Йишвну инсан фаркьат апIуз хай шулин?
Инсан фукьан вахтна му жилиин яшамиш гъахьишра, ухди-кьанди кечмиш шлур ву. Инсан кечмиш гъахьиган, чIивиди имбурин вазифа думу кас шариаьтдиъ улупнайиганси фаракьат апIуб ву.
Майтихьна вуйи 4 фарз а: жибкIувал, кафнигъян гъидиржувал, жаназа гъудган алапIувал ва накьвдик кивувал.
Инсан кечмиш хьубси, гьаму ляхнар тамам апIуз гьялак духьну ккунду, ва хъасиндиз кIури му ляхнар дирчуб карагьат ву. Гьамдиан аьгъю шулуки, эгер вари гьязурди фаракьат апIру вахт йишвну улубкьиш, гьадмуган фаракьат апIуру.
Аьхю пай аьлимарин (джумхур) гафариинди, йишвну инсан фаракьат апIуз хай шулу ва душваъ карагьат вуйибра фукIара адар. Гьаму фикир Шафии мазгьабдиъра заанди дибиснайиб ву.
Шафии мазгьабдин адлу аьлим Ибн Гьяжар Аль-Гьайтамийи чан «Тугьфат аль-мугьтаж» гьамци дибикIна:
«Йишвну накьвдик кивуз хай шулу, душваъ карагьат вуйиб фукIара адар. Му фикриз аьксивал анжагъ сар аьлимдитIан гъапIундар - Аль-Гьясан Аль-Басри, дугъу чан гафар имам Муслимдихьан вуйи гьядисдихъри тевра».
Жабир ибн Аьбдуллагьди Пайгъамбарин ﷺ гафар хура: «Саб ражари Пайгъамбари ﷺ хутIба урхурайи вахтна чан асгьябарикан сар кечмиш гъахьиган, фици думу ужуб ва тамам дару кафнигъян гъидиржну йишвну фаракьат гъапIнуш, ктибтну. Хъасин Пайгъамбари ﷺ йишвну фаракьат апIуб гъадагъа гъапIну, гьеле жаназа гъудган алалапIди (яни аьхю кьадар инсанар уч духьну гъудган алалапIди), анжагъ инсанари гьаци дапIну ккуни дюшюш арайиз дарфиш». (Муслим, 943; Абу Давуд, 3148)
Ибн Гьяжар Аль-Гьайтами бикIура:
«Амма му гьядис далил дар, гьаз гъапиш Пайгъамбарира ﷺ, гьякьлу халифарира гъакIир йишвнура фаркьат апIури гъахьну».
ДумутIанна гъайри, ухьухьна дуфнайи риваятдиъ дупнаки, Пайгъамбарра ﷺ йишвандин вахтна фаракьат гъапIну (имам Аьгьмад, 11839), гьацира йишвандин вахтна фаракьат гъапIдарикан шула Абу Бакр, Уьмар ибн аль-Хаттаб, Усман ибн Аьффан.
Имам Ан-Нававийи зиихъ улупнайи Гьясан аль-Басрийи кIваин дапIнайи Пайгъамбари ﷺ йишвну фаркьат апIуб хай шлуб дар кIуру гафарин мяна хури чан «Аль-Мингьаж Шаргь Сагьигь Муслим ибн Аль-Хаджадж» китабдиъ дибикIна:
«Йишвандин вахтна фаракьат апIувалин гьякьнаан аьлимарин арайиъ жюрбежюр гафар а. Аль Гьясан аль-Басрийи думу ляхин карагьат ву дупна, эгер думу ляхниъ игьтияж’вал адарш. Ва гьаму гьядис думу аьлимди далил вуди хура.
Амма улихь вахтарин ва кьандин вахтарин аьлимарира му ляхниъ карагьат вуйиб адар дупна. Дурари, чпин гафариз далил вуди, Абу Бакр ва гизаф жара салафар йишвандин вахтна фаркьат апIуваликан далил хура ва думу ляхниз асгьябарикан сарира ваъ гъапундар.
Гьацира дурари сар дишагьлийихъди ва мист марцц апIури гъахьи касдихъди аьлакьалу далил хура. Думу кас йишвну кечмиш гъахьну ва инсанари думу дишлади фаракьат гъапIну. ГвачIнинган инсанари Пайгъамбариз ﷺ, думу кас кечмиш гъахьну, йишвну фаракьат гъапIунча, гъапиган, дугъу гъапну: «Узуз хабар тувуз фу ляхни манигъвал гъапIну?» Дурари жаваб туву: «Йишв лап мичIиб вуйи ва уву инжик апIуз ккундайчуз» (Бухари, 1247). Пайгъамбари ﷺ, думу ляхин хай шлуб дар, гъапундар.
Хъа йишвандин вахтна фаракьат апIуз хай шулдар кIуру Гьясан аль-Басрийи хурайи гьядисдин гьякьнаан дугъу гъапнуки, душваъ йишвандин вахтна фаракьат мапIанай пувалин себеб гъудган ккадапIувал гъабхьну.
Пайгъамбари ﷺ йишвну фаркьат апIувал гьичра гъадагъа гъапIундар, дугъу кIураки гьадму гъудган ккадапIу дюшюшдикан, жаназа гъудгнихъна гъюру инсанарин кьадар цIиб хьуваликан, ясана кафандигъян тамамди гъидриржуваликан».
Вари зиихъ дупнайибдиан гъаври шулаки, йишвну инсан фаракьат апIуз хай шулу ва душваъ карагьат ляхинра адар, амма йигъну фаракьат гъапIиш ужу ву, жаназа гъудгниъ гизаф инсанар хьпан бадали.
Шафии мазгьабдин адлу аьлим Зайнуддин Аль-Малибарийи чан «Фатгь Аль-Му‘ин» китабдиъ гьамци дупна:
«Йишвну инсан фаракьат апIувалиъ фукIара карагьат вуйиб адар, амма йишвнутIан йигъну фаракьат апIуб ужи ву».
Яни йишвнутIан йигъну фаракьат апIуб ужу ву, эгер кечмиш духьнайирин беден дигиш шуладарш. Амма йишвну фаракьат апIувалра гъадагъа дапIнадар ва карагьатра дар, хъа йишвну му ляхнар апIруган, жюрбежюр гъалатIар деетуб мумкин ву.
Хъа гъийин заманайиъ йишвнура аквар айиган, мицдар гъалатIар дарапIдира ляхин кIулиз адабгъуз шулу.
