Дагъустандиъ суфизм тарабгъуваликан

Дагъустандиъ суфизм тарабгъуваликан

Шариаьт ва тIарикьат. Фукьан уткан даринхъа му кьюб гаф, фукьан утканди ебхьурдаринхъа! Му гафар текрар апIруган, кIваз рагьят шулу. Гьямд ибшри Аллагьдиз ﷻ ухькан муъминар апIбаз ва ухьу гьякь рякъ’ин алаъру-муршидарихъ мягьрум дарапIбаз. Му ниъматдиз гьямд апIуз Аллагьу Тааьлайи мумкинвал туву касра бахтлу ву.

Исламдин аьхю аьлим ва философ имам Гъазалийи мидиз гьамциб мяна тувра: «Гьаму дюн’яйиъ инсандиз варитIан аьхю шадвал – Аллагьу Тааьлайи уву мусурмнарикан апIуб ву. Кьюбпи шадвал – уву гьякь рякъ’ин алаъру касдихъди-муршиддихъди гюрюшмиш духьну, гьадхъан тербияйикк ккучIвувал ву». Исламдин адлу аьлимарин ва Аллагь ﷻ аьгъю гъапIдарин арайиъ мурар саб-сабдихьан жаради  вуш, гьякь шуладар, кIуру гафарин сабвал а.

«ТIарикьат ва Шариаьт – юкьна фунси ву, сабдихьан тмунуб хътарди арайиз удубчIвуз шулдар». «ТIарикьат ва Шариаьт – жандакна рюгьси ву. Шариаьт тIарикьат хътарди – рюгь адру жан ву». Хъана месэла: «Шариаьт – гими ву, тIарикьат – гьюл, хъа гьякьикьат – гьюлин исикк кайи гевгьер ву. Гьюликкан гевгьер ккадабгъбан бадали, инсан сабпи ражну гимийиъ эъну ккунду. Му гими  Шариаьт ву. Анжагъ хъасин думу гьюлиз ис шулу, яни тIарикьатдиз.   Исламдин аьхю пай аьлимари, дурарин гьисабнаан адлу аьлим Гьяфиз Мугьяммад Сиддикь аль-Уьмарийи, гъапну: «ТIарикьат сабпи ражну ачмиш гъапIуб – вагь’ю ву. Гьаз гъапиш, тIарикьат, саб шаквалра адарди, игьсан ву, хъа игьсан диндин шубуб пайнакан саб ву, мурарикан Пайгъамабри ﷺ хъайи-хъайибси асгьябариз ктибтну ва аьхириъ гъапну: «Дугъриданна ухьухьна гъафир Жабраил малаик ву, учвухьна ичв дин улупуз кIури». Гьамрар шубуб – ислам, иман ва игьсан. Ислам -  хъпехъуб ва ибадат апIуб ву, иман – нур ва аькьида ву, хъа игьсан – жвуван батIин дюн’яйиз лигуб ву. Пайгъамбари ﷺ гъапну: «Аллагьдиз ﷻувуз Думу рякъюрайиганси ибадат дапIну ккунду. Гьелелиг увуз думу рякъюрадаршра, дугъриданна Дугъаз уву рякъюра…».

Ихь вахтари саспи  жагьилар бидаьйиинди мусурмнар гьякь рякълан улдугуз гъитуз чалишмиш шула. Ва гьамдихъди дурари чпи апIурайи бидаь марцци дин ву, хъа гьякьлу дин бидаь ву, кIура. Гьяйифки, ихь арайиъ му дин пуч апIрударихъди гъягърударра а, ва гьякь рякълан улдугуру.  Мурари туву зарарну мусурнарин ва мусурман дарударинна кмиди арайиъ чIуру шил гъибтру, лигру гьялариан, мурар Пайгъамбарин ﷺ гафарин гъаври адар, му гафар имам Шамили гунагькрарихьинди илтIикIури гизаф текрар апIуйи:

«Бахтлу ву учвра, чан гунгьарра кечмиш гъахьир,

Бала ву, учв кечмиш духьну, хъа гунгьар гъузуриз».

Мусурсан касди шариаьт ва тIарикьат сатIиди хъапIну ккунду, кIуру гафариз Кьур’андиъра, Суннайиъра ва адлу имамарин юкьби мазгьабариъра гизаф далилар  а. Гьаму макьалайиъ узуз газат урхрудариз тарих ачмиш апIуз ккундузуз. Мид’ан ухьуз ачмиш шулаки, Дагъустандиъ ва вари Урусиятдиъ дин тарабгъдар суфйир, загьир (заълан) ва батIин (айтIан) вуйи илим агьлуйир ву.

