Закат уль-фитIр (ушварин сэъ)
Рамазандин вазли ушварин кьяляхъ тувру закат аьлимари инсандин жандилан вуйи закат ву, кIура. Ухьу зиихъ гъапиганси, «закат» кIуру гафнан мяна «марцц апIувал» ву.
Фици закатди ариш-веришдилан эйсийин даруб гъядябгъюри, думу марцц апIуруш, ари гьаци ушварин кьяляхъра закатди инсандин беден марцц апIуру. Пайгъамбарин ﷺ гьядисдиъ дупна:
عن ابن عباس رضي الله عنهما قَالَ: فَرَضَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ زَكَاةَ الْفِطْرِ طُهْرَةً لِلصَّائِمِ مِنْ اللَّغْوِ وَالرَّفَثِ ، وَطُعْمَةً لِلْمَسَاكِينِ ، مَنْ أَدَّاهَا قَبْلَ الصَّلاةِ فَهِيَ زَكَاةٌ مَقْبُولَةٌ ، وَمَنْ أَدَّاهَا بَعْدَ الصَّلاةِ فَهِيَ صَدَقَةٌ مِنْ الصَّدَقَاتِ
Мяна: Ибну Аьббасди гьамци кIура: «Пайгъамбари ﷺ ушвар дисбан кьяляхъ закат тувуб фарз ву гъапну, ушв гъибисуриз думу ушв дибиснайи вахтна ктучIву нукьсанваларихьан марцц хьувал шулу, хъа аьжузариз ипIруб шулу. Шли думу ляхин машквран гъудган хьайиз гъапIиш, дугъаз думу закат тувбан фарз тамам апIуб хьибди, хъа шли машквран гъудгнихъан тувиш, садакьа хьибди».
Му гьядис Ибну Аьббасдихьан ву ва гьацира вари шубуб «Сунан» китабариъра гьаму гьядис кIваин дапIна - Абу Давуддин, Ибн Мажагьдин ва Ад-ДарукьутIнийин.
Вакьиъ ибну Аль-Жарагь кIуру аьлимди дупна: «Ушвар дисбан кьяляхъ закат тувбаъ гъудгниъ «сужда сагьв» апIрубсиб мяна а, яни фици «сужда сагьв» апIбиинди гъудган апIруган жвувкан ктучIву нукьсанваларихьан марцц апIуруш, гьаци закатдира ушв нукьсанваларихьан марцц апIуру».
Закат тувувал гьижрайиинди кьюбпи йисан, Рамазандин вазли, машквар хьайиз кьюд йигъ ккимиди фарз гъапIну.
Закат уль-фитIр (ушварин сэъ) тувуб гьарсар мусурмандиина фарз шулу, эгер дугъан гьадму йигъаз ипIуз ужуб аш ва ригъ алабхъайиз думу чIивиди имиш. Эгер гьадму вахтназ велед бабкан гъахьиш, дугъхъан закат тувру, хъа эгер гьадму вахтназ сар кас кечмиш гъахьиш, дугъхъан закат тувурдар.
Ушварин сэъ Рамазандин ваз ккебгъхъанмина фила вушра тувуз шулайиб ву, аммаки закур машквар ву кIуру йигъан ригъ алабхъхъантина тувуб ужи ву. Хъа машквран гъудгнин улихь тувуб варитIан ужи ву. Ушварин сэъ гьацира машквар йигъан ригъ алабхъру вахтназкьан тувуз хай шулу. Гьаму вахтнан кьяляхъ тувуз кIури гъибтуб гьярам ву. Хъа фуж гьаму вахтназ тувуз хъуркьундарш, дугъаз думу тувуз гьялак хьуб фарз ву.
Йисар тамам гъахьи гьарсар мусурмандиз чахъан ва чан хиликк ккайидарихъан (хпир, веледар ва гь. ж) ушварин сэъ тувуб фарз ву. Дурарихъан тувбан бадали, гьадрарихьан вакилвал (ихтияр) гъадабгъну ккунду.
Аьжуз касдиз чахъан ушварин сэъ тувуб фарз дар. Хъа фарз алдабхърударикан шулу, эгер дугъаз сад йишван ва машквран йигъан чпиз ипIрубтIан артухъ адарш.
Ухьухь ушварин сэъ дяхниинди туври шулу. Дяхин ужуб ва марцциб дубхьну ккунду. Саб сэъ 2 кг 400 г шулу, вушра душвак жюрбежюр чIюрхяр кайивализ дилигну 2 кг 500 г тувиш ужи ву. Хъа саспи аьлимари сэъ 2 кг 700 г гьисаб апIура, ва гьамци ухьура тувиш ужи ву. Гьянафи мазгьабдиинди саб сэъ 3 кг 700 г шулу. Эгер дяхниинди сэъ тувуз читинди вуш, Гьянафи мазгьабдиинди думу гьадму дяхнин кьимат пулихъди тувуз шулу.
