнан грамматикайин жара месэлйирра ахтармиш гъапIну. Дурарин арайиъ иллагьки глаголин гъурулуш, дидин дигиш хьувал, бязи формйир, вахтарин жюрйир ва класс улупру лишнар лап маракьлуди ачухъ апIура: му категорияйин гьякьнаанра аьлимди жюрбежюр мялуматар тувра. Адольф Диррин «Табасаран чIалнан очекдиз» саб бязи камивалар хас вушра, дурариз дилигди, ихь чIалнан гьякьнаан сабпи ражари чап гъапIуб хьпаз лигну, думу эгьемиятлу китаб вуди гьисаб шула, фицики ихь чIалнан саб кьадар тамамвалиинди дибикънайи грамматика вуди, гьаддилан ккебгъну, табасаран чIал ва дидин грамматика дикъатлувалиинди аьгъю апIбан къайда арайиз гъафну.

Табасаран чIалнан грамматикайин жюрбежюр месэлйириин гъилиху жара уьлкйирин аьлимарин арайиъ асас вуди Дюмезиль, Ельмслев, Эркерт улупуз шулу. Дурари чпин ахтармиш апIбариъ ихь чIалнан грамматикайикан вуйи разделиъ иллагьки существительнйирин падежариз дигиш хьпан гъурулуш ва гьацира бязи жара месэлйир ахтармиш гъапIну ва гьаддиинди ихь чIалнан грамматикайин месэлйир гьял ва тартиб апIбак чпин пайра кивну. Табасаран чIал ва дидин грамматикайин гъурулуш ахтармиш гъапIу лингвистарин арайиъ иллагьки Карл Боудайи лайикьлу йишв бисура. Му аьлимди 1939-пи йисан Лейпциг шагьриъ немец чIалниинди «Табасаран чIал» кIуру китиб дибикIну чап гъапIну. Сифте вуди табасаран литературайин чIал ахтармиш апIури, К. Боудайи чан монографияйиъ ихь чIалнан фонетикайинна морфологияйин асас месэлйир гьял апIура. Китабдин саб пай синтаксисдин хусусиятар ахтармиш апIбазра бахш дапIна, хъа китабдин аьхириъ табасаран чIалнанна урус чIалнан словарь ва гьацира глаголин ччиварин гъварч тувра. Мялум вуйиси, Дагъустандиъ мектебар арццну, дагълу чIалариинди урзуб-бикIуб 1928-пи йисан ккебгъну, хъа табасаран чIалниинди урхуб-бикIуб 1932-пи йисан ккебгъну – сифте латин графикайиин биналамиш духьну. Ва кириллицайиина табасаран алфавит 1938-пи йисан улдубчIвну.

Гьадму йисари табасаран чIалнан литературайин жюре ва литературайин чIалнан къайдйир арайиз гъюз хъюгъну. Урхуб-бикIуб дубхьну, генгди артмиш хьуз хъюгъю ихь чIалнан грамматикайин ва дюзди бикIбан хайлин тажрубалу месэлйир, иллагьки дурар мектебдиъ кивбан методика ва къайдйир ккабалгуб ихь ватанагьли Темир-Хан Шалбузовдин адлу ччвурнахъди аьлакьалу ву. Ихь уьлкейин Советарин гьюкмин деврин лингвистарикан сарпир вуди табасаран литературайин чIал илим жигьатнаан ахтармиш апIбиин илчIихур профессор Александр Несторович Генко гъахьну. Табасаранарин жюрбежюр нугъатар ахтармиш апIури, 1930-пи йисари му машгьур аьлимди ихь ватандиъ гизаф вахтар адаъну. Натижайиъ дугъу табасаран чIалнанна урус чIалнан чIатху словарь дюзмиш гъапIну ва нугъатарин гьякьнаан «Табасаран чIал. Диалектологияйин очерк» кIуру илимдин чIатху ляхин гъибикIну. А.Н. Генкойи чан му «Очерк» 1941-пи йисан ккудукIнушра, чапдиан удудучIври думу лап кьаназ дину гъузну. Аьхирки филологияйин илмарин доктор, профессор М.Е. Алексеевди гьязур дапIну, А.Н. Генкойин аьхю эгьемият айи му ляхин 2005-пи йисан чапдиан удубчIвну. Му китабдин 76 машнак гьацира ихь чIалнан жа-жара нугъатариинди дидикIнайи ва урус чIалназ таржума дапIнайи текстарра ка.

Ш.З. ДАШДЕМИРОВ

РАН-ДИН ДФИЦ-ДИН

ЧIАЛАРИН,ЛИТЕРАТУРАЙИН ВА ИСКУССТВОЙИН ИНСТИТУТДИН

ИЛИМДИН ГЪУЛЛУГЪЧИ