Пайгъамбарин ﷺ асгьябар Дагъустандиъ

Аллагьу Тааьлайи Мугьяммад ﷺ аьхиримжи пайгъамбарди гьаъну, хъа асгьябар – инсанариз варитIан ужудар мурхьларди ктагъну. Дурар сабпидар вуди Пайгъамбарихъ ﷺ хъугъдар, думу кьабул дапIну, дугъаз вари ляхнариъ кюмек гъапIдар ву. Жюрбежюр гьюкуматариъ Ислам тарабгъури, дурари гьяйиф дарди вари чпиз айи багьалуб тувуйи. Му гафар тасдикь апIура дурарин Хорасандиъ, Египетдиъ, Шамдиъ, Иракьдиъ, Емендиъ, Турцияйиъ, Индияйиъ, Кьялан Азияйиъ, гьамрарин арайиъ Дагъустандиъра  айи накьвари. Гьамдиинди дурариз, иншаАллагь, гьякь иман, Аллагьдин ﷻ аьфв ва Женнет  гъабхьну кIури, умуд вуйихь.

Асгьябари ва дурарихъди гъушдари  Ислам тарабгърударин Аллагьдин ﷻ ва Дугъан Пайгъамбарин ﷺ амур тамам  апIури, ният марцциб вуйи - дурарин жара гьюкуматарин  жилар чпиз дисуз кIури, ният адайи, саспи тарихчйири гъалатI вуди дурариз «дявдиинди жарарин жилар дисру аьрабар»,  кIуру.

Саб месэла хибдихьа. Халиф Уьмар ибн Хаттабди аьхю кьувват айи исламдин гьюкуматдин аьхювал апIурайи, гьюкуматра  йигълан-йигъаз за шулайи. Дугъу аьхювал апIурайи вахтна, дурари  кьувват айи  сасанидарин империя гъибиснийи: ихь Пайгъамбари ﷺ мидкан улихь вахтари мялумат тувганси,  Византияйин империя радд гъапIнийи. Гьамци вушра, дугъан ипIруб аьдати мухан уьл   ва зейтундин ччим вуйи, хъа алабхьбакан кIуруш, дугъу аьдати инсанариси палат алабхьуйи.

Ктибтури шулу, думу Иерусалимдин ачар кьабул апIуз гъягъруган, дугъ’ин  20 цIил кайи халат алди гъабхьну. Думу саспи вахтари гьарин сирникк ахури гъахьну. Китабариъ дибикIна, дугъахьна Римдин императори гьаънайир гъафиган, дугъаз халиф Уьмар гьарин сирникк даахнади рякъюру, ва думу кас мюгьтал гъахьну, гьаз гъапиш дугъан аьхюриз мициб  сикинвал ва хатIазусвал адайи. Учв аьхюр ву кIури, дугъан ибадат кам гъабхьундар. Гьадму вахтна Дагъустандиз диндихъна теклиф апIури  сарпи мусурмнар гъафну.

Исламдин адлу аьлим ва тарихчи Ибн Касири чан 15 том айи «аль-Бидаяту ва ан-нигьаят» кIуру китабдиъ Ислам Дагъустандиз гъюз кьюбпи халиф Уьмар ибн Хаттабди аьхювал апIру вахтна, гьижрайиинди 22-пи йисан, григорианский календариинди  643-пи йисан ккебгъну кIури дибикIна, (жара риваятдиинди шубубпи халиф Уьсман бин Аьффанди аьхювал апIру вахтна, гьижрайиинди 32-пи йисан (652-653). Тарихчйири мурарикан сабпиб  гизаф гьякьлуб ву кIура.  Халиф Уьмар асгьябдин амриинди аьхю тажруба айи полководец Суракьат бин Аьмр, Зуннун дугъан лакIам вуйи, Арменияйин терефнаан мусурмнарин кьушмихъди ихь терефназди гъафну.