Ушварин сэъ вуди фу тувиш ужи ву
Ушварин сэъ вуди учв яшамиш шулайи йишваъ гизафси фу сурсат ишлетмиш апIураш, гьадму тувуб ужи ву. Эгер гизафси дяхин ишлетмиш апIураш, ушварин сэъ вуди дяхин тувди, гьяжибугъда артухъси ишлетмиш апIураш, гьяжибугъда закат вуди тувди, дюгю вуш, гьадму ушварин сэъ вуди тувди. ДумутIанна гъайри, ишлетмиш апIрударикан варитIан багьа вуйибра тувуз шулу, гьеле думу имбубтIан цIиб ишлетмиш апIурайиб вушра. Хъа варитIан багьа вуйиб, инсанари фу гизафси ишлетмиш апIураш, гьадму гьисаб апIура. Гьаци вуйиган, варитIан багьа вуйиб дяхин гьисаб шула, хъасин мух, гьяжибугъда, гаргар, хурма, икишмиш ва гьамци имбу сурсатар. Гьаддиз, уву наан ашра, эгер ушварин сэъ вуди дяхин тувиш, думу ужи шулу. Сар касдихъан закат тувруган, гьацI дяхниинди, гьацIсана мух`инди, ясана жара сурсатниинди тувуз хай шулдар.
Закат вуди туврайи сурсат марцциб, тазади вуйиб, пуч дубхьну адруб, уьбхюз шлуб дубхьну ккунду. Хю тувбиинди, ясана гьязур дапIнайи ипIруб тувбиинди закат шулдар.
«Закат уль-фитIр» (ушварин сэъ) пулиинди тувбан гьякьнаан
Имам Шафиийин мазгьабдиъ айи улихьдин аьлимарин гафариинди, ушварин сэъ пулиз илтIибкIну тувуб закат вуди чIяаьн шулдар. Имам Маликдин ва имам Аьгьмаддин мазгьабарин аьлимаринра гьациб фикир ву. Дурарин дициб фикир апIбаз себебра Пайгъамбарин ﷺ гьядис шула. Имам Аль-Бухарийин «Сагьигь» кIуру гьядисарин китабдиъ гьамциб гьядис кIваин дапIна:
وعن أبي سعيد الخدري رضي الله عنه قال:كنا نعطيها في زمان النبي صلى الله عليه وسلم صاعاً من طعام أو صاعاً من تمرأو صاعاً من شعير أو صاعاً من زبيب
Мяна: Абу Саид Худрийихьан дуфна: «Пайгъамбарин ﷺ вахтари учу ушварин ваз ккудубкIган, закат вуди ипIрубдикан «сэъ», ясана хурмйирикан «сэъ», мухан «сэъ», ясана изюмдин «сэъ» туври шуйча».
Имам Бухарийин «Сагьигь» китабдин мяна ачухъ апIури дибикIнайи «Фатгьу аль-Бари» китабдиъ дупнаки, Имам ХатIабийи му гьядисдиъ Абу Саид Худрийи «ипIруб» кIуру гаф ишлетмиш апIбаан «дяхин» кIури гъаври духьну ккунду. Хъа «Фатгьу аль-Бари» китабдин автор Ибн Гьяжар Аль-Аскьаланийи думу гафниинди «гьяжибугъдара» кIури хьуз мумкин ву, дупна.
Имам Абу Гьянифайи ва дугъахъди гъягърудари, пулиинди закат тувуз ихтияр а, кIура ва гьаци апIбаъ касибариз мянфяаьт рябкъюра. Гьамциб фикир ву улихь аьсрарин саспи аьлимаринра: Суфьяну Ссаврийин, Аль-Гьясан Аль-Басрийин, Уьмар ибн Аьбдиль Аьзиздин ва хъанара жарадарин.
Улихь аьсрарин имамари, аьлимари пулихъди закат тувуз хай шлувал улупнайиган ва гьаци апIбакан касибариз, фагъирариз мянфяаьт айивалра фикриз гъадабгъну, пулиинди закат туври шулу. Гьаци вуйиган, ихь мазгьабдиъ пулиинди закат тувуз ихтияр туврайи аьлимарихъди ва имам Абу Гьянифайихъди гъягъюри, ккундуш, закат пулииндира тувуз шулу. Имам Абу Гьянифайихъди гъягъюри закат пулиинди тувру касди, гьадму мазгьабдиъ айи сэъ фукьан шулаш, гьаддин пул гьисаб дапIну тувру. Гьянафи мазгьабдиъ сеъ – 3 кг. 700 гр. гьисаб апIура.
