Табасаран чIалнан орфографияйикан ва алфавитдикан

Табасаран чIалнан орфографияйикан ва алфавитдикан

Литературайин чIалнаъ лингвистика илимди ва жямяаьтлугъди тяйин дапIнайи лексикайин, орфографияйин, орфоэпияйин ва грамматикайин къайдйир уьрхюра. Хъа жюрбежюр жанрйирин бикIбан эсерар гъахьихъан, чIалнан стилистикайин къайдйирра арайиз гъюру.

Урхуб-бикIуб ккебгъуб чIал артмиш хьпан тарихдиъ лап эгьемиятлу ляхин гьисаб шула, фицики чIал чав му аьгьвалатнаъ халкьдикан, табиаьтдикан, ихь гьякьикьатнакан вуйи мялуматар уч апIру ва дурар уьрхру асас алат ву, диди литературайин чIал арайиз гъюбак тядивал кипра ва жа-жара диалектар чибчпиз багахь апIру чIалнан уьмуми къайдйир тяйин апIура. Дагъустандин саб бязи имбу чIалариинди (авар, дарги, лак…) дидикIнайи ядиграр гьеле ХVIIпи аьсриан хъюгъну кми-кмиди алахьураш, ихь чIалниинди дидикIнайидар лап цIибдитIан ади гъахьундар. Ухьухьна дурубкьнайи П. К. Услари 1870-пи йисари дюзмиш гъапIу табасаран чIалнан сабпи алфавитдиз 57 гьярф дахил шулайи. Дидиъ ихь чIалнан гьарсаб сесназ чан кIул`инди вуйи гьярфра ади гъабхьну. Аммаки 1930-пи йисариз гъяйизкьан ухьуз ихь чIалниинди урхуб-бикIуб яркьуди ади гъабхьну пуз шулдар. 1932-пи йисан мектебар арццхъан, ихь чIалниинди ва латин графикайиинди дидикIнайи учебникар, эсерар арайиз гъюз хъюгъну. Чаинди сифтейиан художествойин эсерар яратмиш апIури гъабхьи, сабпи учебникар дюзмиш апIури гъабхьи нитIрихъарин диалект литературайин чIалнан бина вуди тяйин гъабхьну. Думуган эсерар яратмиш апIрудар, учебникар дюзмиш апIрудар гьятта нитIрихъарин вакилар вуди гъахьну.

1930-пи йисари табасаран чIалниинди урхуб-бикIуб къайдайиккна хубаз ва литературайин чIал артмиш хьубан месэлйириз бахш дапIнайи швнуб-саб совещание гъухну. 1934-пи йисан сентябриъ Хючна гъулаъ кIулиз гъубшу совещаниейиъ ихь чIалнан диалектар ахтармиш гъапIу ва диалектологияйин словарь дюзмиш гъапIу проф. А.Н. Генкора иштирак гъахьнийи, ва душваъ дугъу «Табасаран литературайин чIалнан диалектдин бина» кIуру доклад гъурхнийи. Литературайин чIалнан бина вуди му совещаниейиин нитIрихъарин диалект тяйин гъапIнийи ва табасаран чIалнан орфографияйин къайдйирин сабпи гъварч кьабул гъапIнийи. Хъа 1938-пи йисан думу къайдйирин гъварч къанундиинди тасдикь гъапIнийи. Сабпи ражну Орфографияйин къайдйирин гъварч кьабул апIруган, литературайин чIалнан бина гъабхьи НитIрихъ диалектдин бязи гъуларин улхбариъ (Хив, Хриччв, Лака) грамматикайин класс ктIубшвурайи гьялнаъ ади хьпаз лигну, глаголариъ къанажагълу ва къанажагъсуз классарин дигиш`валар улулупбанди гъахьнийи. Хъа кьандиси, Дагъустандин литературайин чIалар къайдайиккна хубан месэлйириз бахш дапIнайи 1952-пи йисан гъабхьи илимдин сессияйиин субъектдинна объектдин класс ва кьадар глаголариъ дюзди улупуб литературайин къайда вуди гьисаб апIбанди гъахьнийи. Дициб мясляаьтнахъна гъафну, лап аьхюну пай гъуларин улхбариъ глаголар грамматикайин классариз дигиш шулайивализ лигну.