Дестейин кIакIнаъ айир Аьбдуррагьман бин Рабиа вуйи, дугъанра Зуннун кIуру лакIам вуйи гъабхьну. Сабуну кьушмин улихь хьайир Хузайфа бин Асад вуйи,  хъа тмунубдин – Бакир бин Аьбдулла. Тямин апIрурди ухьу зиихъ дупнайи Аьбдуррагьмандин гъардаш, Салман бин Рабиа вуйи.  Дурар вари Пайгъамбарин ﷺ асгьябар ву.  Гьамци Суракьат Арменияйин саргьятарихъна гъафиган, дугъанна Арменияйин царь Шахриярин арайиъ мясляаьтнан гафар ккергъу, ва дурари мясляаьтнан йикьрар дидикIну, халифдихьнара хътапIнийи. Суракьат душваъ дяви дарапIди, Дагъустандин терефназди илтIикIну, Дербент гъибисган, дидхьан кафари ва ригъ алабхъру терефназди  гъирагъарихь хьайи халкьарихъди дяви ккебгъру, асас вуди хазарарихъди, дурар кьувватлудар вуйи  ва гьадму багарихь хьайи гьюкуматар хилиъ ади Баланжариъ ва дидин гъирагъдихь дурариъ аьхю кьувват айи. Гьаддихъди гьадму вахтарин халифдихьан Сирияйиан саб кьадар кьушум гъафну. Му дестейин аьхюр Сирияйиан вуйи Хабиб бин Маслама вуйи. Мушваъ кIулин аьхюр вуйи, ухьу зиихъ кIваин гъапIу Суракьат кечмиш гъахьну, ва дугъан йишв’ин халифдин амриинди Аьбдуррагьман бин Рабиа дерккнийи.

Саб кьадар вахт гъубшган, Баланжариз багахь хазарарихъди гъабхьи дявдиъ Аьбдуррагьман гъакIну, душваъ гизаф мусурмнар кечмиш гъахьну. Ибн Касири дибикIна, хазарариз Аьбдуррагьмандин жандихьан заваризкьан гъябгъру нур гъябкъган (гьаци вуйиган дугъаз Зуннур кIуру лакIам тувнийи, ихь чIалназ илтIибкIган «нурин эйси» кIуру мяна тувру), дурари дугъан майит, табутдиъ ивну, чпихьди хьади гъубхну. Мархь адарди къурагьвал гъабхьиган,  иудеярин диндиъ айи  хазарари, дугъан накьвдихъ мархь ккун апIуйи, ва Аллагьу Тааьлайи мархь тувуйи. Тавассул хай шулдар кIурудариз му ужуб далил ву: саб кIуруб, му бикIура Ибн Касири, хъа думу Кьур’андин адлу тафсирчи, гьядисар, фикьгь аьгъюр ва тарихчи ву. Кьюб кIуруб, Аллагьу Тааьлайи иудеяриз гирами инсан себеб вуди жаваб тувган, Чахъ хъугъу лукIариз Дугъу  хъана фазилатниинди  тувур.

Гьацира Ибн Касири ктибтну,  Пайгъамбарин ﷻ адлу асгьяб, думу вахтна Арменияйин ва багарихь хьайи вилаятдин гьюкумдар  вуйи, Саид бин Ассайин амриинди дурариин кIулин аьхюрди Салман бин Рабиа дерккру, шагьидрар -  Аьбдуррагьмандин гъардаш. Салман кIулиъ дугъужвган, мусурмнаринна хазарарин арайиъ  Тарки гъулан багахь гужли дяви гъабхьну, мушваъ Салман ва хъанара жара эскрар гъийихну. Имбу мусурмнар кьяляхъ гъахьну, амма Салмандин ва имбу дугъахъди гъийиху  дустарин майитар   чпихьди духну, Дербентдин кафари терефнан гъирагъдихъ, гьамус гирами «Къирхляр» кIурайи накьваригъ фаркьат гъапIну, гъит дурариина Аллагьдин ﷻ рягьмат ибшри. Кьушмикан имбударсана кIуруш, саспидар Арменияйин багхьанмина Сирияйиз гъушну, хъа аьхю пай Жиржандиз ва Жиландиз гъушну. Мурарин арайиъ гьюрматлу ксарра айи: Абу Гьурайра ва Салман аль-Фариси.

Хъа гьамус варитIан асас пайнакан: гьаму кьюби асгьябарра  асгьябу суффайикан ву, хъа Салман аль-Фариси накьшубенди тIарикьатдин силсилайиъ шубурпи.

Хъа фужар вуш асгьябу суффа, иншаАллагь, гъюру нумрайиъ ктибтидихьа, ва гьацира Дагъустандиз гъафи асгьябарикан яркьуди мялумат тувдихьа.

(Аьхир гъюри нумрайиъ…)

Мурадула Дадаев