«Закат уль-фитIр» (ушварин сэъ) туврайирин ният
Ушварин сэъ тувайиз, сифте гьамциб ният дапIну ккунду: «Узу ният гъапIза гьаму фарз вуйи ушварин сеъ узхъан (йиз хпирихъан, йисар тамам дархьи веледарихъан: балхъан, шурхъан - дурарин ччвурар ктухури) Аллагь * бадали тувуз».
Эгер мусурман касди йисар тамам гъахьи жара мусурман касдихъан сэъ туври гъахьиш, думуган думу касдихьан вакилвал гъадабгъну ккунду.
Хъа жвуван хиликк ккайидарихъан, яни хпирихъан, йисар тамам дархьи веледарихъан, ляхин апIуз даршлу жвуван хиликк кайи веледарихъан, кьаби-абйир-бабарихъан, дурарин ихтияр даршра, закат тувуз шулу. Хъа йисар тамам духьнайи ва чан хиликк ккадру баяр-шубарихъан ва гьацира жвуван аьшкьниинди жара касдихъан закат тувруш, думуган вакилвал гъадабгъну ккунду.
Ушварин сэъ рамазандин ваз ккебхъанмина тувуз шулу. Рамазандин вазли, машквар хьайиз фуну вахтна вушра, ушварин сэъ тувру касди гьамци ният апIиди: «Гьаму узу жвувхъан ушварин ваз ккудубкIбан вахт ккимиди туврайи фарз ушварин сэъ вуйиз, Аллагь бадали», ясана «Узу ният гъапIза улихь вахт ккимиди йиз ушварин сэъ тувуз, Аллагь бадали».
Закат гъадабгъуз лайикь вуйидар
Мал-мутмуйилан вуйи закат ва ушварин сэъ закат гъадабгъуз лайикь вуйи ксарихьна рубкьну ккунду, дици дарапIиш, закат тувуб гьисаб шулдар.
Гирами Кьур’андиъ закат гъадабгъуз лайикь вуйи ксар 8 жюрейиндариз пай дапIна:
إِنَّمَا الصَّدَقَاتُ لِلْفُقَرَاء وَالْمَسَاكِينِ وَالْعَامِلِينَ عَلَيْهَا وَالْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ وَفِي الرِّقَابِ وَالْغَارِمِينَ وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ وَابْنِ السَّبِيلِ فَرِيضَةً مِّنَ اللَّهِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ (التوبة, 60)
Гьаму аятдиъ закат рубкьру миржиб жюрейин инсанарикан дупна ва гьамус исихъ гьарсаб жюре инсанарикан жа-жаради улхидихьа:
Сабпи жюре - фагъирар.
Фагъирар чпин мюгьтаж’валар тамам апIуз даршулайидар ва чпиз гъазанж апIуз саб ляхинра адрудар гьисаб шула.
Гъазанж айи касдиз, яни яшамиш хьуз шлу кьадар пул гъюрайириз, закат гъюрадар ва дицириз тувну кIури, думу гьисаб шуладар.
Фагъир - думу ву гьацир кас, эгер дугъаз йицIуб манат лазим вуш, дугъаз шубуб манаттIан адар.
Кьюбпи жюре - мискинар.
Мискинар гьисаб шулу, мал-мутмура, гъазанж тувру ляхинра ади, амма думу айибдихъди жвуван мюгьтаж’валар лайикь вуйиси тамам апIуз даршулайидар. Мискин - думу гьацир кас вуки, эгер йицIуб манат лазим вуш, дугъаз 6-7 манаттIан адар. Гьаму жюрейин инсанарин жергейиз илим урхурайидарна, диндин мялимарра дахил шулу.
Шубубпи жюре - аьмилина, яни закат уч апIурайидар
Му жюрейик закат уч апIури, думу пай апIури, дикIури ва закатдихъди аьлакьалу имбу ляхнар гъахурайи ксар кахьра.
Юкьубпи жюре – аль-муалафату кьулубугьум, яни Ислам дин кьабул гъапIдар.
Му жюрейикан шула эвелиан чпи мусурмнар дарди, хъа гьамус тазади Ислам дин кьабул дапIнайидар, гьеле иман ижми дубхьну адрудар. Дураризра, Исламдин мурхьларикан аьгъю апIбаъ ва чпин хъугъувалра ижми апIбаъ кюмекназ, закатдикан пай тувру.
Хьубпи жюре - лукIар.