Гьамусяаьт ухьу ишлетмиш апIурайи «Табасаран чIалнан орфографияйин къайдйирин гъварч» 1962-пи йисан ДАССР-ин Совет министровдин къарарниинди кьабул дапIнайиб ву. Ихь литературайин чIалнаъ алахьури гъахьи хайлин читин месэлйир ва думугандиз айи кьюб жюрейиинди бикIбар къайдайиккна гъахну. Думу къайдйириин асасламиш духьну, саб хайлин литературайин эсерар яратмиш дапIна, хайлин школйириз вуйи учебникар, хрестоматйир, методикайин пособйир, словарар дюзмиш дапIна. Амма думу «Гъварч» кьабул гъапIхъамина имид-амдар 60 йискьан дубшна. Гьелбетда, му вахнан арайиъ литературайин къайдйириъ саб кьадар дюз алаъну ккуни ва гьацира гъидирчнайи месэлйирра рякъюра. 1962-пи йисан «Къайдйирин» тамам дарувал гизафси чIалнан айитI шулайи дигиш`валарилан асиллу вуйи: бикIбан къайда улупну адру саб кьадар гафарин дестйир арайиз дуфну гъахьну; карсну, жаради вая дефисдиинди дикIуруш тяйин дапIну адру гафар кми-кмиди ишлетмиш апIуз хъюгъну. Предложениейин айитI гаф аьхю вая бицIи гьярфниинди ккебгъну бикIуруш тяйин апIуб гьамусяаьтдин орфографияйиъра читин месэлйирикан саб вуди гьисаб шула. Мидин гьякьнаан Орфографияйин къайдйириъ айи бязи тIалабар гъи йирси духьна.

Гафар аьхю вая бицIи гьярфналан ккебгъну бикIбаъ гьамусяаьт алахьурайи читинвалар иллагьки жямяаьтлугъдинна тарихдин дигиш`валарихъди аьлакьалу ву. Эгер советарин заманайин ва коммунист идеологияйин темайин гафар аьхю гьярфналан ккебгъну бикIбан ихтияж`вал гъидин заманайиъ дубграш (мес., Совет – совет), диндихъди аьлакьалу понятйирин ва гьяракатарин эгьемият жямяаьтдин яшайишдиъ гьамусяаьт гъюблпг-гъюбаз артухъ шула. Гьаддиз дурар улупурайи, дурарин ччвурар вуйи ва накь бицIи гьярфналан дикIури гъахьи гафар гъи аьхю гьярфналан ккергъну дикIуб лазим шула. Му къайда текди айи объектар ва диндин асас понятйир улупурайи гафариз тялукь ву: кьур`ан – Кьур`ан, женнет – Женнет, иблис – Иблис, аьхирзаман – Аьхирзаман, муфтий – Муфтий. Хъа мусурмнарин Тек Сар Аллагьдин гирами ччвур бицIи гьярфналан ккебгъну бикIуб саб вахтнара дюзиб дайи. Гьамци чIалнаъ гъягъюрайи гьаму ва жара дигиш`валар гьисабназ гъадагъну, ухьу гьамусяаьт либхурайи «Табасаран чIалнан орфографияйин къайдйирин гъварч» дюз алапIуб ва аьлава апIуб чарасуз шула. Газатдин мициб макьалайиъ, гьелбетда, табасаран литературайин чIалнаъ гъи алахьурайи читин месэлйир вари улупуз ва дурар дюз алаъбан теклифар дивуз шлуб дар, гьаддиз анжагъ вартIан читинвалар арайиз хурайи ва кми-кмиди алахьурайи месэлйирикан улхидихьа.

Гьамусяаьт урус графикайин бинайиин алди дюзмиш дапIнайи табасаран алфавитдиъ ихь чIалнаъ айикьан вари сесерин хусусивал атIабгурадар. Табасаран алфавитдиъ кьюб жюрейин камивалар а: 1) бязи гьярфар чпиз кIул`инди фонематикайин мяна айи асуллагь жа-жара (кью-кьюб) сесер улупбан бадали ишлетмиш апIура: г – зил аффриката смычный [г] (игит, гули) ва зил спирант [гг] (иган, ургудпи); ж –мелзнан улхьан зил аффриката [дж] (Жямият, жубхуб, жямяаьт, жакьв, жара, ругар-жилар) ва мелзнан улхьан зил спирант [ж] (жерд, варж, ижми, жилархупар); з – зил аффриката дифтонг [дз] (зав, заз) ва зил спирант [з] (зурна, хулаз); кью-кьюб сес улупура гьацира гь (гьар - гьяйван) ва уь (уьл – уьмур) гьярфарира); 2) чпиз фонематикайин кIул`инди мяна айи ва чпин кIул`инди вуйи, табасаран чIалнан кьюбеб диалектариъра ва вари гъуларин улхбариъра алахьурайи дентолабиал сесер улупурайи жв, джв, шв, чв, ччв, чIв гьярфар ва абруптивар улупурайи кк, пп, тт, цц, чч гьярфар алфавитдиз дахил дапIнадар. Му сесери фонетикайин башкъавалар улупури, табасаран чIал вари имбу жара чIаларин арайиъ кIул`инди вуйи, чан хусусивалар айи чIал вуйиб субут апIура. Гьаддиз му гъядахьнайи гьярфар официальный табасаран алфавитдиз элбеэл дахил апIуб чарасуз вуди дийибгъна.

(аьхир гъюру нумрайиъ)

Ш.З. ДАШДЕМИРОВ

РАН-ДИН ДФИЦ-ДИН ЧIАЛАРИН, ЛИТЕРАТУРАЙИН ВА ИСКУССТВОЙИН ИНСТИТУТДИН ИЛИМДИН ГЪУЛЛУГЪЧИ