Илимдин гъуллугъчи, педагогвалин устад
Бабан чIалнан мялим хьуб, думу уьбхбан, артмиш ва ахтармиш апIувалин зегьметнак аьлимвалин пай кивуб гъийин заманайиъ думукьан рягьят ляхин дар. Гъирагъдилан ахмиш дубхьну гъюрайи ва дебккуз даршлу тясирнакк ккахьнайи милли чIаларихъди сабси, табасаран чIалнанна эгьемият ва вазифйир, гьяйифки, гъюблан-гъюбаз зяиф шула.
Ав, табасаран чIал вартIан читин чIаларикан саб ву кIури, Гиннесдин рекордарин китабдиъра улупна. Ав, чав ахтармиш гъапIу чIаларикан (вари - кавказдин ургуб чIал) вартIан читинди алабхъуб табасаран чIал вуйиз кIури, XIX-пи аьсрин машгьур аьлим барон П.К. Усларира субут апIура. Амма ихь ругари Б. Гь.-Къ. Ханмягьмадовстар, Къ. К. Къурбановстар, В. М. ва З. М. Загьироварстар, Аь.Гь. Аьдиловстар вакилар, аьлимар дугъмиш апIури имидикьан гагьди, табасаран чIал уьбхбаз, артмиш хьпаз ва думу ахтармиш апIбариз тувру фикир кам хьибдар.
Му макьалайиъ узуз урус ва табасаран чIаларин ишчи, аьлим ва мялим Аьшуряли Гьяжибалаевич Аьдиловдикан улхуз ккундузуз. Дербентдин педучилище ккудубкIну, Зюрдягъ гъулаъ ккебгъбан классарин мялимди лихуз хъюгъю Аьшуряли Гьяжибалаевичди чан педагогвалин зегьмет ва вазифйир, Дагъустандин педагогвалин институтдин филологияйин факультет ккудубкIну, Хриччв, Зильдикк ва Яракк гъуларин мектебариъ урус чIалнан ва литературайин мялим вуди давам гъапIу, хъа гьамус аьхиримжи къад-къайихьуд йисандин арайиъ Педуниверситетдиъ багъри табасаран чIал киврайи дагъустандин филологияйин мялимди ва аьлимди лихура.
Аь. Гь. Аьдилов 29-пи апрелиъ 1949-пи йисан Хив райондин Заан Яракк гъулаъ нежбрин хизандиъ бабкан гъахьну. Заан Ярккарин ккергъбан классарин мектеб ккудубк1балан кьяляхъ, думу 1960-пи йисан Асккан Ярккарин миржид йисандин школайик урхуз куч1вру ва 1964-пи йисан ккудубк1уру.
1964 урхбан йисан Аь. Гь. Аьдилов Дербентдин В.И. Лениндин ччвурнахъ хъайи педагогвалин училищейик урхуз кучIвру ва 1969-пи йисан думу заан хъуркьувалариинди ккудубк1уру.
1969-1971-пи йисари Советарин Армияйиъ гъуллугъ дапIну гъафири чан зегьметнан ляхин, Зюрдгъярин гъулаъ ккебгъбан классарин мялимди ва 5-7 классариъ урус ч1ална литература киври, ккебгъру. Чан аьгъювалар гужал апIбахьна зигурайи жигьил мялим 1972-пи йисан ДГПИ-йин филологияйин факультетдик урхуз кучIвну, 1975-пи йигъан думу ужудар кьиматариинди ккудубк1уру.
1975-76-пи йисари Аь. Гь. Аьдилов Хирччварин миржид йисандин мектебдиъ, 1976-78-пи йисари Зильдккарин миржид йисандин мектебдиъ, 1978-89-пи йисари Асккан Ярккарин кьялан мектебдиъ, 1989-91-пи йисариъ Заан Ярккарин миржид йисандин мектебдиъ урус ч1алнанна литературайин мялимди лихуру. Думу вахтарин урус чIалнан китабар хусуси дагъустандин мектебариз вуди ва бабан чIаларикан къайд апIбарра кади дюзмиш дапIнайидар вуйи. ЧIаларин хусусивалариин ва табасаран чIалнан башкъавалариин аьшкьламиш гъахьи жигьил мялимдин илим жигьатнаанра бабан чIалназ фикир тувуз юкIв гъабхьнийи ва, чан хизанра хъади Каспийск шагьриз удучIвну дуфну, 1991-95-пи йисари Аь.Аь Тахо-Годийин ччвурнахъ хъайи Педагогикайин НИИ-йиъ багъри литературайин сотрудникди лихуру, хъа 1993-2000-пи йисари биц1идариз адабгъурайи «Ппази» журналин редакторди ляхин ап1уру.