ЛукIарра гирами Кьур’андиъ закат рубкьрудар вуди улупна. ЛукIар гъапиган, дурар саб тяйин вуйи кьиматнахъ жвув азад апIуз чан эйсийихъди йикьрарнаъ айидар ву. Гьадрарикан чпиз закат тувбиинди лукIвалиан азад хьуз кюмек шулуш, гьадраризра закат тувру. Хъа закат дарди, эйсийи ча гъапи кьимат тувну лукIвалиан удучIвуз шлуриз, закат рубкьурдар.
Йирхьубпи жюре - буржнаъ ахъу ксар.
Бурж гьялал ляхнариз гъибисуб вуди дубхьну ккунду. Эгер арагъ гъадабгъну, ясана Шариаьтдиъ гьярам дапIнайи жара ляхнарихъанмина буржнаъ ахънуш, дицир касдиз закат рубкьурдар.
Машиндин авария дубхьну буржнаъ ахъу касдиз закат тувру.
Ургубпи жюре - фи сабили-Ллагь, яни фуж Аллагьдин * рякъюъ айир вуш.
Аллагьу Тааьлайи гирами Кьур’андиъ, «Аллагьу Тааьлайин рякъюъ айидар» гъапиган, Кьур’андин тафсир ачухъ апIру аьлимар ва гьацира, юкьби мазгьабарин аьхюну пай аьлимарин фикриинди, кяфирарихъди женгнаъ, гъазаватдиъ айидар ву, кIура. Дявдин гъуллугънаъ ади гъазанж айи эскрариз закат тувурдар. Хъа закат тувру, чпин саб жара ляхин ади, амма жвуван аьшкьниинди гъазаватдиъ иштирак шулайи эскрариз.
Миржибпи жюре - ибну ссабил, яни гьялал сафариъ айидар.
Гьялал сафариъ айи касдиз, ясана гьярам дару жара ляхнариз рякъюъ учIвнайи касдизра закат тувру, эгер дугъан саб фтинкIа мюгьтаж’вал дубхьнаш.
Закат кьабул апIру касдиз улупнайи шартIар
Гьаму ухьу ктуху вари миржиб жюрейин инсанар закат кьабул апIрудар хьпан бадали, дурар мусурмнар вуди ккунду. Мусурман дару касдиз закат тувну кIури, думу гьисаб шулдар.
Аьхю гунгьар апIру, ясана гьарган бицIи гунгьариин али касдиз закат тувуз шулу, амма ужур касдиз тувуб заанди ву.
Гьацира Пайгъамбарин ﷺ тухмарикан вуйидариз, Гьяшимдин ва МутIалибдин насларикан вуйидариз закат тувуз хай шулдар ва дурариз кьабул апIузра хай шулдар. Гьаму тухмарикан вуйидар гьеле гьаму ухьу зиихъ ктуху миржиб жюрейикан шулашра, дурариз я закат тувуз, я бисуз хай шулдар.
ДумутIанна гъайри, жвуву дюрхну ккунириз, жвуван хиликк ккайиризра закат тувуз хай шулдар.
Йитимариз закат тувбан гьякьнаан
Гизафдари, закат йитимариз тувну ккунду кIури, йитимар агури шулу, амма думу йитимарин гъайгъу зигру опекундиз, дурар дюрхну ккунириз айи мал-мутмуйиз фикир туврадар. Ухьу зиихъ гирами Кьур’андиан закат рубкьру ксар ктухнийхьа, амма дурарин арайиъ йитимар адар. Гьаци вуйиган, йитимариз закат тувайиз, дурарин ва дурар уьрхюрайидарин мал-мутмуйиз, дурариз айи мумкинвалариз фикир тувну ккунду. Эгер дурар фагъирарикан, мискинарикан шулаш, ари гьадмуган дурариз йитимар ву кIури ваъ, хъа фагъирар, мискинар ву кIури, закат тувру.
Адаш кечмиш гъахьиган, веледар чпин абайи уьрхюру. Эгер аба я фагъир, я мискин вуш, ясана гьадрар уьрхюри фагъир, мискин гъахьнуш, гьадмуган дугъаз закат тувру. Саб гафниинди, йитимар, бицIидар уьрхюрайидарин гьялназ дилигну ккунду. Эгер му ляхнариз фикир тутрувди, шлиз-вушра закат туври гъахьиш, думу гьисабназ гъадабгъурдар.
Жилир кечмиш духьну веледар уьрхюри гъузу дишагьлийинра гьялназ лигуру. Эгер думу фагъирарикан, ясана мискинарикан вуш, дугъаз закат рубкьуру, хъа дарш – рубкьурдар. Мискинар, фагъирар фужар гьисаб шулаш, зиихъ гъапнийхьа.