1994-пи йисланмина гъийин йигъазкьан ФДФ-дин дагъустан ч1аларин кафедрайиъ табасаран ч1алнан мялимди ва 2001-пи йисхъанмина думу доцентди лихура. 2006-2010-пи йисари дугъу факультетдин педпрактикайин руководителин вазифйир тамам ап1ури гъахьну.
Магьа гьамци, ухькан гизафдариси, Аь. Гь. Аьдиловдира чан уьмрин жилгъа багъри бабан чIалниинди ва ухьуз аьхю мумкинваларин рякъяр арццу урус чIалниинди – гьамрар кьюбебдииндира дабалгна.
Балкар миллетдин шаир Зумакуловайин гьаму цIарар чаз кьюбеб чIаларра багъри духьнайи Аь. Гь. Аьдиловдизра тялукь ву:
Кьюб гъяр йиз кIваз гужалди шула ахмиш.
КIваъ кидикьну, гъати духьна тек нириз.
Шулзун лалакI, узу бабан чIал гьархиш,
Гъудубгиш чIал урус, ебхьдар ибариз.
(Таржума макьалайин авторинуб ву)
Дагъгоспединститутдин дагъустан филологияйин факультет абццхъанмина гьадушваъ лихурайи Аьдилов Аьшуряли Гьяжибалаевичдиз, дидиз улихьна мектебариъ ва Тахо-Годийин ччвурнахъ хъайи илимдинна ахтармиш апIуваларин институтдиъ лихури, педагогвалин аьхю тажруба ади гъабхьну. Думу гьацира бицIидариз вуйи ва табасаран чIал`инди удубчIвурайи «Ппази» журналиъ лихури гъахьну, мектебариъ бабан чIална литература кивбаз кюмек вуди саб хайлин учебникарин ва пособйирин, методикайин адабшвбарин ва гьацира илимдин макьалйирин автор ву.
Аь. Гь. Аьдиловди дюзмиш дапIнайи табасаран чIалнан вузариз вуйи учебник бабан чIалнан тажрубайин курс вузариъ кивбан сабпи чап дапIнайи китаб гъабхьнийи. Дугъу вузариз вуди жюрбежюр дисциплинйириан саб хайлин программйир, спецкурсар ва спец семинарар дюзмиш дапIна, думу «Табасаран чIал кивбан методикайин», «Табасаран чIалнан методикайин», ФДФ-дин 1-5 курсариз диктантарин гъварчнан», «Табасаран чIалнан диалектология» кIуру илминна методикайин пособиейин ва гьацира «Табасаран чIалнан падежарин синтаксисдин тяриф» ва «Гьамусдин табасаран чIалнан падежарин тяриф» кIуру чIатху монографйирин автор ву.
Гьамци гьамусяаьт мектебариъ, кьялан пишекарвалин урхбан заведенйириъ ва вузарин дагъустан филологияйин факультетариъ Аь. Гь. Аьдиловди дюзмиш дапIнайи илимдинна урхуб-бикIбан аьхю материал ишлетмиш апIура.
2006-пи йислан 2010-пи йис`инакьан Аь. Гь. Аьдилов факультетдин педпрактикайин регьбер вуди гъахьнийи, Му вахдари дугъу гьарсар касдихъди кIул`инди вуйи ттархьувалин устад, ужур сяняаьткар ва тешкилчи вуди гьюрматнан ад гъазанмиш гъапIнийи. Дугъу гьацира жямяаьтлугъ ляхнариъ иштирак шули, табасаран аьлимариз, шаирариз ва жара яратмиш апIрудариз бахш дапIнайи жюрбежюр серенжемар гъахури шулу.
Гъи Аь. Гь. Аьдиловдиз бабан чIалнахъ юкIв убгурайи адлу аьлим, илимдин деринариъ учIвру филолог ва ужур методист ву пуз шулу. Табасаран чIалнан стилистикайин, фонетикайин, лексикологияйин, гафар арайиз гъюбан ва грамматикайин месэлйир хъуркьувалиинди ахтармиш апIурайи аьлимдин ччвур ихь республикайин сяргьятарилан гъирагъдиъра адлу ву.
Гьамусяаьт Аьшуряли Гьяжибалаевичдин педагогвалин уьмуми стаж, дугъан жигьил насил бадали зигурайи зегьметнан йисарин кьадар 50 йистIан артухъ шула. Дурариканра 24 йис - кьялан пишекарвалин ва 26 йис – заан пишекарвалин устад вуди лихури гъахьну. Дугъан бикIбар, урхбанна илимдин ляхнар гьаммишан заан ери ади тафавутлу шула, хъа яратмиш апIуваларихьна вуйи рафтар ва жвуван ляхнихъ юкIв хъайивал гьарсариз нумуна ву пуз шулу.
Дагъустан чIаларин кафедрайин доцент А. Гь. Аьдиловди гъира чан бегьерлуди лихувал давам апIура. Дугъу университетдин, ихь республикайин ва международный илимдинна тажрубайин конференцйириъ иштирак шули 100-дилан зиина макьалйирра жюрбежюр журналариъна гъварчариъ чап дапIна, дурарин арайик ВАК-дин макьалйирра а.
Аь. Гь. Аьдилов кьялан мектебариз вуйи учебникарин ва урхбанна методикайин пособйирин автор ву. Дурарин арайиъ улупуз шулу: «Табасаран чIал кивбан методика. 6-пи класс» (6-пи классдин учебникдихьна гьарсаб дарсна яркьу планар), «Табасаран литература. 7-пи классдиз учебник-хрестоматия», «7-пи классдиз чебник-хрестоматияйихьна методикайин улупбар», кьялан мектебдиъ урхурайидариз ва мялимариз вуйи «Табасаранарин фольклор», «5-11 классариз изложенйирин гъварч», «5-11 классариз табасаран ва дагъустан литературайин программйир», «Табасаран литература. 6-пи классдиз учебник» ва гь.ж.
Гъи Аьшуряли Аьдиловди дюзмиш дапIнайикьан илимдин, урхуб-бикIбан ва методикайин материалар адарди мектебариъ, кьялан пишекарвалин урхбан заведенйириъ ва вузариъ табасаран чIал кибвн ляхин фикриз гъадабгъузкьан даршул. 70 йистIан артухъ яшнаъ айи инсанвалин тIабии ужудар лишнар айи интеллигентдин ва педагогдин ляхниин юкIв аливал, зегьметнахьна вуйи гьякь рафтар, коллегйирин ихтияж`валарихьна вуйи уягъвал варидариз нумуна вуди, дугъу му лишнар студентаризра чпин урхбаъ, ахтармиш апIувалариъ, бабан чIал ккунивалиъ, думу уьбхбаъ ва гьацира яшлуйирихьнана зегьметнахьна гьюрматниинди илтIикIувалиъ гьаммишан уягъди гъузуб васият апIура.
Филологияйин илмарин кандидат, ДГПУ-йин дагъустан чIаларин кафедрайин доцент, «РД-йин халкьдин образованиейин отличник», «Зегьметнан ветеран» Аьшуряли Гьяжибалаевич Аьдилов гьякьикьи алимвалин, ужур мялимдин, намуслу касдин ва гьацира хизандин гъайгъудар кIул вуди ухьуз варидаризра - дугъан коллегйириз ва юлдшариз – нумуна ву пуз шулу. Дугъ ихь республикайиъ илимдин, чIаларин, медениятдин гъуллугънаъ лайикьлу йишв бисура.
Ухьу марцци кIваан Аь. Гь. Аьдиловдиз мюгькам сагъвал, ярхи уьмур, мялимвалин ва аьлимвалин зегьметнаъ хъана заан хъуркьувалар ва гьаммишан ислягьвалин йигъар ккун апIурахьа.
Ш.З. Дашдемиров, РАН-дин ДФИЦ-дин чIаларин, литературайин ва искусствойин институтдин илимдин гъуллугъчи
